ნაწილი მეორე — თავი II
მარგო ერთ თვეში ისე შეიცვალა, რომ დაკავებული თეიმურაზიც კი ამჩნევდა და ზოგჯერ უკვირდა: – საოცარია! საოცარია! ნეტავ ვიცოდე, მარგო, რა გიხდება ასე ძალიან?
რაღაც უცნობი მიზეზის გამო, მარგოს ფერმკრთალი კანი სისხლით აივსო და მზისგან გაირუჯა. მის ჩამქრალ თვალებს ნაკვერჩხლისფერი ბზინვარება დაედო. მაღალ ყელზე ორმაგი ღაბაბი გამოუჩნდა. სახე აუწითლდა, გამხდარი სხეული მომრგვალდა, დაშრეტილი მკერდი გაუფუვდა, თეძოებიც გაეზარდა და მის მოძრაობებს ჯიშიანი კატის სინაზე და გველის მოქნილობა დაეტყო.
რა მოუხდა მარგოს ასე ძალიან? თეიმურაზი ამბობდა: – აი, რა ძალა ჰქონია სოფლის სიმშვიდეს, სუფთა ჰაერს და ნოყიერ ჭამა-სმას!
ჯაყო კი გულში იღიმებოდა და გულშივე ამბობდა: – იცის ჯაყომ, რა მოუხდა მარგოს, იცის! ჰაერი, ჭამა-სმა და... ჯაყოს მკლავები, მაშ, მაშა! ჯაყომ მარგოს ჯადო გავუკეთე, უკვდავების წყალი დავალევინე და მარგოც იმიტომ გაცოცხლდა. მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!
ზოგჯერ კი ეშმაკური ღიმილით ხმამაღლა იტყოდა: – ქალი ბაღივითაა, თუ არ მორწყე, გახმება.
და უბრალო ჯაყო ხშირ-ხშირად და უყოყმანოდ ეტანებოდა მარგოს: ხან ბნელ ოთახში შეუცოცდებოდა, ხან გოდრების უკან მიატანდა, ხან ვენახში მიუსწრებდა და ხანაც ბოსელში შეიმწყვდევდა.
ჯაყოს თეიმურაზის უსაქმურობა და ხეტიალიც ხელს უწყობდა. თუ თეიმურაზი სახლიდან წასვლას დააგვიანებდა, ჯაყო თოფს ან ფაცერს გამოუტანდა და ეტყოდა: – ნათლია, ჯაყოს ძალიან მოუნდა ახალი თევზი... ქალბატონს გულით უნდა მწყერი. აბა, მოუტანე მარგოს ცოტა საჩუქარი.
თეიმურაზსაც უხაროდა: – ახლავე, ჯაყო, ახლავე მივდივარ.
სახლში თეიმურაზი მოწყენილი იყო, ჯაყო მას ერიდებოდა, მარგოც თითქმის ხმას არ სცემდა.
როცა დაქანცული თეიმურაზი უკან ბრუნდებოდა, ხშირად გაიგონებდა ხოლმე ჯაყოს ჩაცინებას და მარგოს მოხდენილ სიცილს. მაგრამ როცა გახარებული შეყვარებულები თეიმურაზს დაინახავდნენ, სიცილს დაუკლებდნენ და ერთმანეთს დაშორდებოდნენ.
ერთხელ ჯაყომ უთხრა მარგოს: – შენისთანა ქალბატონს არ უხდება ასეთი უხარისხო ოთახი.
და იმავე დღეს დაკეტილი ოთახიდან გამოიტანა ხალიჩები და ფარდაგები, ნაქსოვი ფარდები და ხავერდის ავეჯი, რბილი სავარძლები და მოოქროვილი სარკეები, მარმარილოს პირსაბანი და ერთი განიერი ინგლისური ტახტი.
მარგო სიხარულით ფეხზე აღარ იდგა. გახარებული ბავშვივით ცქმუტავდა, კისკისებდა, ლაღობდა.
ოთახის დალაგება რომ დაამთავრეს, გულაჩუყებული და მადლიერი მარგო ჯაყოს გაპოხილ კისერზე ჩამოეკიდა: – ჯაყო, ჩემო კარგო!.. ჩემო ჯაყო!
ჯაყომ მარგო ბავშვივით აიტაცა, დალოშნა და მიაძახა: – მაშ, მაშა! ასე იცის მარგოსთვის ჯაყომ!
თეიმურაზი თევზაობიდან დაბრუნდა. ოთახი ვეღარ იცნო, თვალებს იფშვნეტდა და უკვირდა: – საოცარია! საოცარია!
მერე იცნო თავისი ხალიჩები და ავეჯი, სუზანები და პირსაბანი, რომელიც – ჯაყოს სიტყვით – რამდენიმე წლის წინ იქაურმა ხელისუფლებმა წაიღეს.
იცნო და ისევ გაიკვირვა: – საოცარია, სად იყო აქამდე ჩვენი ნივთები? ჯაყო ამბობდა: ზოგი მოიპარესო, ზოგიც ხელისუფლებამ წაიღოო.
– კარგი, გაჩუმდი! – შეუტია მარგომ. – ხმა არ ამოიღო... სირცხვილია. სტუმრები ვართ, უფასოდ გვასმევენ და გვაჭმევენ. ესეც საკმარისია.
თეიმურაზმაც თავი მოიკატუნა, ჯაყოს მადლობა გადაუხადა და არც ნივთების დაკარგვა გაახსენა, არც მისი პოვნა გამოჰკითხა.
ამის შემდეგ ჯაყო თეიმურაზს და მარგოს აღარ ერიდებოდა. და რომელიღაც სარდაფიდან თავისთვისაც ზედიზედ გამოჰქონდა ოქროსფერი სურათები, ატლასის სავარძლები, მოქარგული სუზანები, ფაიფურის ჭურჭელი, აბრეშუმის საბნები და მრავალი ისეთი წვრილმანი, რომელიც აღარც თეიმურაზს ახსოვდა, არც მარგოს.
უმთავრესი განძეულობა, რომელიც რკინით ნაჭედ უზარმაზარ მუხის სკივრში იყო ჩაწყობილი, მაინც არსად არ ჩანდა. ბოლოს, ჯაყომ ერთი ძვირფასი ნივთი კიდევ გამოაჩინა.
ერთხელ თეიმურაზი საღამოს აივანზე იჯდა და მივიწყებულ ძველ წიგნს კითხულობდა. ჯაყო წინა დღით ქორწილში წასულიყო. უცებ ცხენისა და ჯაყოს ჭიხვინი მოისმა: – მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!
და მთვრალმა ჯაყომ გაქაფული ცხენი ეზოში შემოაჭენა, ფანჯარაში გადმომდგარ მარგოს თვალი მოჰკრა და დაიხვიხვინა: – ჯაყო გენაცვალოს ნათლია მარგოს, მაშა!
მერე თეიმურაზიც დაინახა და იმასაც მიესალმა: – ჯაყო გენაცვალოს ორივე ნათლიას. როგორ ვიყავი ქეიფზე!
და ცხენიდან მარდად გადმოგორდა. თეიმურაზმა თვალი მოჰკრა ცხენის საუცხოვო აღკაზმულობას და იცნო იგი. მთელი აღკაზმულობა, საძუე გულისპირი, ლაგამი, უნაგირის თავი და უზანგები მოოქროვილი ვერცხლით იყო შეჭედილი, ხოლო ალაგ-ალაგ იმ აღკაზმულობაზე მსხვილი ლალი, ფირუზი, მარგალიტი და ზურმუხტი იყო გაბნეული.
ჯაყო კიბეზე ამოგორდა, ხოლო მეჯინიბემ ცხენი უმალვე სახლს მიაფარა. იცნო თეიმურმა მამა-პაპეული განძი და გაიხსენა გუშინწინდელი დღე. ჯაყო ქორწილში უნდა წასულიყო. მას ალბათ არ უნდოდა აღკაზმულობის გამოჩენა, ამიტომ მარგოსთვის ახალი თევზი მოიმიზეზა და თეიმურაზი ლიახვზე გაგზავნა, ხოლო თვითონ, იმ ძვირფას აღკაზმულობაზე გაჭიმული, ქორწილში გაემგზავრა.
იმავე საღამოს მარგომ ერთხელ კიდევ შეუტია თეიმურაზს: – ხმა არ ამოიღო, სირცხვილია!
მარგოსაც რომ არაფერი ეთქვა, თეიმურაზიც კულტურულად გაჩუმდებოდა.
და გაჩუმდა კიდეც.
ერთი ხანია, რაც ჯაყოს ცვლილება დაეტყო. წინათ, სანამ მარგოს დაუახლოვდებოდა, თავიდან ფეხებამდე ქონში იყო ამოვლებული. სახე და ხელებიც მუდმივად ზეთით გაპოხილი და ჭუჭყით ჩაშავებული ჰქონდა. მარგომ თანდათან ხელი მიჰყო ჯაყოს გასუფთავებას, გაკაცებას, გალამაზებას და გარეცხვას. ხშირად ეტყოდა ხოლმე: – ჯაყო, თავი დაიბანე!.. ჯაყო, კბილები გამოიწმინდე!.. ჯაყო, საცვალი გამოიცვალე!.. ყურები გამოიჩიჩქნე!.. წვერი გაიპარსე!.. ცხვირს თითებით ნუ იხოცავ!...
და თვითონაც ეხმარებოდა, ასწავლიდა და ნესესერის ხელსაწყოებს ათხოვებდა.
ჯაყოც თანდათან შეეჩვია სისუფთავეს და მალე გარეგნობის შეცვლაც დაიწყო.
ქალაქში რომ წავიდნენ, მარგომ ჯაყო კბილის ექიმთან წაიყვანა და ყავისფერი კბილები გაათეთრებინა. მერე თითქმის ძალით აყიდვინა ახალი ჩოხა, თეთრეული, ხელის საპნები, ლამაზი ჩექმები, თხელი წინდები, ბუხრის ქუდი, ცხვირსახოცები, წიგნები, რვეულები, ცარცი და კბილის საწმენდი.
იმ დღიდან სოფლის დალაქი ყოველდღე პარსავდა ჯაყოს.
და ჯაყოც შეიცვალა: ბანჯგვლიანი დათვი პირგაპარსულ მაიმუნს დაემსგავსა.
ჯაყომ მყრალი ყალიონიც გადააგდო და მარგოს ხელით ნაკეთები სოხუმის პაპიროსი ჩაიდო პირში. თანდათან ოფლის სუნიც მოიშორა და ტანის ქონიც ჩამოირეცხა.
მარგომ ჯაყოს ახალუხი და საცვლები თვითონვე შეუკერა, თავიდან ფეხებამდე ჩააცვა, ხევისთავთა ხმალ-ხანჯალი ჩამოჰკიდა და ჰკითხა: – აბა შეადარე შენი თავი წინანდელ ჯაყოს, როგორ მოგწონს ახალი ჯაყო?
და სარკეში ჩაახედა.
ჯაყო მთვარესავით გაიბადრა: – აი, ახლა კი კაცი გახდა ჯაყო! როგორ უხდება ჯაყოს ყველაფერი! ახლა ჯაყოს მარტო ხევისთავის გვარი და შენისთანა ქალბატონი აკლია. მაშ, მაშა!
და იმ სარკეს ძლივს მოსცილდა.
მერე სოფელში გავიდა, მთელი დღე ხელებდაკრეფილი კარდაკარ დადიოდა და თავის თავს ყველას აჩვენებდა. თანაც გამუდმებით ტრაბახობდა: – როგორი ბიჭი ხარ ჯაყო?! მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ! დაიცადე, ჯერ წიგნიც ისწავლოს ჯაყომ. მერე ნახეთ ჯაყო!
დედა-ენას მიუჯდა და გულმოდგინედ იწურებოდა: – აი თითი... თათი... აი თათი... თუთა...
ერთი კვირის შემდეგ მარგოს შეგირდი რვეულში დიდი ასოებით სჯღაბნიდა: "ჯაყო ხევისთავი ...გენაცვალოს მარგოს".
მერე თავისი ოთახიდან ათიოდე სხვადასხვა გვარის ჯოხი და ჩხირი გამოიტანა, რომელზედაც თავისი დავთარი ჰქონდა დაჭდეული, და ორი დღე იმ ჯოხებიდან ცალკე რვეულში აღებ-მიცემის ანგარიში გადაჰქონდა: "გიბა ფუხაშვილი გმართებს ჯაყოს ცხრა კოდი სიმინდი... სოლო გელაშვილი გმართებს ხუთი ჩანახი ლობიო... სანდრო თვაურსა რვა ფუთი მატყლი"...
დასწერა და განაცხადა: – მორჩა და გათავდა! ახლა ჯაყო ნასწავლი კაცი ხარ. ახლა ჯაყოს ვერავინ მოატყუებს. ახლა ჯაყომ ბუღალტერიაც იცის, მაშ, მაშა!
და მარგოს შეეხვეწა: – მარგოჯან, ერთი ქაღალდი დამიწერე ქალაქში, რომ ჯაყოს გაზეთი გამომიგზავნონ. ჯაყოს ძალიან უნდა იცოდეს ქვეყნის ამბები და ახალი კანონები. თორემ ილაი და ნიკაი გჯობნიან. ისინი სულ იციან კანონები და საწყალ ჯაყოს აბრიყვებენ და აბრიყვებენ!
ჯაყოს ნათესავები თვალხილულნი იყვნენ, მაგრამ თავიანთ მრისხანე ბატონს თვალს არიდებდნენ, ხოლო თეიმურაზს მარგოსთვის არც ახლა ეცალა:
ან დილიდანვე სათევზაოდ წავიდოდა, თან ყველსა და პურს წაიღებდა, და საღამოზე ზეიმით და რიხით ორიოდე პატარა თევზს მოათრევდა, ან თოფს გაიდებდა მხარზე და ორიოდე მწყერს მოაჩანჩალებდა.
ხან მინდორში გაჰყვებოდა გლეხებს და თიბვა-მკაში იტანჯებოდა, ხან უსაქმოდ დადიოდა ჭალებში, კალოებსა და მინდვრებში, ხან ბუნების მეცნიერებას აიჩემებდა და ლაპარაკით ათასნაირ ჭიაყელას, მწერსა და პეპელას დასდევდა, ხან კიდევ ყოველგვარ ბალახ-ბულახს, ხავსს, ქარაგოზსა და მცენარეულობას აგროვებდა, ახმობდა და ამბობდა: – ჰერბარიუმი უნდა შევადგინო. კარგ ფასში გავყიდი.
სოფლის ბიჭები სიცილით იხოცებოდნენ: – გამხმარ ჭიაყელაში და მატლში ფული უნდა მოიგოს ხევისთავმა. აბა, ბიჭებო, ჩვენც ვუშველოთ!
და ყოველდღე ახალ-ახალი ბუზები, ჭიები და ბალახ-ბულახი მოჰქონდათ.
თეიმურაზი საათობით ძველ ლექსიკონს ქექავდა, საპოვნელს იპოვნიდა. ნიმუშს თავის ადგილას დააბინავებდა და შესაფერის წარწერას წაწერდა – ლათინურს, რუსულსა და ქართულს.
როცა ლექსიკონის ძებნა მოსწყინდებოდა, უსაქმური თეიმურაზი ისევ სოფელს და ბაღებს მოედებოდა.
ჭია-ღუების დევნა რომ მობეზრდებოდა, ჯაყოს ბაღში წვრილმანი საქმეებით ოდნავ ოფლს მოიდენდა, ხან ზაფხულობით ნაშინდარში ამოსულ მასწავლებელს აუხირდებოდა. ხან გაკრეჭილ ივანეს ან სხვას ვინმეს შეებმეოდა და იქამდე არიგებდა და ეკამათებოდა, სანამ ენა არ დაებმეოდა და ყელის ძარღვები არ დაუწყდებოდა.
ჯაყოს ხიზანს ქალაქიდან ახალი ჩვევა მოჰყვა, რომელიც შეუმჩნევლად და თანდათანობით განუვითარდა და გაუძლიერდა: საკუთარ თავთან საუბარი, მსჯელობა, კამათი და დავა. სოფლელები ხშირად ხედავდნენ ერთ ადგილას გაშეშებულსა და გაოგნებულ კაცს, რომელიც ცხვირწინ თითებს იფათურებდა, ხელებს იქნევდა და უცნაურსა და გაუგებარს რამეს ბოდავდა, ზოგჯერ კი მათ ყურამდე ორიოდე სიტყვაც მიაღწევდა: "საოცარია! საოცარია!"
გლეხები ხმამაღლა იცინოდნენ და ხუმრობდნენ, მაგრამ თავის ორეულთან საუბარში გართულ მწიგნობარს მათი სიცილი და მასხრობა არ ესმოდა.
კვირა-დღეობით და საღამოობით თეიმურაზი სოფლის რომელიმე კუთხეში ან ერთ-ერთი გლეხის ეზოში ლექციებს კითხულობდა ქვეყნის განვითარებაზე, ცხოვრების კანონებზე, ჩვენს ჩამორჩენაზე და ევროპის წინსვლაზე, ხალისით უამბობდა პირდაღებულ გლეხებს ნასმენს და ნანახს, უხვად აბნევდა რჩევებს და ქადაგებდა მშვიდობას, ძმობას, ერთობას და თავისუფლებას.
მადააშლილი გლეხები ყურს უგდებდნენ გაქადაგებულ თეიმურაზს და ხანგამოშვებით წამოიძახებდნენ: – ეჰეე, ერთი შეხედე ჩემს ნალებს! მაშ ასე ადვილად დადიან ის ეშმაკები წყალქვეშ?
– ეგ კიდევ არაფერი. ჰაერშიც დაფრინავენ.
და აუწერდა ავიაციის დღევანდელ მდგომარეობას.
– ეჰეე! ჩვენ არ გვგვანან, ჩვენ ურმებით ძლივს დავცოცავთ!
– ამერიკაში რვა სულზე ერთი ავტომობილი მოდის... იქ ერთ დღიურზე ოთხმოცი კოდი ხორბალი მოჰყავთ, ჩვენში კი თხუთმეტი კოდიც ძლივს მოვა.
– პა, პა, პა! ერთი შეხედე, რა ხალხი ყოფილა, და!
მერე იმ გლეხებს წინ გადაუშლიდა საერთაშორისო ვითარების რთულ ქსელს, სოფლურ ბნელ გონებას უარესად დაუბნელებდა და თვითონაც თავისივე დახლართულ ქსელში გაებმეოდა.
თეიმურაზმა არ იცოდა, რომ მან იმ დროს ბევრი აღარაფერი იცოდა, რომ იგი ძველსაც მოსწყდა და ახალსაც ვერ მიეკედლა, რომ მას ყველა გზა აერია და ახალ ქვეყანას განუზომელ მანძილზე ჩამორჩა, და რომ ეს უცნაური ცხოვრება და თეიმურაზი ერთმანეთს ვეღარ ცნობდნენ, ვერ ურიგდებოდნენ და ერთ კალაპოტში ვეღარ ეტეოდნენ. თევზივით ნაპირზე გარიყული ადამიანი სულს ძლივსღა ჰღაფავდა და წყალწაღებულ თავს უიმედო იმედით ინუგეშებდა. თან სხვებსაც ანუგეშებდა: – არა უშავს-რა, კიდევ წამოვდგები ფეხზე. თქვენს სიკეთეს არ დავივიწყებ და ერთს ათად გადაგიხდით.
და თავისი იმედი, უხვი დაპირება და უკეთესი მომავალი გულში თვითონაც აღარ სჯეროდა.
როცა მოღლილი და დაქანცული თეიმურაზი ლაპარაკით გულის ჟანგს მოიფხეკდა, სულის ობს მოიბანდა და ქავილიან ენას მოიფხანდა, სახლისკენ გასწევდა. გლეხები კი ნელა მიმავალ ყოფილ ბატონს თვალს გააყოლებდნენ და სიბრალულით იტყოდნენ: – ვაი დედასა! ეგეც კაცი იყო და ცხოვრობდა, ახლა კი ჯაყოს სამადლოდ გაიხადა თავი.
– თვითონ არ გაიხდიდა. ცხოვრებამ მოზნიქა, თორემ ეს სახლ-კარი და ბაღ-ვენახი მაინც შერჩებოდა.
– ერთი შეხედე, წინანდელს რომ მაინც არ ივიწყებს! იმედს არ კარგავს, რომ ჯაყო, ნანიკა და თედო ამ ბაღებს და ნასახლარებს ისევ დაუბრუნებენ.
– ვერ მივართვი!
– ვინ, მე?! სხვისი რა ვიცი და, მე კი იმ მიწაში მოვიკლავ თავს და ცოცხალი თავით ამ ნასახლარებს არავის დავანებებ.
გლეხები თეიმურაზს ხშირად მიმართავდნენ ხოლმე რჩევისა და დარიგებისათვის.
– თეიმურაზ, ახალი კანონი გამოსულა მიწების გაყოფაზე. შენი ჭირი მე, გაგვაგებინე.
– ახალი კანონების მე არაფერი არ ვიცი და არც მინდა ვიცოდე.
– რატომ?
– იმიტომ, რომ კანონი ქაღალდზე იწერება, ცხოვრება კი თავის გზით მიდის და წავა.
– თეიმურაზ, ერთი გვასწავლე, შენი ჭირი მე, როგორ უნდა გასუქდეს მიწა?
– დიდი სიამოვნებით გასწავლით.
თეიმურაზი ისეთ რთულ და რეალობას მოწყვეტილ ლექციას უკითხავდა, თითქოს მეცნიერების შეკრებაზე გამოდიოდა მოხსენებით.
„სასუქის ამ თეორიას ჰქვია ლიბიხის კანონი. მცენარეს ძირითადად სჭირდება აზოტი, ფოსფორის მჟავა, კალიუმი და კირი“, – ამბობდა ის.
„ჩვენ მაგისი არაფერი გვესმის. გვითხარი, როგორ გავანოყიეროთ მიწა, ან რა დავაყაროთ?“ – ეკითხებოდა გლეხი.
„დააყარეთ გუანო, ნაკელი...“
„ჩვენ არ გვაქვს გუანო, ან რაც არის ეგ ჯანდაბა. ნაკელი გაგვაქვს მინდორზე, მაგრამ, ამბობენ, სხვანაირად უნდა შევინახოთო, თორემ ჩვენებური ნაკელი, რომელიც ჰაერზე ყრია, ძალას კარგავსო. გვითხარი, როგორ შევინახოთ.“
ეს კი თეიმურაზმა არ იცოდა. არც ის იცოდა ამ განათლებულმა კაცმა, რომ ქართლში რუსული ფურგონი და ცხენი ურმის და ხარ-კამეჩის მაგივრობას ვერ გასწევდნენ. არც ის იცოდა, რომ შვეიცარიული ან ჰოლანდიური ძროხები ქართლის მინდვრებში ვერ გაძლებდნენ. არც ის, რომ ჩვენი გლეხი მსუბუქ და იაფ ქალამანს არ გაიხდიდა და მძიმე ჩექმას არ ჩაიცვამდა. არც ის, რომ ნაშინდარში მუსკატის ღვინო არ მოვიდოდა. არც ის, რომ ქართლი ბელგია არ იყო, ხოლო ქართველი ინგლისელს არ ჰგავდა.
მიუხედავად ამისა, ის მაინც მუდმივად თავისას ამტკიცებდა და გამოცდილ გლეხებს ისეთ რჩევებს აძლევდა, რომელთა გამოყენება ან არავის შეეძლო, ან კიდევ საზიანო და საშიში იყო.
რაც გლეხს სჭირდებოდა, თეიმურაზმა არ იცოდა. რაც თეიმურაზმა იცოდა, გლეხს არ სჭირდებოდა.
გლეხებმა მალე გაიგეს თეიმურაზის უვარგისობა, და მის რჩევებს რომ ერთ ყურში შეიშვებდნენ, – მაშინვე მეორე ყურიდან გაუშვებდნენ.
თეიმურაზის აზრი და სიტყვა ხშირად ტრიალებდა მიწის, სახლ-კარისა და ციხე-დარბაზის გარშემო. თავადი ჯერ კიდევ არ კარგავდა იმედს. სახნავ-სათესი მიწები ხელიდან გამოეცალა, მაგრამ ქვეყნის შეცვლას და სახლ-კარისა და ბაღ-ვენახის დაბრუნებას დღითი დღე ელოდებოდა.
ჯერჯერობით კი ისევ ნელა დაეხეტებოდა და თავის გამოფიტულ სიცოცხლეს ძლივსღა დაათრევდა, რომელიც თავმობეზრებულ ჯაყოს ხიზანს აყროლებული ძაღლივით ისევ კისერზე ეკიდა.