თავი XIV
სამების ტაძარი დგას ყინვარწვერიდან დაბლა, მინდვრისკენ დაშვებული ქედის ბოლოზე. ამ ადგილას პატარა გორას მრგვლად და ლამაზად ამოუწევია თავი, თერგის მხარეს კი უცებ ციცაბო დაღმართად ეშვება სოფელ გერგეტამდე. ტაძარი, რომელიც საკმაოდ დიდია, სამრეკლო და სათათბირო შენობა აშენებულია გათლილი ქვით. მათ გარშემო ბუნებას ჯერ მაგარი კლდის კედელი შემოუვლია, შემდეგ კი ზოგიერთ ადგილას ადამიანის ხელით კიდევ უფრო გამაგრებულა. ეს ყველაფერი ამაყ და სასიამოვნო სანახაობას ქმნის.
ამ ადგილას ახლომახლო არ არის ისეთი ქვა, რომლითაც ტაძარია აშენებული. წყალიც საკმაოდ შორს, ქვემოთ, ხევში ჩამოედინება. ტაძრისკენ მხოლოდ ერთი პატარა, დაკლაკნილი ბილიკი მიდის, რომელზეც ქვემოდან ამოსვლაც კი უჭირს ადამიანს. ამიტომ, პირველივე შეხედვისას ადამიანი გაოცდება და უნებურად თავის თავს ეკითხება: საიდან მოიტანეს ამ შესანიშნავი ნაგებობისთვის სამშენებლო მასალა, ან რითი მოზიდეს?
ამ შენობის ნახვა საკმარისია იმისთვის, რომ ადამიანმა გაიგოს, რა შეუძლია ხალხის გაერთიანებულ ძალას და მათ მაღალ სულიერ მდგომარეობას. ტაძრის კედელში მხოლოდ ერთ ადგილას არის ჩადგმული მარმარილოს ქვა, რომელზეც ქარსა და წვიმას ჯერ ვერ მოუსწრია მთლიანად წაეშალა წარწერა. მწიგნობარს ჯერ კიდევ შეუძლია გაარჩიოს სიტყვები „...ხარი ლომა... მწყემსი თევდორე...“ – ეს ორი სახელია, რომლებსაც, უეჭველია, დიდი წვლილი მიუძღოდათ ამ ხევის წარსულის დიდების შექმნაში.
ხალხი მთის ფერდობზე გაიშალა და სწორედ იმ დროს, როდესაც ხალხი მინდორზე შეიკრიბა, ტაძრის გალავნიდან ჯერ დროშის ჯვრის წვერი გამოჩნდა, შემდეგ კი მთელი დროშაც გამოჩნდა, რომელიც გაშლილიყო და მშვიდად ფრიალებდა. წუთში მთელი ხალხი მუხლებზე დაეცა და მიწასთან ერთად თაყვანი სცა სახალხო წმინდანს.
კედელზე გამოჩნდა ქუდმოხდილი კაცი, გრძელი, გაშლილი თეთრი თმითა და წვერით. უმტვერო, თეთრი, უბრალო პერანგი, რომელზეც უბრალო თოკი ქამრად შემოეჭირა, მოხუცს რაღაც საოცნებო იერს აძლევდა. გაბრწყინებული, მაგრამ მშვიდი მოხუცის სახე, ზრუნვითა და მწუხარებით სავსე, ყველას გულს იგებდა და უნებურად იმორჩილებდა.
ხალხს მოშორდა სოფლის დროშები, რომლებიც ტაძრის გალავანში შეიტანეს თეთრჩოხა მედროშეებმა. რამდენიმე წუთის შემდეგ დროშის თავს გარს შემოახვიეს. ყველა გაჩუმდა, დაწყნარდა. ჰაერმაც კი იგრძნო, რომ უნდა დამშვიდებულიყო, თავი მოეხარა ამ სახალხო შეკრების წინაშე, რომელსაც დღეს უნდა გადაეწყვიტა ხევის ბედი.
მოხუცმა შეანძრია დროშა და ამ საერთო სიჩუმეში გაისმა პატარა ზარების წკრიალი, რომელმაც მუხლმოყრილი ხალხი შეაკრთო და ძარღვებში ჟრუანტელმა გაურბინა.
– ამწყალობებენ, ამწყალობებენ! გოჩა ამწყალობებს! – ჩურჩულმა ხალხში ნიავსავით გაირბინა და შეწყდა.
გოჩამ კიდევ შეანძრია დროშა, კიდევ ააჟღერა ზარები და პირჯვრის გადაწერით დაიწყო მშვიდად, ტკბილად და დინჯად ხალხის დალოცვა. საერთოდ ხალხის დალოცვის შემდეგ დაიწყო იმათი დალოცვა, ვინც თემის სასარგებლოდ თავი გამოიჩინა და შრომა და ჯაფა არ დაეშურებინა თავისი ხალხის კეთილდღეობისთვის. დალოცა ისინი, ვინც მტრის განსადევნად მდევარში პირველი გავიდა, დალოცა ის ვაჟკაცები, რომლებიც იარაღს გამართულს ინახავდნენ და დაასრულა უფლის ვედრებით, რომ მას ხევზე ხელი არ აეღო და ყოფილიყო მისი მფარველი ყოველ გაჭირვებაში მრავალჟამიერ.
დალოცვის დროს გოჩას ყოველ შესვენებაზე ხალხში გრგვინვასავით გაირბენდა: „ამინ შენს მადლსა“. ამ ხმას მთები ეხმაურებოდნენ და ათასგვარად შეცვლილ ხმად ჰაერში ფანტავდნენ.
როდესაც გოჩამ დალოცვა დაასრულა, ხალხს ნუგზარ ერისთავის სურვილი გამოუცხადა.
აქამდე მშვიდად და წყნარად მყოფი ხალხი უცებ შეინძრა. ერთბაშად აღელდა და უკმაყოფილების გამო დიდხანს ბორგავდა.
– გაჩუმდით! – რამდენჯერმე ხმამაღლა გაიმეორა გოჩამ და, დიდი ხნის შემდეგ, დაიწყო.
– ღმერთი დიდია და გულუხვი! თავის შექმნილს კიდეც გადაარჩენს... ჩვენც არ დაგვკარგავს... რა უნდა ჩვენგან ნუგზარს, რისთვის გვეჭრება ოჯახობაში? ჩვენც ვიცნობთ ქართველთა მეფეს და დღემც გაშავებია იმ მოხევეს, უკუღმართად მოქცევია იმ ქართველის დედას წუთი, რომელმაც მეფის გაჭირვებაში შვილი შეიბრალოს, ხალხისთვის სახლიც, შვილიც არ გაწიროს!
ვემსახურებით ჩვენს მოძმეებს და ასეც უნდა იყოს. მაშ, ძმა რისთვისაა, თუ გაჭირვების დღესაც ძმას არ მიეშველება? მაგრამ ნუგზარი კი თავს იგდებს და, დღეს გაძლიერებულს, გაუმაძღარი თვალი ჩვენკენ მოუქცევია, ორი მეზობელი ერთმანეთს უნდა წაჰკიდოს, მოხევე და მთიულები ერთმანეთს შეახოცოს და თავად კი გაბატონდეს... რას იტყვით, ჯამაათნო! ნუგზართან ბრძოლა ადვილი არაა, მთიულებსაც ძმობა დავიწყებიათ და ჩვენზე გამოლაშქრებას აპირებენ... დავმორჩილდეთ?
დამშვიდებული ხალხი ისევ შეირყა და აღელდა; გრგვინვასავით გუგუნი ხალხისა გაერთიანებულიყო და ჰაერს მხოლოდ ერთი მედგარი სიტყვა არყევდა.
– არა, არა, არა! – განუწყვეტლად ისმოდა ხალხში.
უცებ მინდორზე ხალხის წინ ერთი ახალგაზრდა ბიჭი გამოვიდა, რომელმაც ხელით ხალხს გაჩუმება ანიშნა და დაიწყო:
– გოჩაუ! რისთვის გვეკითხები მაგას! ხევმა ძმობა იცის და, ღვთის მადლმა, მეგობრად მყოფ მეზობლისთვის ჩვენგანი ყველა თავს გადასდებს... მოკვდეს ის კაცი, ვინც მოძმეს ვერ გაიტანს, შერცხვეს ის კაცი, ვინც მეზობელს ღალატად შეუდგება! მაგრამ ის მოხევეც დაიმარხოს, ვინც ყმად გახდომა ისურვოს!
ნუგზარი სხვაგან გაგიჟებულა და ჰგონია ჩვენი დამორჩილებაც ადვილი იქნება. მთიულებსაც დავიწყებიათ ჩვენი კაცობა და პურმარილი: ჩვენზე მოდიან... ერთხელ დაბადებულებს ერთხელ გვინდა სიკვდილი... გავწყდეთ, ხალხო, და სხვა ხალხს კი ნუ ვიბატონებთ!
– გავწყდეთ, გავწყდეთ, – იყო ამ სიტყვების საერთო პასუხი.
მოლაპარაკეს მიუახლოვდა ვიღაც მოხუცი, დაეყრდნო ჯოხზე და მიუბრუნდა:
– ონისევ! ღვთის მადლმა, კარგი მამის შვილი ხარ და თავადაც კარგი ვაჟკაცობა გეტყობა... ჰაი, ჰაი, რომ ვაჟკაცს შერცხვენილ სიცოცხლეს სიკვდილი ურჩევნია, გაწბილებას – ცოცხლად მიწაში ჩამარხვა... რაც თქვი, ღვთის მადლმა, კარგად თქვი და ასეც უნდა ყოფილიყო! მაგრამ მთიულები ჩვენი ძმები არიან, მათ მაცდურად შეუდგა ნუგზარი, ჯერ ვეცადოთ მათთან მორიგებას და ოსების კი რა მორიდება გვინდა.
ამ სიტყვებზე ხალხი ორ ნაწილად გაიყო. ერთი ითხოვდა პირდაპირ შებმას განურჩევლად, ვინც უნდა ყოფილიყო მოწინააღმდეგე, მეორეს კი მოძმედ შეცდომისთვის მორიგების მცდელობის გარეშე შებმა არ უნდოდა.
ხალხი დიდხანს მღელვარებდა და არავითარ გადაწყვეტილებას არ იღებდა.
ისევ გაისმა ზარების წკრიალი, რომელმაც ხალხში ისევ სიჩუმე ჩამოაგდო.
– ხალხო! – დაიწყო გოჩამ, – გვიანია უკვე, მტერი კარს მოგვდგომია, გამოვიდნენ თემის თავები... მტერსა და მოყვარეს ყველას დახვედრა უნდა... თემის კაცი! – დაიძახა მან.
ამ სიტყვების შემდეგ ხალხიდან გამოვიდნენ ჯგუფ-ჯგუფად ამორჩეულები და გაემართნენ წმინდა სამების სათათბირო შენობაში, სადაც ხევის ბერის გოჩას ხელმძღვანელობით, ხევის ბედი უნდა გადაწყვეტილიყო.