ნაწილი მესამე — თავი IV
მეორე დღეს, შუაღამისას, ჯაყოს ქორწილი დასრულდა. მთვრალი სტუმრები სოფელში გაიფანტნენ. ყველა მხრიდან ისმოდა მათი თავაშვებული ყიჟინა, შემაწუხებელი ყვირილი, მხიარული შეძახილები, სიმღერის ხმები და ენაბლუ ღიღინი.
ნიგვზის ხეების ქვეშ, ღრმა სიბნელეში, რამდენიმე სანთელი ძლივს ბჟუტავდა. ლურჯ სუფრასთან კიდევ ოციოდე მოქეიფე იყო დარჩენილი. ისინი ტორტმანით, ქანაობითა და ლასლასით ერთმანეთს ეჭიდებოდნენ, ეხვეოდნენ და გაუგებარ რაღაცებს ბლუ ენებით ლუღლუღებდნენ.
ჯაყომ ბევრი დაათრო და კაკლის ხის ქვეშ დააწვინა. ახლაც იქ ეყარნენ გაშოტილნი, მძიმედ ხვრინავდნენ, ოხრავდნენ და ბორგავდნენ. თვალებგადმოყრილი და გაღეღილი ჯაყო მაინც არ ნებდებოდა. ნახევარ თუნგიანი, შევერცხლილი ჯიხვი ეჭირა და დაკლული ხარივით ხრიალებდა:
– აბა, ეს ღმერთმა დაგლოცოს ის, ვინც სამ ცოლს გაუძლებ და მეოთხესაც მოიყვან! – და ერთი ხელი თავის გვერდით მჯდომ მარგოს ალერსით დაჰკრა, მეორეთი კი ჯიხვი მოიყუდა.
ჭრაქმა ოდნავ გაანათა მტკიცე ნაბიჯით მომავალი ადამიანი, რომელიც ჯვარდაწერილების წინ ლანდივით აეტუზა. ღამის ლანდს შორიახლოს ფეხაკრეფით ნახუცარი ივანე მოსდევდა.
მარგო მაშინვე წამოდგა და თავჩაღუნული სახლისკენ წავიდა. ჯაყომ პირიდან ჯიხვი მოიშორა:
– ოოჰ, ბრინკა, შენა?
თეიმურაზმა მარგოს გზა გადაუღობა:
– მოიცადე, ორიოდე სიტყვა მაქვს სათქმელი. შენც ყური დამიგდე... მერე წადი.
სხვებმაც გაიკვირვეს თეიმურაზის მოსვლა. ჯაყო აფორიაქდა:
– აბა, ადგილი ბრინკას! აბა, ქეშელა, საჭმელი მიართვი ბრინკას! დაგლოცე, ნათლია, დაგლოცე ახალი ქორწილი.
და ღვინით სავსე ადლიანი ჯიხვი თეიმურაზს მიაწოდა.
თეიმურაზმა ჯაყოს ორივე ხელით ჩამოართვა მძიმე ჯიხვი და მკერდზე მიიყუდა. მერე სათვალეები შეისწორა და სიჩუმის შემდეგ დინჯი ხმით ჯაყოს მიმართა:
– ჯაყო! ხვალ დილით აქედან მივდივარ. მაგრამ სანამ წავიდოდე, ორიოდე სიტყვა უნდა მოგახსენოთ შენც და მარგოსაც... შენ და ქალბატონ მარგალიტა ჯივაშვილისას.
და მარგოს გვარი გაჭიანურებით და ხაზგასმით წარმოთქვა – ჯი-ვა-შვი-ლი-სას!
– ნეტა ვიცოდე, რა საჭიროა ეს კომედია? – შეაწყვეტინა მარგომ.
– კომედია საჭიროა, უეჭველად საჭიროა, – განაგრძო თეიმურაზმა. – ჩემს ცხოვრებაში ისე აირია კომედია და ტრაგედია, რომ ერთი მეორისგან ვეღარ გამირჩევია. და რაც შენ კომედიად გეჩვენება, ჩემთვის ტრაგედიაა. მაშ ასე: სიტყვას არ გავაგრძელებ, არც ბევრ დროს წაგართმევთ. თუ ქალბატონმა მარგარიტამ ათი წელი გაუძლო ჩემს ყბედობას, იქნება ხუთ წუთსაც გაუძლოს ტრაგი-კომედიის უკანასკნელ მოქმედებას. ნუ შეშინდებით, ქალბატონო, კომედია სისხლით არ დამთავრდება.
სისხლის ხსენებაზე ჯაყომ ხელი ხანჯალზე დაიდო და თვალები დააჭყიტა.
– არც თქვენს გალანძღვას ვაპირებ, არც საყვედურს, ამიტომ გთხოვთ, ნუ შეშინდებით.
ჯაყომ თეიმურაზის ნათქვამი გაიმეორა – „ნუ შეშინდებითო“.
– ჯაყოს არც ბრინკასი ეშინია, არც ყაჩაღების! მაშ, მაშა!
– არც გაშინებ, ჯაყო! მე პატარა კაცი ვარ, სუსტი და უძლური, გულჩვილი და უწყინარი. ქათამს ვერ დავკლავ და ბუზს ვერ ავაფრენ, მაშ შენისთანა დევკაცს აბა რა უნდა დავაკლო?!
– აგრე! – დაკმაყოფილდა ჯაყო.
– ჯაყო, – შესძახა თეიმურაზმა დუმილის შემდეგ და ოდნავ ხმას აუწია, – შენ ჩემი მოჯამაგირე იყავი.
– მართალი ხარ.
– მთიდან ჩამოსული უცხო ვინმე ხარ.
– ეგეც მართალი ხარ. მაგრამ ამ სოფელში ჯაყო უცხო არ ხარ.
– სანამ ეს ქვეყანა გადატრიალდებოდა, ჩემი გულკეთილობით და დაუდევრობით ისარგებლე და გასუქდი.
– ჯაყო მუშაობით გასუქდი.
– მე ყველაფერს ვხედავდი, მაგრამ ვჩუმდებოდი, რადგან ზედმეტად კეთილი გული მქონდა.
– ვითომ ამიტომ? – თავისთვის ჩაიღიმა მარგომ.
– მაშ რატომ? – გაიკვირვა თეიმურაზმა. – თქვი, რატომ ვჩუმდებოდი?
– იქნება იმიტომ ჩუმდებოდი, რომ ნებისყოფა და გამბედაობა არ გყოფნიდა.
თეიმურაზი ჩაფიქრდა, მერე თავი ჩაიქნია და თქვა:
– მართალი ბრძანეთ, ქალბატონო, სუსტი ნებისყოფა, გაუბედაობა და გულკეთილობა ერთი და იგივე ყოფილა. სამივე ტოლები ყოფილან. ეგრე იყოს. სულ ერთია, ახ, ხია ჩემზე! რაც მაშინ დავთესე, დღეს მოვიმკე. მაშ ასე, ჯაყო, ჩემი გულკეთილობით ან ჩემი უბედურებით ისარგებლე და ჩემს მამულზე გამდიდრდი. მერე, როცა ქვეყანა აირია, დანარჩენებსაც ხელი დაჰრიე და ისიც კი მიითვისე, რაც არ გერგებოდა.
– ჯაყო ამ მამულში მუშაობდი, ჯაყომ აქ ოფლი დაღვარე, მაშ!
– ქვეყანამაც იცის იმ ოფლის ფასი. ის ოფლი ჩემი ჯიბიდან და გლეხების ზურგიდან ერთ ათასად აინაზღაურე. მათ დაივიწყეს შენი... შენი „ოფლი“. ამან გიშველა. გარდა სახლ-კარისა, შენ დაისაკუთრე ჩემი ავეჯეულობა, საქონელი და ხევისთავთა საგვარეულო განძეულობა, რაც ახლა შენს ქალბატონს ტანთ აცვია, და ეგ იარაღიც, ზედ რომ გაგისხამს, ეს ძვირფასი ჭურჭელი და ეს ჯიხვიც, ხელში რომ მიჭირავს, – ყველაფერი ჩემია, მამა-პაპეულია.
– არც ჯაყოს გაწყენს.
– ვიცი, რომ არ გაწყენს.
– მარგოსაც მოუხდება, – მოუჭრა ჯაყომ.
– ძალიანაც მოუხდება. მაგრამ თითო ნივთს ასი და ხუთასი წლის ისტორია აქვს.
– თუნდაც ხუთასისა იყოს, თუნდაც ათასისა, ჯაყოსთვის სულ ერთია.
– ეგეც მართალია, ჯაყო, მაგრამ ეს განძეულობა ან მე მეკუთვნის, ან ქართველ ხალხს. შენ მეცამეტე გოჭივით გამოსტყუე და სხვის ქონებას დაეპატრონე.
– ჩემია! ჩემია! – თვალების ბრიალით გააწყვეტინა ჯაყომ და ხანჯალზე ხელი დაიდო.
– ვიცი, რომ შენია. ახლა გვიანღაა ამაზე ლაპარაკი, რაც წავიდა, წავიდა! ეს კიდევ არაფერი. ჩემი ნაფუძრებიც დაისაკუთრე.
– ნაფუძრები ჯაყოს რევოლუციამ მოგცა!
– ეს ნაფუძრები ეკუთვნოდა ჩემს მეზობლებს, გლეხებს, რომლებიც ათას წელიწადს ამუშავებდნენ ამ მიწებს. რაც აქ ოფლი ჩაუღვრიათ იმ უჩინარ და უხმო მუშაკებს, ერთი ტბა დადგებოდა.
– ჯაყომაც იმუშავა იმ ნაფუძრებში.
– ერთხელაც არ გაგივლია გუთანი იმ მიწებში. თუმცა ამასაც თავი დავანებოთ, ესეც არაფერი. შენ დაისაკუთრე ჩემი ბაღი, ვენახები და სახლ-კარი.
– ეგეც რევოლუციამ მოგცა ჯაყოს!
– ჯაყო, დაანებე თავი რევოლუციას! თქვენ ერთმანეთს არც კი იცნობთ. რევოლუცია შენთვის მღვრიე წყალია, ხელსაყრელი ნიღაბია. მეწველი ფურია. შენ კი, შენ რევოლუციის მუნი ხარ, მისი წურბელა ხარ, მისი ტკიპი, მისი ბაღლინჯო და ტილი!
ჯაყომ დაიყვირა:
– გაჩუმდებოდე, თორემ! ტილიცა ხარ და ბაღლინჯოცა!
– ნუ ცხარობ, ჯაყო! დაანებე თავი რევოლუციას. შენ არც კი მუშაობ, ჯაყო!
– ჯაყოს ნათესავები ხომ მუშაობენ?! – გააწყვეტინა ჯაყომ.
– ვიცი, მაგრამ ყველაფერი შენ დაისაკუთრე. შენი ნათესავებიც და მთელი სოფელიც დაიბრიყვე, დაიმორჩილე და რკინის უღელში შეაბი. თვითონ შენ კი არ მუშაობ. შენ მხოლოდ ბრძანებლობ, ვაჭრობ, სუქდები და სულ იმას გაიძახი: „ნინიკა კონტრრევოლუცია ხარ... თეიმურაზიც, ილაც, დათაც!“ – შენი კი ამ დროს ჩარჩობ და ვაჭრობ.
– მაგასაც მუშაობა უნდა!
– რა თქმა უნდა! მევახშეები, ჩარჩები და ავაზაკებიც მუშაობენ.
ჯაყოს თეიმურაზის ნათქვამის ნახევარიც არ ესმის. თვალებს ბუღასავით ატრიალებს, მარგოს შესცქერის და მისგან მოელის დახმარებას.
მარგომ ერთხელ კიდევ გასწია წასასვლელად და წაიბუტბუტა:
– არ მესმის, რა გაგალაპარაკებს ამდენ სისულელეს!
– მომითმინეთ, ქალბატონო, მომითმინეთ!..
თეიმურაზი ერთი წუთით ჩაფიქრდა. მერე შუბლი მოისრისა, ტუჩებზე მწარე ღიმილი დაიგრიხა და მორჩილებით დაეთანხმა:
– მართალია... სრული სიმართლეა. სისულელეა, ყველაფერი სისულელეა, რაც გითხარით... ჩემი აქ ყოფნაც სისულელეა, არც მე მესმის, რა მჭირს და რა მალაპარაკებს!
– თავიდანვე ასე უნდა გეთქვა, – სიტყვა ჩამოართვა მარგომ.
ჯაყომაც სიხარულით დაიხვიხვინა:
– მაშ, მაშა! ასე იტყოდი თავიდანვე რაღა. შე ბრინკავ, შენა! დალიე, დალიე ეს ღვინო, შე ქალბიწავ, შენა!
თეიმურაზი შხამიან ღიმილს არ იშორებს სახიდან:
– ჭეშმარიტად, ჯაყო, ჭეშმარიტად! ბრინკაც ვარ და ქალაჩუნაც, ჯაყო! ბოდიშს ვიხდი შენს წინაშე. mea culpa. მარგუში, mea culpa! ჩემი ბრალია, ყველაფერი ჩემი ბრალია! ჯაყო თავიდან ბოლომდე მართალია, ყველაფერში მართალია!
– მაშ, მაშა! ჯაყო ყოველთვის მართალი ხარ, მაშ! მაშა!
– მართალია მეთევზე, რომელმაც მღვრიე წყლით ისარგებლა. ბრალიანი არც მგელია, რომელიც უპატრონო ბატკანს წააწყდა. განგებას ერთისთვის ბადე მიუცია, მეორისთვის კი ბასრი კბილები. კისრებიც მოუტეხიათ თევზებსაც და ცხვრებსაც! თვითონვე იტირონ თავიანთი უგუნურება და უღონობა! ქვეყანას იმათთვის არ სცალია. ის თავისთვის ტრიალებს და შეჭმულ ბატკნებს და თევზებს არც ამჩნევს და არც თვლის.
– მაშ, მაშა! სადა სცალია ღმერთს ბატკნებისთვის და თევზებისთვის!
– სრული ჭეშმარიტებაა, ჯაყო! ღმერთს სუსტებისთვის არ სცალია. ღმერთი მხოლოდ ძლიერებისთვის ცდილობს და მხოლოდ მათთვის ზრუნავს.
– მაშ, მაშა! მართალი ხარ, ბრინკა, მართალი!
– მაგრამ... ჯაყო! კიდევ ვიღაც არის ამ ქვეყნად ღმერთის გარდა. ის „ვიღაცა“ ურმით დასდევს ფეხმარდ მგლებს.
– ურმითა?
– ჰო, ჯაყო, ურმით დასდევს, დიდხანს დასდევს. ბოლოს, რაც უნდა მარდად ირბინოს მგელმა, სადაც უნდა გადაიკარგოს, ურმით მდევარი „ვიღაც“ იმ მგელს მაინც დაეწევა და კბილებს დააგლეჯს. ასეა მოწყობილი ეს ქვეყანა, ჯაყო!
მარგომ გესლიანად ჩაიღიმა.
– ესეც ახალი სარწმუნოება! ბატკნების და თევზების სარწმუნოება! შენ კი მათი ღმერთის წინასწარმეტყველად მოგვევლინე, არა?
თეიმურაზი მათრახნაკრავ კვიცივით ატორტმანდა.
– რას იკრიჭებით, ქალბატონო ფალუს?!
– უჰ! – ოდნავ შეჰკივლა გველნაკბენმა მარგომ და ორივე ხელი სახეზე აიფარა.
თეიმურაზმა ლაგამი აიწყვიტა, თითქოს ადუღებულმა ქვაბმა ხუფი აიგლიჯაო:
– თქვენ რა უფლება გაქვთ, რომ ამდენ გესლს ანთხევთ, მადამ ფალუს?! ბატკნების და თევზების რელიგია მაძღარ ჯაყოს რელიგიაზე გასცვალეთ და მასხარადაც ამიგდეთ?! თქვენი ერთადერთი ღმერთი ფალუსია, თქვენ მხოლოდ მასზე უნდა ილოცოთ, იზრუნოთ და იმსჯელოთ. თქვენ კი ბატკნებისა და თევზების ღმერთს ურცხვად გმობთ და საქვეყნოდ გამოგაქვთ თქვენი სასირცხო. იცოდეთ ამიერიდან, ქალბატონო ფალუს, რომ მე... მე ღირსეულ მოწინააღმდეგედ მიმაჩნია თქვენი ღმერთი ჯაყო, მაგრამ თქვენისთანა გოშიას... რომელმაც... რომელიც... ოოჰ, ღმერთო დიდებულო!
ორივე ხელი გულზე მიიკრა და, მიბნედილი, სუფრის ნაპირას ჩაიკეცა.
იმავ წამს მარგო სიბნელეს შეერია.
თითქმის გულწასული თეიმურაზი დიდხანს ეგდო ხეების ქვეშ. ნახუცარი ივანე წყლით აბრუნებდა გონს. ჯაყოს სტუმრები აიშალნენ და აირივნენ. ზოგნი წავიდნენ, ზოგნი კი თეიმურაზს ბარბაცით თავთ დასტრიალებდნენ, ერთმანეთს ეხეთქებოდნენ და ფუსფუსებდნენ.
ჯაყო ჯერ დაიბნა. უაზროდ დაბორიალებდა და ყვიროდა:
– ტურა, ადამრაშუ!.. ჩქარა, ურემი შეაბი!.. გიბა, წყალი მოიტანე! აბა, რაშუ!.. მეშთა, მკითხავი კეკელა მოიყვანე, ჩქარა!.. ტელა, შენ დალაქი დაუძახე!.. ქეშელა, თავრობის კაციც მოიყვანე, თორემ შარი არ გიყოს! აბა, თახრაშუ!
მერე, თვალახილული თეიმურაზი რომ დაინახა, უცებ გამხიარულდა:
– ბრინკა, გაცოცხლდი? ხა-ხა-ხა! მე კი მეგონა, ბრინკა ჩაძაღლდი-მეთქი! ხო-ხო-ხო! ქეშელა! ჰაი, ქეშელა, არ გინდოდეს არავინ, არა! დაუძახე ყველას, ნუ წახვიდოდნენ, ნურც ურემი შეაბამ. აბა რაშუ!
და ისევ თეიმურაზს დაუბრუნდა:
– ნუ შეგეშინდება, ბრინკა! მე სულ იმას გეუბნები, რომ ძაღლი კოწლობით არ მოკვდება-მეთქი. მე ვიცი მაგის წამალი. აბა, ერთი ეს ყანწი დაცალე და ახლავე ლეკურს იცეკვებ, მაშა! აბა დალიე, დალიე... სად მიდიხარ, ბრინკა? ერთხელ მაინც დალოცავდი ჩვენს სუფრას.
თეიმურაზმა ლასლასით რამდენიმე ნაბიჯი გადადგა. იღლიაში ივანე ჰყავდა შემჯდარი. მერე ძლივს მოტრიალდა და ჩურჩულით, მაგრამ მკაფიოდ უთხრა ჯაყოს:
– ამ ქვეყნად მაინც არსებობს სამართალი, ჯაყო! ის ურმით დასდევს-მეთქი ბოროტებას... ბოლოს უეჭველად წამოეწევა და ღირსეულს მიუძღვნის. დაიხსომე ჩემი უკანასკნელი სიტყვა. მე მივდივარ, ჯაყო! წავალ და, ან აღარ დავბრუნდები, ან გამარჯვებული დავბრუნდები. მაგრამ შენ ამიერიდან დღე და ღამ იმ სამართალს მოელოდე. ჩემს მაგივრად იგი მოვა და ანგარიშს გაგისწორებს. ბედმა მდევარმა შენ თუ არ მოგისწრო, შენს შვილებს მაინც წამოეწევა და კბილებით დაჰგლეჯს, შამფურზე შესწვავს, ნელ ცეცხლზე მოხრაკავს, ბნელ ორმოში ჩაჰყრის და თან გველის წიწილებს ჩააყოლებს... იყავ წყეული უკუნითი უკუნისამდე, ჯაყო! იყავ წყეული და შეჩვენებული!
თქვა, მიბრუნდა და ფორთხილით სიბნელეში გაუჩინარდა.
– აპრუწუწუნ! პრასა და ნიახური! მამა გიცხონდა, ყურებზე ხახვი არ დაგაჭრებოდეს! – მიაყარა უკნიდან ჯაყომ. – ფეხებზე გკიდია ჯაყოს შენი წყევლა, მაშ, მაშა! ხომ გაგისტუმრე ჯაყომ! თუ ბევრს ილაპარაკებ, კარგებსაც მოგცხებ, მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!
თეიმურაზის ფეხის ხმაც აღარ ისმის. ჯაყო კი ისევ ბორგავს, ილანძღება, იფურთხება, იმუქრება და წამდაუწუმ ჭიხვინით გაჰკივის:
– მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ! ფეხებზე გკიდია ჯაყოს შენი კნიაზობაც და სწავლაც!.. რევოლუცია ჯაყომ გაგიკეთა, მაშა! ჯაყოს ყველაფერი რევოლუციამ მისცა, მაშა!.. ორი წიგნი წაგიკითხავს ბრინკას და ისევ ბატონი გგონია თავისი თავი! ის კი არ იცის, რომ მისი წიგნები ბუხარში წავიდა.
და წყრომის გრიგალი, ბოლოს, ასე დაიმშვიდა:
– სმენა და გაგონება!
– მუშტი და გაგორება! – მიაძახა ერთმა.
– მისმინეთ და გაიგონეთ! ღმერთმა და წმინდა გიორგიმ შეეწიოს იმ რევოლუციას, რომელიც საწყალ ხალხს მიწას, სახლს და კარგ ცხოვრებას მისცემს. ღმერთმა, წმინდა გიორგიმ და არბოს ხატმა დალოცოს ჩვენი მთავრობა, რომელიც რევოლუციისა და ჩვენისთანა საწყალი ხალხის დამცველია. თუ სამართალი არსებობს, არბოს ხატს ერთი მოზვერი უნდა შევწირო, რათა ის ხატი და წმინდა გიორგი ჩვენი რევოლუციის მცველად დადგნენ. თორემ, თუ ბრინკა დაბრუნდება ამ სოფელში და მიწას წაგვართმევს, ჩვენისთანა საწყალი ხალხი აქ ვეღარ გაჩერდება.
მეორე დღესვე ჯაყომ ერთი მოზვერი ამოარჩია და არბოს ხატს შესწირა.