ნაწილი პირველი — თავი III
— III —
ერთხელ თეიმურაზის მშვიდ ცხოვრებაში დიდი მოულოდნელობა მოხდა: თეიმურაზმა მოულოდნელად ცოლი შეირთო.
ერთ დღეს ვიღაცამ შემთხვევით ჰკითხა თეიმურაზს:
– თეიმურაზ, რატომ არ ირთავ ცოლს?
თეიმურაზს ეს სიტყვები გულში ჩაუვარდა. იმავე ღამეს, როცა ლოგინში ჩაწვა, თითქოს ობლობა იგრძნო და თავის თავს ჰკითხა:
– მართლა, რატომ არ შევირთავ ც... ცოლს?
იმ დღიდან ეს აზრი თეიმურაზს მოსვენებას არ აძლევდა. ქალის არჩევისთვის და მასთან ურთიერთობისთვის არ ეცალა. ზოგჯერ მაინც აქეთ-იქით იყურებოდა და ახალგაზრდა ქალებს ფარულად აკვირდებოდა. ვისაც თვალი დაადგა, ყველანი მოეწონა. ზოგჯერ მისი გული ჩიტივით აფართხალდებოდა, მაგრამ მაშინვე ფრთამოტეხილივით წყდებოდა, რადგან მოწონებული ქალი ერთი საათის შემდეგ ავიწყდებოდა, ხოლო მეორე დღეს იმ ქალს ვეღარც კი ცნობდა.
თეიმურაზმა ქალებისთვის დრო ვერ გამონახა, მაგრამ ერთხელ საბედო თვითონვე გამოეცხადა. ეს ამბავი უბრალოდ და მოულოდნელად მოხდა.
გაქანებული თეიმურაზი რედაქციაში გაცხარებულ წერილს წერდა ინტენსიური და ექსტენსიური მეურნეობის შესახებ. ეს დღე და ის წერილიც ხევისთავმა სამუდამოდ დაიმახსოვრა.
უცებ ახლად აჭრელებულ ფურცელს ჩრდილი გადაეფარა. თეიმურაზმა აიხედა. უცნობი ლამაზი ქალი თავთან ედგა. მორცხვად იღიმებოდა და თეიმურაზს ჭრელი ქაღალდის ნაგლეჯს ხელში აჩეჩებდა, თანაც ნუშის შავ თვალებს ეშმაკურად აციმციმებდა:
– გთხოვთ... ბილეთი იყიდეთ...
– ბილეთი?.. ვისთვის?.. რა ბილეთი?
– წარმოდგენას ვმართავთ ღარიბი მოსწავლე ქალების სასარგებლოდ. თქვენც უნდა დაგვეხმაროთ.
– დ... დაბრძანდით. დიდი სიამოვნებით დავეხმარები თქვენისთანა...
თეიმურაზმა ენაზე იკბინა. კინაღამ წამოსცდა: თქვენისთანა ლამაზსაო.
ის წერილი აღარ დაასრულა. ამ ქალს რედაქციაში ხუთიოდე ბილეთი გაუყიდა და უთხრა:
– თუ ნებას მომცემთ, ბ... ბანკშიც წამოგყვებით... ბილეთებს გაგ... გიყიდით.
გაჰყვა და სადილობამდე დასდევდა, თანაც ეუბნებოდა:
– ახლა დ... დრამატულ საზოგადოებაში წავიდეთ... ახლა... წერა-კითხვის საზოგადოებაში შევიხედოთ.
ქუჩაში ნაცნობებს გზას უღობავდა:
– ბ... ბილეთი უნდა იყიდო... უეჭველად უნდა იყიდო.
ბოლოს იმ ქალს ვინაობა ჰკითხა:
– თქვენი გ... გვარი და სახელი?
– მარგარიტა ყაფლანიშვილი გახლავართ.
– დავითის ასული?
– დიახ, დავითის ასული.
– ს... საოცარია! ს... საოცარია!
– რა არის საოცარი?
– ის არის საოცარი, რომ ორივენი ობლები ვართ.
– უბრალო შემთხვევა გახლავთ. ამ ქვეყნად ობლები ბევრნი არიან.
– მარ... მართალია, მაგრამ ორივენი ჩვენი გვარის უკანასკნელი შთამომავლები ვართ.
– ეგ კი მართლა საოცარია.
ამ შემთხვევამ და დაობლებულთა მოულოდნელმა დამთხვევამ ორივეს გულზე უკბინა. ორივე ერთსა და იმავე იდუმალმა აზრმა გაიტაცა.
– გუშინდელი თქვენი წერილი წავიკითხე, – დაარღვია სიჩუმე მარგომ.
– მარტო გუშინდელი?
– არა, თქვენს წერილებს ყოველთვის ვკითხულობ, მაგრამ გუშინდელი წერილი დამამახსოვრდა, რადგან...
– რადგან?.. მიზეზი?
– რადგან მეტად გაბრაზებული ტონით იყო დაწერილი.
– მართალია, – დაადასტურა თეიმურაზმა.
– ასეთი ტონით წერა თქვენ არ გშვენით.
– ეგეც მართალია. გადავაჭარბე, რადგან ჭორი მომიგონეს და ჩემი მოღვაწეობა უხეშად მოიხსენიეს.
– თქვენი მკითხველების თვალში ჭორი ვერ გაჭრის, ამიტომ ჭორიკანას ან პასუხი არ უნდა გასცეთ, ან არ უნდა აჰყვეთ მის ტონს. მე ასე მგონია. ბოდიშს ვიხდი, რომ ასეთი სიტყვა გკადრეთ, მაგრამ ეს იმიტომ მომდის, რომ თქვენ ჩემთვის...
– დაამთავრეთ. რა ვარ თქვენთვის?
მარგარიტა დაიბნა.
– ბოდიშს ვიხდი, რომ გაკადრეთ...
– ბოდიში რა საჭიროა! პირიქით, თქვენი აზრი ჩემთვის ძვირფასია, – შეამსუბუქა მარგოს უხერხულობა თეიმურაზმა და გულში გაიფიქრა: – აი, ღირსეული შენიშვნა ჭკვიანი ქალისგან, მომწონს. ძალიან მომწონს.
კიდევ ორი საათი იარეს. თეიმურაზი მხოლოდ ახლა დააკვირდა მარგოს ტანისამოსს, გარეგნობას, მოძრაობას და გაიფიქრა:
"დაკვირვებული თვალი მაშინვე შეატყობს ამ ქალს წარმომავლობასა და აღზრდას. სადა და სუფთა ტანისამოსი, მარტივი და ბუნებრივი მოძრაობა, თავდაჭერილი საუბარი, ზომიერი თავმოყვარეობა, მოკრძალებული მორცხვობა, თავიდან ფეხებამდე დახვეწილი გემოვნება და... ცუღლუტი, ოდნავ შესამჩნევი ფლირტი თვალებით, მხოლოდ თვალებით. ის არის! სწორედ ის არის, ვისაც ვეძებდი! ეს არის ჩემი საბედო და ამის იქით მე გზა არა მაქვს".
იმ საღამოს თეიმურაზი თეატრში იყო და მარგოს კუდივით დასდევდა. ხოლო ორი კვირის შემდეგ, ერთ მთვარიან საღამოს დრო იხელთა და დაჩრდილულ ხეივანში ასე აბორძიკდა:
– ერთი რამ უნდა მ... მოგახსენოთ... ყური მიგდეთ... ჩემთვის მეტად მნიშვნელოვანი დროა. ალბათ მიცნობთ... მარტოხელა კაცი ვარ...
დიდხანს იბორძიკა და იბორიალა. ბოლოს, ძლივს წაილუღლუღა:
– ერთი ს... სიტყვით... თუ თქვენც მ... მოგწონვართ... მე მომწონხართ... მ... მიყვარხართ. – აკანკალებული ხელი ჩამოართვა და დაუმატა: – მ... მოიფიქრეთ... ნუ აჩქარდებით.
თუმცა გაზაფხულის ღამე იყო, თუმცა ხავერდის ცაში სიყვარულით მთვრალი მთვარე დაბარბაცებდა, თუმცა ჰაერიც ვნების სიცხით იწვოდა, მტკვარიც გაუგებარს ბუტბუტებდა და ყოველი ცოცხალი არსებაც უცნაური და იდუმალი გრძნობით იყო გაბრუებული, თეიმურაზი მაინც გულის ხმას არ აჰყვა: არც თვითონ აჩქარდა და არც მარგო ააჩქარა.
მეორე დღეს მთვრალმა მთვარემ მაინც თავისი გაიტანა და ის წყვილი ერთმანეთს ჩაეხუტა.
თეიმურაზი მთელ ზაფხულს ჩუმად დადიოდა. მისი თავი, გული და ნებისყოფა შუაზე გაიხლიჩა. დანიშნულმა ხევისთავმა იცოდა, რომ მის სიცოცხლეში და ხევისთავთა გადაშენების პირას მყოფი გვარის ისტორიაში უდიდესი ცვლილება ხდებოდა. მომავალი ჯვრისწერა და დაოჯახება მისთვის იდუმალი ნეტარებით იყო სავსე, მაგრამ იმავე დროს საზოგადოებრივი საქმეებიც ისე ჩამოეკიდა თეიმურაზს გამხმარ კისერზე, რომ დანიშნულს დრო ვერ მოანდომა და ისე წაიყვანა ეკლესიაში მარგარიტა ყაფლანიშვილი, როგორც უცხო და ოდნავ ნაცნობი საბედო.
საზეიმო ქორწილმა სამი დღე და ღამე გასტანა. უძილობით და სიყვარულით გამოფიტული თეიმურაზი ძლივს დადიოდა და სტუმრებს უმასპინძლდებოდა:
– არ მ... მოიწყინოთ... დალიეთ, მიირთვით, იმხიარულეთ...
ლხინის შუაგულში თეიმურაზმა ყანწი ასწია:
– ეს ღმერთმა ადღეგრძელოს მომავალი ხევისთავი და ყაფლანიშვილი, რადგან ორივე გვარი ამ თაობაში წყდება, ამიტომ ჩვენმა მომავალმა შვილმა უნდა ორივე გვარი დაიმკვიდროს. ამას ამ თავითვე ვ... ვაცხადებ. გაუმარჯოს!
სტუმრებმა ხმაური ატეხეს და თეიმურაზს მისი აზრი მოუწონეს. ხოლო მარგომ საღამოზე დრო იხელთა, თეიმურაზი ცხელ გულში ჩაიხუტა და ჩასჩურჩულა:
– მადლობელი, ჩემო თეიმურ... ჩემო თემურ... მადლობელი! მაგაზე უკეთესს ვერაფერს მოიგონებდი. ეგ აზრი მეც მქონდა, მაგრამ დამასწარი. გულთამხილავი ყოფილხარ!
მეოთხე დღეს თეიმურაზმა ახალგაზრდა ქალბატონი ნაშინდარში აიყვანა, ნათესავებს გააცნო და თავისი მამულიც აჩვენა.
ძველმა ციხე-დარბაზმა, კოშკმა, ხევისთავთა საგვარეულო საგანძურმა და კარგად მოვლილმა ბაღ-ვენახმა მარგო აღტაცებაში მოიყვანეს და მისი გული ახალგაზრდა და სახელმოხვეჭილ ქმრის გულს უფრო მჭიდროდ მიაბეს.
მილოცვას და ქეიფს ბოლო არ უჩანდა. სადილი სადილს მოსდევდა და ვახშამი ვახშამს. გლეხები საქმეს სცდებოდნენ და თეიმურაზის ქვევრებსა და ასი წლის კაკლების ჩრდილს ვეღარ შორდებოდნენ.
თეიმურაზთან გაზრდილი და მისი მამის, ავთანდილის, აღზრდილი მღვდელი ივანე თეიმურაზს და მარგოს აჩრდილივით დასდევდა. ის ეკლესიურ დარიგებას აძლევდა, სუფრაზე თამადობდა, დაუსრულებელი ლოცვით ლოცავდა და ზოგჯერ ჩუმ-ჩუმად თეიმურაზს ჯაყოს ოინბაზობას ყურში აწვეთებდა. მაგრამ თეიმურაზი ისე იყო ბედნიერებით, ლაქუცით და ქლესაობით დამთვრალი და გაყრუებული, რომ ნათქვამი ან არ ესმოდა, ან მაშინვე ავიწყდებოდა.
ჯაყო თავისი კანიდან ამოვარდა და ბატონების წასვლამდე თავის ჩვეულ რიტმში ვეღარ ჩადგა. დილიდან საღამომდე ხან ბაღს, ხან ეზოს, ხან ვენახს, ზოგჯერ მარანსა და ხან კიდევ ძველ დარბაზს მისი ყვირილი და გრგვინვა აყრუებდა:
– აბა, ქეშელა, რას შვები... გიგა, რას აკეთებ!.. ბრინკა, მარნიდან ღვინო მოიტანე!.. ტურა, ჩქარა ცხვარი დაკალი!.. პელო, ჩქარა საქონელი მოწველე!
მარგოს რომ თვალს მოჰკრავდა, თოვლივით დადნებოდა, თეფშივით გაიბადრებოდა და ფეხქვეშ გაეშლებოდა:
– ქალბატონო, კარგი ყურძენი ხომ არ გინდათ, თქვენ გენაცვალოს ჯაყო?! იქნება ნაღები გინდოდეთ, ან კარაქი, ან ტაბაკა? ან იქნება კარგი თევზი ან კურდღელი მოგინდეთ? ახლავე წავალ და დაგიჭერ. ისეთი თევზაობა და ნადირობა ვიცი ჯაყომ, რომ თქვენ მოგეწონებათ. მაშა!
– მადლობა, ჯაყო, დიდი მადლობა. არაფერი არ მინდა, ნუ წუხდები.
– ჯაყო არის თქვენი მადლობელი, ქალბატონო, ჯაყო! თქვენისთანა ქალბატონისთვის ჯაყო წყალში ჩავარდება, თორემ ერთი კურდღლის დაჭერა რა დიდი საქმეა, თქვენი ჭირი მე, თქვენი!
და ჯაყო ბუტბუტით გაბრუნდებოდა:
– შენ კი გენაცვალოს ჯაყო, შენა!
ერთხელ ჯაყო და მისი ცოლი პელო მარგოსთან მივიდნენ და თავი დაუკრეს. მერე ჯაყომ ცხენის კბილები ააელვა და ახვიხვინდა:
– შენთან სათხოვარი აქვს ჯაყოსა და პელოს, შენი ჭირი მე.
– თქვი, ჯაყო. თუ შემიძლია, შეგისრულებთ.
– რატომ არ შეგიძლია, შენი ჭირი მე. ძალიანაც შეგიძლია! ჯაყოს და პელოს ორი შვილი გვყავს მოუნათლავი. ორივენი შენ და თეიმურაზმა უნდა მოგვნათლოთ.
– ეგ ადვილი საქმეა, ჯაყო. როდის გინდა გავმართოთ ნათლობა?
– ხვალ, შენი ჭირი მე, ხვალ.
– ძალიან კარგი, თემურსაც ვეტყვი.
მეორე დღიდან თეიმურაზისა და ჯაყოს ოჯახები დანათესავდნენ.
ერთი კვირის შემდეგ თეიმურაზი მოუსვენრად აცქმუტდა:
– უნდა წავიდეთ ქალაქში, ჩემო მარგუში. თორემ ათასი გადაუდებელი საქმე მაქვს.
– ისეთი რა საქმე გაქვს, თემურ, რომ ორიოდე კვირაც ვეღარ მოიცადე შენს მამულში?
– ათასი საქმე მაქვს. ვინ იცის, როგორ მიდის გ... გაზეთი, კოოპერატივი. ჩვენი საზოგადოება და... ერთი სიტყვით, უჩემოდ ყველაფერი დ... დაინგრევა.
– შენ იცი. თუმცა მე ნაშინდარში ათასჯერ მირჩევნია.
– რა არის აქ საიმისო, მარგუში?
– ყველაფერი: მშვენიერი ბუნება, ჯანსაღი ჰაერი, მშვიდობა და... შენ.
– მე? მე ქალაქშიც შენი ვიქნები, ჩემო მეგობარო.
– არა, არა! ქალაქში ჩემთვის ვერ მოიცლი. დანიშნულები რომ ვიყავით, კვირაში ერთხელ ძლივს შემოივლიდი. ვიცი, რომ ახლაც ისე გაგიტაცებს საქმე, რომ დაგავიწყდები. მე კი მინდა, რომ შენ დღე-და-ღამე ჩემთან იყო, ჩემ გვერდით, აი აქ... აი ასე... ჩემო თემურ.
თემური დადნა მარგოს ალერსში, მაგრამ გულმა ორ დღეზე მეტი მაინც ვერ მოუსვენა. მესამე დღეს კვლავ ქალაქისკენ გამოიწია და მარგოც დაითანხმა.
სანამ მარგო გასათხოვარი იყო, ისიც თეიმურაზივით აქტიურობდა, ქველმოქმედებდა და ქვეყნის გაბედნიერებას ცდილობდა. მაგრამ, როცა გათხოვდა და ასაკში შევიდა, ნელ-ნელა დამშვიდდა და დაწყნარდა.
ქალბატონს მუდმივად სამიოდე მომვლელი და მოსამსახურე ჰყავდა, ამიტომ იგი მალე უსაქმურობის ჭაობმა ჩაითრია და შთანთქა.
ჯერ თეიმურაზის დიდებითა და სახელით იკვებებოდა: მუდმივად მეუღლეს კატასავით პირში შესცქეროდა, მის ნაწერს ათჯერ გადაიკითხავდა, გადასაწერს გადაუწერდა, ყველგან თეიმურაზის ნათქვამს, ნააზრევსა და ნაწერს სიტყვა-სიტყვით იმეორებდა, მის დღეს ფიცულობდა და მის ხატს ლოცულობდა.
დრო გავიდა. თეიმურაზის დიდება ნელ-ნელა გაცვდა. მარგომაც თანდათან ქმრის ხატზე ლოცვას დაუკლო და საკუთარი თავის გართობას მიჰყო ხელი. კარგად იცვამდა და იხურავდა, სვამდა და ჭამდა, სტუმრად დადიოდა, თვითონაც უხვად მასპინძლობდა და არც ერთ სანახაობასა და გასართობს არ აკლდებოდა.
კიდევ გავიდა ხანი. თეიმურაზის დიდება დაპატარავდა და გაქრა. უხატო მარგოსაც ყველაფერი მოსწყინდა და მოჰბეზრდა: უხალისო სიცოცხლეც, უცეცხლო თეიმურაზიც, მისი უმნიშვნელო ნააზრევიც, მისი მუდმივი ფუსფუსი და საზოგადოებრივი მოღვაწეობაც. კაბები და გასართობებიც. შვილის მოლოდინი და აზრიანი მომავლის ძიებაც. ბოლოს, ახალგაზრდა ქალბატონიც ისე შეურიგდა ამ ქვეყანას და დაემორჩილა თავის ბედს, როგორც ემორჩილება მას – გარდუვალსა და უძლეველ ბედს – ათი და ათასი მილიონი ადამიანი.
მარგომ მხოლოდ რამდენიმე ჩვეულება და უფლება შეინარჩუნა იმ ბრძოლიდან, რომელიც მას ჰქონდა ცხოვრებასთან: დღე-ღამეში თხუთმეტი საათი მაინც ეძინა; დროდადრო გამოიღვიძებდა, თუნდაც მამლის ყივილისას ლოგინში წამოჯდებოდა, ელექტრონს გაანათებდა და ხილის ჭამას შეუდგებოდა; ამოჩემებულ სამიოდე ღარიბს ყოველ დღე ეხმარებოდა; დილის ჩაის ლოგინში სვამდა, მერე დაუდევრად ჩაიცვამდა და მთელი დღე ექვს ოთახში უსაქმოდ დადიოდა. უწინ თეიმურაზის ნაწერს რამდენჯერმე მაინც გადაიკითხავდა, ზოგჯერ საუბარშიც აჰყვებოდა, მაგრამ შემდეგ, საოჯახო საქმეების გარდა, ქმრის ნაწერსაც ერიდებოდა და მსჯელობასაც გაურბოდა.
თუ თეიმურაზი დღეში ათზე ნაკლებ გაზეთს წაიკითხავდა, ის დღე მისთვის დაკარგული იყო. როგორც კი დილით თვალებს გაახელდა, მაშინვე ახალ-ახალ გაზეთებს დასწვდებოდა, და ჭამა-სმის დროსაც, ცხვირი რომ თეფშში ჰქონდა, ერთი თვალი გაზეთზე ეჭირა. სადილს ისე დაასრულებდა, რომ მეუღლეს ორიოდე სიტყვასაც ვერ ეტყოდა. ზოგჯერ მარგო გაზეთ-ჟურნალებში ჩამჯდარ თეიმურაზს მიუჯდებოდა და საუბრის დაწყებას ცდილობდა, მაგრამ თეიმურაზს არ ეცალა:
– დაიცა, მარგო... დამაცადე, რა ვქნა! არ მცალია. მერე მ... მოვილაპარაკოთ. – თითქოს ძილში ბუტბუტებდა ნაბეჭდში ჩამძვრალი წიგნის ჭია.
თეიმურაზის ყურადღება არასოდეს იყო მარგოსკენ მიმართული. ზოგჯერ მარგო ბავშვივით ცელქობდა. ის თეიმურაზს წიგნებს და გაზეთებს ართმევდა, გვერდზე გადაყრიდა. შემდეგ ქმარს თავს შემოევლებოდა და ანჯღრევდა:
- თემურ, გეყოფა ამდენი კითხვა. აბა, გამოფხიზლდი და შემომხედე. განა მე შენს გაზეთებს არ ვჯობივარ? აბა, შეადარე ერთმანეთს ცოცხალი ქალი და მკვდარი ქაღალდი. მე ლაპარაკი შემიძლია, ქაღალდი კი მუნჯია. მე ვიცინი, ვიღიმი და დავდივარ, ქაღალდი კი უსულო საგანია. მე სიმღერაც ვიცი. გინდა გიმღერო?
- არა, მარგო, სიმღერისთვის არ მცალია. გეყოფა ხუმრობა. მომაწოდე ჩემი გაზეთები.
- ან, თუ გინდა, როიალზე დაგიკრავ შენს საყვარელ შოპენის ნოქტურანს, ან ბეთჰოვენის სიმფონიას. თუ გინდა – ლისტის რაფსოდიას, ან შუმანის ვალსს.
მარგო როიალს მიუჯდებოდა და საკრავს სასიამოვნოდ ააჟღერებდა.
მაგრამ თეიმურაზს არც ლისტის რაფსოდია ესმოდა და არც ბეთჰოვენისთვის ეცალა. მას ინგლისის ახალი არჩევნების შესახებ წერილის კითხვა გააწყვეტინეს!
და თეიმურაზი ცდილობდა გაწყვეტილი საუბრის გაგრძელებას:
- მარგო, მომეცი ჩემი გაზეთი!
- არ მოგცემ. უნდა აუცილებლად გაგართო. თუ როიალის ხმა არ გესიამოვნება, გიმღერებ. რომელი მოგწონს, რომანსი „მხოლოდ შენ ერთს“, თუ კარმენის არია? – და ხავერდოვანი ხმით დაიწყებდა:
მხო-ოლოდ შენ ე-ერთს, რაც რომ ჩემთვი-ი-ის
მოუცია-ა-ა მაღლიდან ღმე-ე-ერთს...
- მარგო, ნუ მაჯავრებ, მომეცი მეთქი ჩემი გაზეთი!
- არც სიმღერა მოგეწონა? მაშ, შენი გულისთვის ერთ უზუნდარას ჩამოვუვლი, ან ტარანტელას, ან კარმენის ცეკვას.
და დაირას ან კასტანეტებს აიღებდა. შემდეგ თეიმურაზის გარშემო დაიწყებდა ცეკვას. ხან ვნებიან და გველურ უზუნდარით იწვოდა. ხან ესპანური ცეკვით იგრიხებოდა. ხან კიდევ გიჟმაჟურ ტარანტელას ისეთი ალქაჯური სისწრაფით ატრიალებდა, რომ თეიმურაზს თვალი უჭრელდებოდა და თავბრუ ეხვეოდა. გაწეწილ-გაღეღილი მარგო ცეკვავდა. ხან ინისლებოდა, ხან ვნებით დნებოდა. ხან ჟინით გიჟდებოდა. ნუშის შავი თვალებით ხან ღონდებოდა, ხან სევდით იბურებოდა, ხან ცელქად იღიმებოდა. ხან კიდევ ისე ინთებოდა, რომ მისი თვალები ოთახში ატეხილ ელვასავით დახტოდნენ.
დაღლილი მარგო თეიმურაზს ეხვეოდა. თეიმურაზი კი ჟინიან ბავშვივით ისევ თავისას გაიძახოდა:
- მარგო, მომეცი მეთქი ჩემი გაზეთი!.. მარგო, გეყოფა ჩემი წვალება!.. მომაწოდე გაზეთი და დამშვიდდი!..
მაგრამ მარგო არ მშვიდდებოდა. ტახტზე წამოწოლილ თეიმურაზს ხან ნელსურნელებას მიაპკურებდა. ხან ფეხში ხელს წაავლებდა და კივილ-სიცილით დაითრევდა. ხან ჩაეკონებოდა და ბურანში გახვეული ქმრის გამოფხიზლებას ცდილობდა. ხოლო მარგოს ცხარე კოცნას თეიმურაზი უგულო ლოშნით და დარიგებით უპასუხებდა:
თეიმურაზი ეტყოდა: „კარგი, გეყოფა... დაისვენე... ჩემი გაზეთი დამიბრუნე.“ გაბრაზებული და ნაწყენი მარგო გაზეთს თეიმურაზს თავში ესროდა, მეორე ოთახში გარბოდა და სიმწრისგან ტიროდა, ცრემლებს იწმენდდა და თითებს იმტვრევდა (ანუ ძალიან ნერვიულობდა).
თეიმურაზი, რომელიც ყოველთვის მშვიდი, ცივი და ქვეყნის ბედით გატაცებული წიგნის მოყვარული იყო, ნელ-ნელა გადააჩვია მარგოს მუსიკას, სიმღერას, ცეკვას, მხიარულებას; საკუთარი თავის მოგიჟიანებას, სიყვარულის სიცილსა და სიცოცხლის თავისუფლებას. რაც დრო გადიოდა, თეიმურაზიც საზოგადოებრივ საქმეებსა და წიგნებში უფრო და უფრო ღრმად ეფლობოდა, დღითი დღე წიგნის ჭიას ემსგავსებოდა და მარგოს გულის ტკივილს, განმარტოებასა და სულიერ მარტოობას ვერც კი ამჩნევდა.
ბოლო დროს თეიმურაზი ქართული კულტურის სამტომიან ისტორიას წერდა და თან ათობით საგაზეთო წერილს, მოხსენებას, დასკვნას, გამოკვლევასა და შენიშვნას აქვეყნებდა. ამასთან ერთად, საიდუმლო კრებებზეც დადიოდა და სხვებთან ერთად დღითი დღე აზიანებდა იმ საფუძველს, რომელზეც მშვიდად ცხოვრობდა და უდარდელად მოქმედებდა.
თეიმურაზი ოდესღაც ცნობილი ხევისთავების გვარის უკანასკნელი შთამომავალი იყო. ეს გვარი წარსულში საქართველოს წარჩინებულებს პირველობას ეცილებოდა, ერთ დროს ქართლის ბედსაც განაგებდა და ზოგჯერ მეფეებსაც კი უპირისპირდებოდა ძალაუფლებაში. თეიმურაზის მამა და ბაბუაც ხევისთავის გვარს ისეთი ღირსებითა და სიამაყით ატარებდნენ, თითქოს გვარის გარდა ძველი ძალაუფლებაც ხელში ჰქონოდათ. გულში თეიმურაზიც აფასებდა თავის დიდებულ გვარს, მაგრამ საჯაროდ უზრდელ ტრაბახსა და თავის ქებას არ კადრულობდა.
თეიმურაზი წუხდა და ფარული დარდით განიცდიდა უშვილობას და ამაყი ხევისთავების შთამომავლობის გაქრობას. რაც დრო გადიოდა, უშვილო თეიმურაზიც ჯიშის გაგრძელების სურვილს უფრო და უფრო ძლიერად გრძნობდა. შვილის ძებნით გატაცებული, გულმოდგინედ ცდილობდა, მაგრამ ბედის ირონიითა და სისასტიკით მას „უშვილო მეუღლე შეხვდა“. მისი სურვილი – გულისნადები – არ ასრულდა. მეუღლეები წლიდან წლამდე შვილს ელოდებოდნენ, უშვილობას ერთმანეთს აბრალებდნენ და რჩევისა და დარიგებისთვის ხან ერთ ექიმს მიმართავდნენ, ხან მეორეს, ზოგჯერ კი ხალხურ წამლებსაც არ ერიდებოდნენ.
ბოლოს, უშედეგო შრომითა და გაუთავებელი მოლოდინით თეიმურაზს ძალა გამოელია და იმედი გადაეწურა. ხევისთავების გვარის გულნატკენმა შთამომავალმა ბრალი საბოლოოდ თავის მეუღლეს დასდო და გული დაიმშვიდა. თანდათან დაწყნარდა და ბედისწერას დაემორჩილა.
თეიმურაზისა და მარგოს ცხოვრება მას შემდეგ მშვიდი მდინარესავით მიედინებოდა: უდარდელად, დინჯად, ქარის გარეშე და ტალღების გარეშე.
თეიმურაზს ძარღვებიც სისხლის მაგივრად თითქოს გაზეთების ნაგლეჯებით ჰქონდა სავსე. ქალი მის მშვიდ ბუნებას უძალო ნიავივით აღელვებდა. მის გამხმარ და უსიცოცხლო სისხლში ვნების ქარიშხალი არასოდეს არ ატეხილა. მისი გული კი, — ისიც მსუბუქი გაზეთივით დაჭმუჭნული და გაცვეთილი, — ღვთაებრივი ცეცხლით არ ანთებულა. იქ, სადღაც სიღრმეში, ძლივსღა ციმციმებდა ჩამქრალი ლამპარი და მასზე ძლივსღა შიშინებდა ნელთბილი სიყვარული. ამ ჩამქრალი ლამპრის ალი გაყინულ მარგოს ერთხელაც ვერ მოეკიდა, ვერ გააცხელა და ვერ აადუღა მისი მარტოსული სისხლი ვნების დუღილით, რასაც უნდა მოჰყოლოდა სიცოცხლის ხალისი, მშვიდი ბედნიერება და ხევისთავების გვარის უკვდავება.
და რადგან მარგოს არ ეღირსა არც ბედნიერება, არც ვნების გაღვივება და არც ხევისთავების დედობა, ამიტომ ისიც ისე მშვიდად და უდარდელად ბერდებოდა, როგორც თეიმურაზი მარგოს საწოლში: სიყვარულის იალქნების გაუძრავად, ფრთამოტეხილი ბატივით, უგემური ზლაზვნით და ნელთბილი მოფერებით.
როცა თეიმურაზი იშვიათად მიუწვებოდა მარგოს და ვნებიანი ალერსის მაგივრად მოდუნებული ხელებით უგემურად ეფერებოდა და კოცნიდა, ამავე დროს თავი ფუტკრის სკასავით სავსე ჰქონდა უთვალავი ფუტკრითა და საზრუნავით: თეიმურაზი ამ დროს ორ საქმეს აკეთებდა ერთდროულად და საზოგადოებრივი ზრუნვით იყო ორსული (ანუ სავსე). იმ წუთს მწიგნობარი გატაცებით ფიქრობდა ზანზიბარის დაპყრობაზე, მაროკოს დამორჩილებაზე, მონღოლთა ბედსა და ლურ-ბახტიართა აჯანყებაზე; ცხარედ ეკამათებოდა გუჩკოვს, ლოიდ-ჯორჯს, კლემანსოს, წერა-კითხვის საზოგადოების თავმჯდომარეს, სამეურნეო ბანკის დირექტორს და იმ დღეს ქუჩაში შეხვედრილ პოლიტიკურ მოწინააღმდეგეს; წერდა ხვალინდელ წერილს, ამზადებდა საჯაროდ სათქმელ სიტყვას და ანგარიშობდა კოოპერატივის ზარალ-მოგებას; ითვლიდა, წონიდა, ზომავდა და ზრუნავდა ყველაფერსა და ყველაფერზე, გარდა მარგოს ალერსისა და ქმრის ვალის შესრულებისა თავისი ცოლის წინაშე. ასეთ დროს მარგოს თეიმურაზის გაცვეთილ მკლავებში ხან ძლიერი ძილი ერეოდა, ხან კიდევ ვნებით გაავებული ბრაზი უქრებოდა და გაბოროტებული სიბრაზე ტანჯავდა.
ნამდვილი სიყვარულის უნახავმა მარგომ, ბოლოს, თავისი თავი დააჯერა, თითქოს ასეთი მსუბუქი სიყვარული და ასეთი უსიცოცხლო ცოლ-ქმრობა ამქვეყნიური და ჩვეულებრივი მოვლენა ყოფილიყო. ხოლო ის გაგიჟება და ცაში ავარდნილი ვნება, რომელიც წიგნებში ჰქონდა წაკითხული, პოეტების ლამაზი მოგონილი ამბავი და მათი ადუღებული ტვინის ბოდვა ეგონა. დააჯერა მარგომ თავისი თავი და ძლივს დააწყნარა მოუსვენარი გული, რომელიც ხანდახან ისევ უცნაურად კვნესოდა და გაუგებარს ბოდავდა, ისევ თავისას მოითხოვდა და ბუნდოვან მოჩვენებებს მისდევდა.
თეიმურაზი კი მარგოს მოჩვენებებს არ ხედავდა. მის გულსა და ყურს მარგოს გულის ტირილი და სისხლის ჩქეფა არ სწვდებოდა. წიგნის მოყვარული ისევ ზანზიბარის ბედზე ზრუნავდა, მუდმივად ვიღაც-ვიღაცას ეკამათებოდა, წამდაუწუმ სათვალეებს ისწორებდა, თითს ჭერს ან ცას აბჯენდა და ენაბლუობით ამბობდა:
– უნდა... მოვისაზროთ... გ...გამოვარკვიოთ... მოვ...ვიფიქროთ... რა არის ეს ცხოვრება?
ასე ფიქრობდა და მსჯელობდა წიგნის მატლი და მელოტი თაგვი, სანამ თავისივე თათებით გამოჩხრეკილი კატა თავთან არ წაადგა.
თეიმურაზი სიხარულით ცას ეწია: სიცოცხლის სურვილი შეუსრულდა. სამოთხის კარები გაეღო. დღე-და-ღამე ქუდმოხდილი დარბოდა, წითელ დროშას იქნევდა და ჩახლეჩილი ხმით ყვიროდა:
– თავისუფლებას გა...გაუმარჯოს!.. ვაშაა!.. რევოლუციას გაუმარჯოს!.. ძ...ძირს მეფე და ძალადობა!
და მეათასედ წერდა და იმეორებდა:
– მთელ ქვეყანაზე არავის არ ჰყოლია რუს...სისთანა ინტელ...ლიგენცია. ბედნიერი ხალხია, ბ...ბედნიერი!
განუწყვეტელი ლაპარაკით, სირბილითა და წერით ხმა ჩაუწყდა, ენა დაება, მუხლები მოეკვეთა და ხელის თითები დაუდუნდა.
შემდეგ თანდათან დაინახა და დარწმუნდა, რომ იმდენი ხნის ნანატრი და ნალოდინევი მოვლენა მისი გასართობი და სათამაშო კი არ იყო, არამედ თავისას მოითხოვდა.
თეიმურაზი ჯერ გაჩუმდა. შემდეგ გაშეშდა და გაბრაზდა. „გაუმარჯოსს“ აღარ გაიძახოდა და აღარც წითელ დროშას იქნევდა.
ამის შემდეგ წითელ ფერს გაურბოდა, ძველ დროშებს წვავდა, თაგვის სოროში ძვრებოდა, შიშისგან კანკალებდა. გადარეულმა თეიმურაზმაც უმალ ზურგი აქცია: ქუდმოხდილი წიგნის ჭია უგზო-უკვლოდ თავდაღმა დაეშვა და სასოწარკვეთით ყვიროდა:
– გვიშველეთ! დავიღუპე-ე-ე-თ! გვიშველე-ე-თ!
მაგრამ მშველელი არსად ჩანდა. განწირულის კივილი და გოდება თანდათან შესუსტდა, მიწყნარდა და, ბოლოს, სადღაც სიღრმეში გაქრა. რევოლუციის ქარიშხალში თეიმურაზ ხევისთავის კვნესა ვერავინ გაიგო, ხოლო მისი ათი წლის ნაშენები და ნაწვალები წითელმა გოლიათმა ქინძისთავისოდენა ლუკმასავით გადაყლაპა.
თეიმურაზი ნელ-ნელა ისევ წიგნების გროვას დაუბრუნდა, რომელსაც განათლებული ქათამივით გულმოდგინედ ქექავდა. ქექავდა და წაკითხულს ახალ ცხოვრებას ადარებდა. ახალი და ცოცხალი ცხოვრება არ ჰგავდა თეიმურაზისა და მისი მასწავლებელი მწიგნობრების ნააზრევს. ამ უცნაურობას ხედავდა თეიმურაზი და გულუბრყვილოდ ბრაზობდა იმის გამო, რომ ცხოვრება წიგნებს არ ემორჩილებოდა, არც კი ეკითხებოდა და ბრძენთა ნებართვის გარეშე, თავისი გზით თავხედურად მიაბიჯებდა. თეიმურაზი კი თითს ისევ ცას აბჯენდა და ისევ უკვირდა:
– სა...საოცარია! სა...საოცარია!
ამ ქვეყანამ და თეიმურაზ ხევისთავმა თანდათან ისე შეიძულეს და შეიზიზღეს ერთმანეთი, როგორც კერპმა მამამ შეიძულა უძღები შვილი, რომელმაც უზომო ურჩობა, უმადურობა, თავხედობა და ამპარტავნება გამოიჩინა და საკუთარ ფეხებზე დადგომა და საკუთარი გზით სიარული გაბედა.
იმ დღიდან თეიმურაზს მისი სიცოცხლე კისერზე ისე ჩამოეკიდა, როგორც ლეკვის აყროლებული ლეში, რომელიც, რაც არ უნდა ეცადა, ვერ ჩამოიგლიჯა, ვერ მოიშორა, და თვითონაც იმ ლეშიან ცხოვრებას ვერსად გაექცა და ვერსად დაემალა.