ნაწილი პირველი — თავი VI
– VI –
იმ დღეს თეიმურაზმა ბოლო ქონება გაყიდა (ან ბოლო ფული დახარჯა) და თავისი ყოფილი მოურავი ჯაყო სადილად დაპატიჟა. ჯაყო, რომელიც ახლახან დაკლული საქონლის ხორცით იყო ნასიამოვნები, სამი თითით ჭამდა მესამე ჯამ შილაფლავს, ხმაურით ამთავრებდა მას. დანა-ჩანგალს დასცინოდა, ცხენის კბილებივით დიდი კბილებით ერთგირვანქიან ძვლებს ჩიტის ფრთასავით ადვილად ღრღნიდა, ბოთლს ბოთლზე ხმაურით სვამდა. თეიმურაზს მოხრილ ზურგზე თეფშის ზომის ხელს ურტყამდა და ისე ყვიროდა, თითქოს ლიახვის ნაპირიდან მოპირდაპირე მხარეს ვიღაცას ეძახდა:
– ამ ბოთლსაც ნავთის სუნი აგდის, ნათლია თავადო!
– მიირთვი, გენაცვალე. ღმერთმა შენთვის კარგი მადა მოუცია.
და გაუმაძღარ ჯაყოს მასპინძლები ახალ-ახალ კერძებს სთავაზობდნენ. თანაც შიშის ოფლში იწურებოდნენ: ვაი თუ ჯაყოსთვის საკმარისი საჭმელი არ გვქონდესო.
– ღმერთმა ჯაყოს კარგი მადა მოგცა, შენი ჭირი მე, მართლა! ენაცვალე იმის მადლს! რამდენი ხანია, რაც ჯაყომ დეკეული უნდა დაგიკლას არბორ ხატთან, მაგრამ აქამდე ვერ მოიცალე.
სამი დიდი ჭიქა გაავსო, თეფშზე დაალაგა, ასწია და ხროტინით თქვა:
– ქალბატონო მარგო! ღმერთმა ბევრი მოგცეს ჯაყოსნაირ საწყალს შენისთანა ლამაზი ქალი, რომელიც ჭკვიანიც ხარ და განათლებულიც. ამინ!
სამივე ჭიქა დაცალა, ამოაბოყინა და თავისი ოჯახის ამბავიც შეატყობინა:
– ჯაყომ ორი ცოლი მოიყვანა, შენი ჭირი მე. ორივე მოკვდა. ჯაყო ვერ გაუძლებდა! ახლა მესამე ცოლი გყავს – ნინა. ისეთი ლამაზი ხარ, ისეთი ლამაზი, როგორც მთვარე, მართლა!
და გულიანად გადაიხარხარა.
თეიმურაზი და მარგო ვერ მიხვდნენ ჯაყოს და ვერ გაიგეს მისი სიცილისა და წამოძახილის აზრი; რას ვერ გაუძლეს მიცვალებულებმა, ჯაყოს ხასიათს თუ სხვა რამეს, ან რა აცინებდა ჯაყოს – თავისი მიცვალებულების გახსენება, თუ მესამე ცოლის მთვარესთან შედარება.
ჯაყო თავის მასპინძლებს ნაწყვეტ-ნაწყვეტად ბევრ პატარა თავგადასავალს უამბობდა; უმიზეზოდ ხარხარებდა, სუფრას მესამედ ასუფთავებდა და მაინც ვერ სძღებოდა. ხანდახან საუბარს წყვეტდა, ქონიან ხელს მარგოს მუხლზე დაჰკრავდა, ან თეიმურაზს ზურგზე ჩაუბარტყუნებდა და ანუგეშებდა:
– ნუ დაღონდები, ნათლია! ნუ შეშინდები! ყველაფერი კარგად დამთავრდება! თქვენ კარგად იყავით, თორემ ნაშინდარის მამული თქვენს სიცოცხლესაც წაიღებს.
თეიმურაზი უკვე თვლემდა, ხოლო სიცილს გადაჩვეული მარგო ჯაყოს ქცევით და მისი მოსმენით გამხიარულდა და აყბედებულ დათვს აჰყვა: თვითონაც დალია, თეიმურაზსაც დაალევინა და თავისი ბნელი, ნესტიანი და ბნელი ოთახი ნერვიული კისკისით გაავსო. იცინოდა მარგო და თანაც იმეორებდა:
– რა მხიარული ყოფილხარ, ჯაყო! ღმერთმა მშვიდობა მოგცეს. გამაცინე და გამამხიარულე.
– მართლა, მართლა! ასე იცის ჯაყომ! თეიმურაზ, ამ ბოთლსაც ნავთის სუნი აგდის! აბა, კიდევ ერთი მომიტანე ჯაყოსთვის.
– მიირთვით, ინებეთ, ჩემო ჯაყო, ღვინო კიდევ მაქვს. არც ისე გავკოტრებულვარ, რომ ჩემს ნათლიას ვერ დავალევინო.
– ახლაც დიდი საქმე გაგიკეთე ნაშინდარში, – დაიტრაბახა ჯაყომ. – მთავრობა მალე სკოლას გაგიხსნის იქ. წიწკინა ნინიკა ბრაზით გასკდება.
– მართლა, – გაიხსენა თეიმურაზმა, – როგორ არის ჩემი ნათლული?..
– ვინ, ნინიკა? კარგი ნათლული გყოლია, ღმერთმანი. აგიკლო ნაშინდარი, სულ აგიკლო. ჯაყოს მოსვენებას აღარ გაძლევს, სულ იმას ყვირის, თეიმურაზის სახლი ჯაყოს უნდა ჩამოგართვა და სკოლა და კოოპერატივი უნდა გაგიხსნაო.
– მარგო, აღარ გახსოვს ნინიკა? – მიუბრუნდა თეიმურაზი მეუღლეს.
– ნინიკა? რომელი ნინიკა?
– ჩემი ნათლული. მოპირდაპირე მხარეს, სკოლაში რომ ვზრდიდი.
მარგო დაფიქრდა. მერე უპასუხა:
– არა, არ მახსოვს.
– ჩემი ნათლული, მარგო, ჩემი ნათლული, ჩვენ რომ ჯვარი დავიწერეთ, ორჯერ თუ სამჯერ მოვიდა ჩემთან.
– არ მახსოვს... არ მახსენდება.
– არც გინდა გახსოვდეს ისეთი აბეზარი ბიჭი! – გაცხარდა ჯაყო. – ჯაყო უნდა გადაასახლოს და ჩემს ეზოში კოოპერატივი გახსნას?! ჯანდაბას, ჯანდაბას კოოპერატივი! არ გინდა ჯაყოს კოოპერატივი, არ გინდა ჯაყოს კოოპერატივი, არა მეთქი!
კარგა ხანს იბორგა ჯაყომ კოოპერატივისა და ნინიკას გახსენებაზე. მერე დადუმდა, მარგოს დააცქერდა და თქვა:
– ქალბატონო, ამ ოხერ ქალაქში რას აკეთებ? მოდი, ჩემთან სტუმრად წამოდი, ღმერთმანი! ჯაყო ისე შეინახავს ნათლიებს, როგორც ბატკნებს, მართლა!
ცოლ-ქმარი საუბრის ასეთ დასასრულს არ მოელოდნენ. გაოცდნენ და ერთმანეთს გადახედეს.
თეიმურაზმა სათვალეები შეისწორა და წაილუღლუღა:
– მადლობელი, ჯაყო, მოვიფიქრებთ.
– რაღა ფიქრი გინდა! ჯანდაბას ფიქრები! მაგ ფიქრებმა გაგაფუჭა და დაგაბერა! ჯანდაბას!
და ხუთგირვანქიანი მუშტი ისე მაგრად დაჰკრა მაგიდას, რომ ბოთლი იატაკზე გადმოვარდა და გატყდა. მერე ზრდილობიანად ამოაბოყინა, ცხენის მთქნარებით დაამთქნარა, განივრად გაიზმორა და თქვა:
– ახლა ერთი კარგი ძილი როგორ მარგებს ჯაყოს! იიიფ!
მარგო წამოდგა:
– ინებე, ჯაყო, ინებე. მოისვენე, რამდენიც გინდა. – და ტახტზე საწოლი შეუმზადა.
– არა, ნათლია, არა! რა ჯაყოს საქმეა, შენი ჭირი მე, თავადის საწოლზე წოლა. ჯაყოს იატაკზე უყვარს წოლა. აქ გამიშალე, შენ კი გენაცვალოს ჯაყო.
ნათლია მარგომ სუფთა ლოგინი იატაკზე გაუშალა. ჯაყო ჩუსტებიან-ჩოხიანად ზედ გაიშხლართა და უმალვე ახვრინდა.
სანამ კუთხეში გაშოტილი ჯაყო საბერველივით ფშვინავდა და მომაკვდავ ხარივით ხრიალებდა, თავჩაქინდრული ცოლ-ქმარი პატარა აივანზე ისხდნენ და ფიქრობდნენ.
ჯაყომ ხევისთავებს საღეჭი ძვალი მიუგდო (ანუ რთული გადაწყვეტილება შესთავაზა).
– რას იტყვი, მარგო?
მარგომ მხრები აიჩეჩა და კიდევ ერთხელ უპასუხა გულგრილად:
– ჩემთვის სულ ერთია მეთქი. როგორც გერჩივნოს, ისე გადაწყვიტე.
– ქალაქში აღარ ვიცხოვრებთ. ყელამდე ვალებში ვართ ჩაფლულნი. ლუკმა პურსაც ვეღარ ვშოულობთ. მართალია, თითქოს სამადლოდ მივდივარ ჯაყოსთან, მაგრამ ეს არაფერია. ბოლოს და ბოლოს, ჯაყომ ჩემი ქონება მიითვისა, ზოგი ქურდობით და ზოგიც ეშმაკობით. ესეც რომ არ იყოს, სახლში ჯაყოს მუშა სჭირდება. შენ ოჯახში დატრიალდები, მეც დავეხმარები, ან სოფლის კანცელარიაში გავაკეთებ რამეს. შეიძლება როგორმე ფეხი მოვიკიდოთ სოფელში, თორემ აქ მშივრები დავიხოცებით.
მარგოს შხამიანი ღიმილით დაეღრიჯა სახე.
თეიმურაზი აილეწა და აფეთქდა:
– მარგო, ნუ დამცინი! ვინ იცის, როგორ მოეწყობა იმ სოფელში ჩვენი ცხოვრება! იქნება სწორედ იქ მოხდეს გარდატეხა. იქ გაიშალოს ჩვენი ოჯახის ისტორიის ახალი ფურცელი, ადამიანი ზოგჯერ იქ იპოვის ბედს, სადაც არ ეძებს.
– შეიძლება, – გულგრილად მოუჭრა მარგომ.
– მაშ თანახმა ხარ?
– არც თანახმა ვარ, არც უარს ვამბობ. შენვე გადაწყვიტე. მე გემორჩილები. მაგრამ თუ შენი საქმე უარესად წავა, მე ნუღარაფერს ნუ დამაბრალებ.
– შენი პოზიციის აზრი არ მესმის. თითქოს ჯიბრში მიდგები.
– ჯიბრში კი არ გიდგები, ხელს ვიბან მეთქი (პასუხისმგებლობას ვიხსნი). თუ ჩვენი საქმე უარესად წავიდა, მე ნუღარაფერს ნუ დამაბრალებ მეთქი. შენგან გამიგონია: ვინც მალე წყვეტს, ის დიდხანს ნანობსო.
– ამაზე უარესი რაღა იქნება. მე მომწონს ჯაყოს პატიჟი. მეტი გზა არ არის, უნდა წავიდეთ.
მარგომ სპილოს ძვლისფერი ხელები უსისხლო სახეზე აიფარა, მერე წამოდგა და ამოიკვნესა:
– ღმერთო დიდებულო! ისევ ჩვენივე ყოფილ სახლში ჩვენივე ყოფილ მოჯამაგირეს უნდა შევეკედლოთ და ჯაყოს სამადლოდ უნდა გავიხადოთ თავი?!
– ძნელია, ჩემო კარგო, ძალიან ძნელია. მაგრამ ბედმა რაკი ჩვენი ცხოვრება ასე დაატრიალა, ჩვენც უნდა დავემორჩილოთ.
– შენ მუდამ მორჩილება გაკერია პირზე. აღარ მესმის რომელია ჩემი ქმარი, უხილავი ბედი თუ ხილული თეიმურაზ ხევისთავი?
– მახვილი სიტყვა თქვი, ჩემო მარგო, მაგრამ ისიც მართალია, რომ ჩვენს დროში უფრო ბედია ჩვენი პატრონი, ვიდრე ჩვენ თვითონ.
– ჩვენს დროში! ისე ამბობ, თითქოს სხვა დროს შენვე ქმნიდი ჩვენს ბედს. ყველაფერი მზა-მზარეული მოგვდიოდა სოფლიდან, ჩვენ კი ვხარჯავდით და ვსუქდებოდით!
– ნუ აჭარბებ, ჩემო კეთილო. ვხარჯავდით, მაგრამ მეც ხომ შრომით წელს ვიწყვეტავდი!
– მერე ვისთვის, ან რისთვის? დღევანდელი დღისთვის, არა?
– კარგად დათესილი თესლი არასოდეს არ დაიკარგება. ადრე თუ გვიან მოსამკალს მოგვცემს.
– აკი ამოვიდა შენი დათესილი თესლი, აკი მიიღე მოსავალი! შენივე ყოფილ ხიზნებთან ხიზნად შედიხარ. განა ეს მოსავალი არ არის?!
– ნუ იგესლები, მარგო. ამ ქვეყნად ყოველივე წარმავალია. წყლები წავლენ და წამოვლენ, ქვიშები დარჩებიანო.
– ჯერჯერობით შენმა გადმოგდებულმა წყალმა ჩვენც წაგვიღო, ხოლო რომელი ქვიშები დარჩებიან, ამის ნახვას ჩვენ ვერც კი მოვესწრებით.
– მოვესწრებით, ნუ ჩქარობ.
– რამდენი წელიწადია, სულ მაგას გაიძახი. ჯერჯერობით კი იმასაც მოვესწარი, რომ ჯაყოს სამადლოდ გამიხადე თავი.
– მერე, მე რა ბრალი მედება?
– ათასი. სხვები თუ შეეგუვნენ ახალ ცხოვრებას, რატომ შენ ვერ მოიდრიკე ეგ უხეში კისერი?
– არასოდეს!
– მაშ ჯაყოს ხიზნობა გირჩევნია?
– მირჩევნია. რაც მოსავალია – მოვიდეს!
თეიმურაზმა ხელი ჩაიქნია, წამოდგა და გაიარა.
მარგომ გაკვირვებული თვალი გააყოლა. მერე ჰკითხა:
– მე? მე რაღას მიპირებ?
– სადაც მე ვიქნები, შენც იქ უნდა იყო.
– შენ კიდევ შეგრჩა რაღაც რწმენა. მაგრამ მე რომ აღარაფერი არ მჯერა!
– მაინც უნდა მომყვე, უსაფრთხო ადგილას გაგიყვან.
– არ მჯერა. თემურ, არ მჯერა შენი უსაფრთხოების. გული ცუდ რამეს მეუბნება. ნუ მისდევ ჯაყოს, თავი დაანებე, თორემ შეიძლება ინანო. აქ თუ ვერ მოიკიდე ფეხი, იქ ხომ უარესად გაგიჭირდება. მერე რას აპირებ? სამუდამოდ ჯაყოს ხომ ვერ ჩამოეკიდები კისერზე!
– ქვეყანა დიდია, გზას გავიკაფავ.
– თუ ქალაქში ვერ გაიკაფე გზა, სოფელში რა უნდა გააკეთო? შენი ხნისა და ხასიათის კაცი უნდა ტალღას აჰყვეს, უნდა სხვას მოეჭიდოს კალთაზე და ისე გავიდეს ნაპირზე, თორემ მარტოხელა რომ დარჩე და საკუთარ გზას დაადგე, სულ ადვილად დაიღუპები. შენ ბრძოლისთვის და თავისუფალი შემოქმედებისთვის არა ხარ შექმნილი, თეიმურაზ!!
– რატომ არა? განა აქამდე დამოუკიდებელი არ ვიყავი?
– დამოუკიდებლობას ნაშინდარი გაძლევდა. ისიც ვერ გამოიყენე. მამაპაპეული მამულიც ვერ შეინახე და გაყიდე. იმხელა განძეულობაც ისე მოგპარა ჯაყომ, რომ კვალსაც ვერ მიაგენი. შენ შეჩვეული ხარ ხარჯს. შოვნა და მოგება კი შენი საქმე არ არის.
– ჯაყოს ქურდობას ნუ აბრალებ, მარგო. საბუთი არა გაქვს.
– საბუთიც რომ გქონოდა, ხელიდან გაგივარდებოდა.
– მაშ რას მირჩევ, მარგო?
– გამოუცხადე ერთგულება და ერთგულად იმსახურე.
– კარგი მრჩეველი მეუღლე მყოლია! არ მესმის, მაგას როგორ მირჩევ. როგორ მიბედავ, მარგო?
– გიბედავ, რადგან შენი ერთგული მეუღლე და მეგობარი ვარ.
– მაშ პოლიტიკურად თავი უნდა მოვიკლა, არა?
– თუნდაც ეგრეც იყოს. რა მოგცა პოლიტიკამ?
– ჯერ არაფერი, მაგრამ...
– მაგრამ არც შემდეგში მოგცემს.
– შეიძლება, მაგრამ სახელი?
– ვისთვის, ან რისთვის გინდა კერპი კაცის სახელი, რომელმაც ბოლოს და ბოლოს სიბრმავით კისერი უნდა მოიტეხოს და სხვებიც დაღუპოს?
– ორგულობა და ორპირობა არ შემიძლია, ეს შენც კარგად იცი.
– არც გაჩუმება შეგიძლია?
– ბევრჯერ ვცადე, მაგრამ ვერ მოვახერხე.
– თემურ, ქვეყანამაც იცის, რომ შენ უვნებელი კაცი ხარ, რომ შენ თითსაც ვერ გაანძრევ და ჩიტსაც ვერ დააფრთხობ.
– მაშ რად ეშინიათ ჩემი? – იწყინა თეიმურაზმა.
– შენი არავის არ ეშინია.
– მაშ რად გამიშვეს ათჯერ სამსახურიდან?
– იმიტომ, რომ ყბედი და ენაჭარტალი ხარ. ერთხელ კიდევ გირჩევ, გამოაცხადე ერთგულება, პირზე კლიტე დაიდე და დადუმდი.
– არ შემიძლია.
– მე ჩემი ვთქვი, ახლა შენ იცი. თუ ჩვენი საქმე კარგად ვერ წავა, ისევ შენს თავს დააბრალე.
სანამ ცოლ-ქმარი ყოყმანობდნენ და სახიფათო ნაბიჯის გადადგმას აპირებდნენ, ჯაყომაც გაიღვიძა. ზმორებით, ბოყინით და მთქნარებით წამოდგა და წამოიხრიალა:
– ჰა, ნათლიებო, რას ეტყვით ჯაყოს? წამოხვალთ?
თეიმურაზმა უპასუხა:
– ჯაყო, ჩვენ თანახმა ვართ. ჯერ მე წამოვალ, იქაურობას დავათვალიერებ და მერე მარგოსაც დავიბარებ.
– მაშ, მართლა! ასე იქნება! – მოუწონა ჯაყომ და თავისი ცხვარი და კომბალი იღლიებში ამოიჩარა. – მაშ ზეგ დილით მე შენთან მოვალ, თეიმურაზ. შენც მზად იქნები. ისე სწრაფად გაგიტარებ ნაშინდარისკენ, რომ ქარიც ვერ დაგეწევა. მართლა! აბა, მშვიდობით იყავი, ნათლია. მადლობელი ხარ სადილისთვის, ქალბატონო! შენც მალე წამოდი ნაშინდარში, თორემ ამ ოხერ ქალაქში ძალიან გამხდარხარ, შენი ჭირი მე, ჯაყო ისეთ ლხინს გამართავს ჩემს სახლში, რომ ქუდით ჭერს დაანგრევ!
და უზარმაზარი ყოფილი მოურავი ხარხარით, რახრახით და ჭიხვინით ძლივს გაძვრა ოთახიდან და კინაღამ კარებიც თან გაიტანა.
მეორე დილით თეიმურაზმა მარგოს მრავალი დარიგება მისცა, ჩანთაში რამდენიმე წიგნი და ცოტაოდენი წვრილმანი ჩაილაგა და ჯაყოს გაჰყვა.
ერთი კვირის შემდეგ მარგომ თეიმურაზისგან წერილი მიიღო. წერდა: აქ სრული წესრიგი და მშვიდობიანობა ყოფილა. ყველანი თავაზიანად და პატივით დამხვდნენ და შენც გელიან. გორშიაც და ცხინვალშიც ორივეს სამსახურს გვპირდებიან. რაც ზედმეტი ნივთი დაგვრჩა, – წიგნების გარდა, ახლავე გაყიდე და წამოდი, ხოლო წამოსვლის დღე წინასწარვე შემატყობინეო.
მარგომ მცირეოდენი ნივთეულობა გადაარჩია ნაშინდარში წასაღებად, ხოლო დანარჩენის გაყიდვა ერთ ნათესავს მიანდო, რომელმაც მესამე დღეს მარგოს დაახლოებით ხუთი თუმანი ჩააბარა.
ეს დაახლოებით ხუთი თუმანი, ოციოდე წიგნი და მარგოს ძონძებით სავსე სამიოდე ბოხჩა და კალათი ხევისთავთა გვარის უკანასკნელი ნარჩენი იყო.
მარგომ იმ დღეს თავის მშობელ ქალაქს გულისკვნესით შეაქცია ზურგი და დილის მატარებელში ჩაჯდა.
მარგო ნაშინდარში სულ ორჯერ ან სამჯერ იყო ნამყოფი. ადრე, როცა იქ მიდიოდა, იცოდა და გრძნობდა, რომ თავის საკუთარ სახლში მიდიოდა. იქ მას ელოდა ფუფუნება, პატივისცემა, დასვენება და უდარდელი ცხოვრება. ახლა კი მარგო თავისსავე სახლში სტუმარივით მიჰყვებოდა თავისსავე მოურავს.
მარგომ ძლიერი ტკივილი იგრძნო იმის გამო, რომ ისედაც დანგრეული ბუდე საბოლოოდ დაშალა. თვითონ კი ჰაერში გამოეკიდა, მიწას მოსწყდა. ის უსასრულო მომავალში გადავარდა, რომელსაც არც დასაწყისი ჰქონდა, არც დასასრული, არც საყრდენი და არც რაიმე, რასაც ხელს მოჰკიდებდა.
მატარებელი მარგოს ქართლისკენ მიაქანებდა. ქალის აფორიაქებული გული კი კვნესით უკანვე იწევდა.