ნაწილი მეორე — თავი I
თეიმურაზმა საღამოს თავის ცოლს, მარგოს უთხრა: „წამოდი, კოშკზე ავიდეთ და ძველ ქართლს კიდევ ერთხელ შევხედოთ. მახსოვს, ძალიან გიყვარდა ამ კოშკზე ჯდომა. ჩვენი ივანეც წამოვა. წამოიღე დურბინდი.“
„რა თქვი? რა არის ჭოგრი?“ – ჰკითხა მარგომ.
„ქართულად ჭოგრი დურბინდს ჰქვია. დურბინდი ქართული სიტყვა არ არის, მე ჭოგრი მირჩევნია. შენ რას იტყვი, ივანე?“ – უპასუხა თეიმურაზმა.
„ჭოგრი მოკვდა, თეიმურ, ვეღარ აღადგენ. დურბინდი კი ცოცხალია ხალხის მეტყველებაში,“ – თქვა ივანემ.
„კარგი, ჩემო ივანე, მაგაზე მერე ვილაპარაკოთ. აბა, წამოდით,“ – დაეთანხმა თეიმურაზი.
უკვე დაზიანებულ ქვის ხვეულ კიბეს შეუდგნენ და ხვნეშით და კანკალით კოშკის თავზე ძლივს ავიდნენ.
„აი, საქართველოს გული,“ – თქვა თეიმურაზმა და თითი მიდამოს შემოავლო. „აიღე დურბინდი და გაიხედე.“
ხევისთავების ძველი საცხოვრებელი – დიდი სოფელი ნაშინდარი დაბალი სერის ფერდობზეა გაშენებული. თვითონ სოფელი ლიახვის ნაპირზე ვიწრო ზოლად არის გაჭიმული, ხოლო თეიმურაზის ნასახლარი (ძველი სახლის ადგილი) იმ სოფლის თავზე მაღალ ტახტივით არის აღმართული. ძველ, ორსართულიან დარბაზს, ხუთამდე სხვა შენობას და უზარმაზარ ეზოს მაღალი, ქვის გალავანი სარტყელივით აკრავს. ამ გალავნის ამაღლებულ კლდოვან კუთხეში ქარისა და დროისგან დაზიანებული კოშკი დგას. ოდესღაც იმ ციხე-კოშკზე ქართლისა და ხევისთავების მტრები კბილებს იმტვრევდნენ (ვერაფერს აკლებდნენ) და რკინის დუღაბით (მშენებლობისთვის გამძლე მასალა) ნაშენ გალავანს სისხლით რწყავდნენ. ახლა კი გალავნის კარები ყველასთვის გაღებულია, ხოლო კედლებს იმიტომ არ ანგრევდნენ მასალის წასაღებად, რომ ძველ დუღაბზე რკინის წერაქვიც კი ბლაგვდებოდა და იღუნებოდა.
ირგვლივ გადაჭიმულ მინდორს ოთხივე მხრიდან მაღალი მთები დარაჯობენ. ჩრდილოეთით, მთელი ქართლის გაყოლებაზე, კავკასიონის უღელტეხილი (მთის გადასასვლელი) არის აღმართული. აღმოსავლეთით, ქსნისა და არაგვის სათავეებთან ბებერი გოლიათი – მყინვარი წამომჯდარა. დასავლეთით ბრუტ-საბზელას ჭაღარა თავი აწეულა. ხოლო მათ შორის როკისა და რაჭის მთებს სამ-ოთხ რიგად ჩაუბამთ ფერხული (ერთმანეთის მიყოლებით განლაგებულან). უკანა რიგში თეთრად დაფარული ქედი ასვეტილა. მეორე რიგში მუქი მწვანე საძოვრები ჩალაგებულან. ხოლო წინა რიგში მუქი ტყით შემოსილი გორები ჩამწკრივებულან. იმ მთებსა და გორებს აქა-იქ ღრმა ჭრილობებივით სერავენ დიდი და პატარა ლიახვის, ქსნისა და მრავალი სხვა ხეობები და ნაოჭები (ღრმულები). ეს ნაოჭები და უბეები (ჩაღრმავებები) მთავარი ქედის გულამდე შეჭრილან და მის კალთებში ღრმა ზოლებად ჩაწოლილან.
მზე ჩასვლას აპირებს. სამხრეთით და დასავლეთით ცა უცნაურად დაიფარა და აჭრელდა. სურამის, ბორჯომისა და ჯავახეთის ქედების თავებზე ღრუბლები შეიკრიბნენ და ერთმანეთს უთვალავი ფერებით ჩაექსოვნენ: ჩალისფერი და ალისფერი, აგურისფერი და სპილენძისფერი, ფირუზისფერი და ლალისფერი, იისფერი და ვარდისფერი, ზაფრანისფერი და იასამნისფერი, ოქრო, თითბერი და ფოლადის საოცარი ფრთებივით გაიშალნენ და შემოეხვივნენ სისხლიან ზღაპრულ ფრინველს, რომელსაც თავი უკვე სურამის ქედზე ჰქონდა დაბჯენილი. ჭალებით (მდინარისპირა ტყეებით) შემოსილი დიდი ლიახვი და შიშველი მტკვარი ალაგ-ალაგ ოქროთი და ალით იწვოდნენ. უზარმაზარი ქართლის ხალიჩა ჭრელი სოფლებით, რუხი რიყეებით (ქვიანი ნაპირებით), მუქი ჭალებით, მოტვლეპილი გორაკებით და მწვანე ნათესებით იყო მოქარგული.
„გადახედე, ივანე, დღევანდელ ქართლს. ძველი ქართლის მეოთხედიც აღარ არის. მას ჩამოშორდა სამცხე და საათაბაგო, არტაანი, ჯავახეთი, ტაშირი, მცირე სომხეთი, აბოცი, ბამბაკი, ბორჩალო, ყაზახი და თბილისის მიდამოები. ახლა ყველანი ცალ-ცალკე ცხოვრობენ,“ – თქვა თეიმურაზმა.
„ისტორიამ დაანგრია ძველი ქართლი,“ – უპასუხა ივანემ.
„ჰო, მეც მაგას ვამბობ. ვინ არ გადმოიარა მის ზურგზე! საწყალი, მთელი ქვეყნისთვის გზად გადაიქცა. როცა ქართლი ძლიერი იყო, საქართველოც ძლიერი იყო. ქართლი დაეცა და საქართველოც დასუსტდა,“ – განაგრძო თეიმურაზმა.
„ქართლის პატრიოტობა გალაპარაკებს, თეიმურ,“ – შენიშნა ივანემ.
„არა, ღმერთმანი, არა! ყური მიგდე, ჩემო ივანე. ყოველ ქვეყანას აქვს თავისი პრუსია და ჰყავს პრუსიელები, რომლებიც ხალხის ცხოვრებაში შემკვრელის (გამაერთიანებლის) როლს ასრულებენ. გერმანია პრუსიელებმა შექმნეს, რუსეთი მოსკოველებმა მოაგროვეს, დიდი ბრიტანეთი უელსის საჰერცოგომ ააშენა, რომის იმპერიის ისტორია თვითონ რომისა და კაპუას ისტორიას უდრის, ხოლო ძველი საბერძნეთი ათენმა და ატიკამ ააყვავეს. ასეთივე როლი დააკისრა ბედმა ქართლსაც. მისი ისტორია საქართველოს ისტორიის ნახევარს მაინც უდრის. ქართლი იყო საქართველოს პრუსია, ხოლო ქართლელები ქართველთა ტომის პრუსიელები იყვნენ. მე იმას ვჩივი (ვწუხვარ), რომ საქართველოს პრუსია აღარ აქვს და არც პრუსიელები ჰყავს,“ – დაასრულა თეიმურაზმა.
„ეყოლება. პრუსიელები არც სხვაგან გაჩენილან ათ წელიწადში,“ – დაამშვიდა ივანემ.
„არ ჩანან,“ – თქვა თეიმურაზმა.
„მე ვხედავ. პრუსიელები ხალხის გულიდან ამოდიან. ასობით და ათასობით მოდიან,“ – უპასუხა ივანემ.
„შეიძლება, მაგრამ პრუსია მაინც არ ჩანს,“ – დაეჭვდა თეიმურაზი.
„ეგეც თავისთავად გამოჩნდება,“ – დაარწმუნა ივანემ.
„საწყალი ქართლი!“ – ამოიოხრა თეიმურაზმა. „იგი მახსენებს დაბერებულ, მელოტ, უკბილო, ბრუტიან (დაბრმავებულ) და დაყრუებულ უძლურ კაცს, რომელსაც ჭამისა და განძრევის (მოძრაობის) უნარიც აღარ აქვს.“
„გუშინდელი საფრთხობელა გამახსენდა,“ – თქვა მარგომ და გაიცინა. „ივანე, ჯაყოს ბაღში რომ საფრთხობელა დგას, ხომ არ გინახავთ?“
„როგორ არა, ვნახე, მთელი სოფელი იცინის,“ – უპასუხა ივანემ.
ის კი აღარ უთქვამს ყოფილ მღვდელს (ივანეს), რომ სოფლის ხუმარებმა იმ საფრთხობელას თეიმურაზ ხევისთავი დაარქვეს და მასზე ენებს ილესავდნენ (დასცინოდნენ).
„წელში გატყდა ქართლი,“ – კვლავ ამოიოხრა თეიმურაზმა.
„ნუ შეშინდები, თეიმურ!“ – გაამხნევა ივანემ. „მე აქ ვცხოვრობ და აქაურობას შენზე უკეთ ვხედავ. ქართლიც იზრდება და მაგრდება. აბა, გაიხსენე, ადრე რა იყო და ახლა რა არის. ქართლი მხოლოდ ახლა ამოდის მიწიდან, მრავლდება, ბაღებს აშენებს, თვალს იფშვნეტს (ფხიზლდება) და სკოლებს ამრავლებს. გახსოვს, მე და შენ რომ გვინდოდა თხუთმეტი წლის წინ ნაშინდარში სკოლის დაარსება? მაშინ შენ აქაურობას თავი გააშორე, მე კი კინაღამ ჩამქოლეს – სკოლის გახსნაზე ხელი აიღეთო. რაც მაშინ ვერ მოხერხდა, წელს შესრულდება. ნაშინდარს შემოდგომიდან სკოლა ექნება.“
„მართლა, თემურ, არ გინდა იმ სკოლაში მასწავლებლად შეხვიდე?“ – ჰკითხა მარგომ.
„მართლა, მეც ეგ მინდოდა მეთქვა,“ – გაუხარდა ივანეს. „მაგაზე უკეთესი რაღა გინდა, თეიმურაზ? ჰა, რას იტყვი?“
„არასოდეს!“ – კატეგორიულად უპასუხა თეიმურაზმა.
„მაინც, რატომ?“ – ჰკითხა ივანემ.
„მიზეზი თქვენც კარგად იცით. ოცი წელიწადი იმისთვის კი არ ვიმუშავე, რომ ბოლოს სოფლის მასწავლებლობით დავასრულო ჩემი სიცოცხლე და მოღვაწეობა,“ – განმარტა თეიმურაზმა.
„მაშ, ჯაყოს ხიზნობა გირჩევნია?“ – გესლით (ბოროტად) წამოიძახა მარგომ და კიბისკენ წავიდა. „წამოდი, ჩამიყვანე, თორემ ბნელა.“
თეიმურაზმა დასავლეთისკენ გაიხედა. დიდხანს უყურებდა სურამის ქედს. იმ ქედის თავზე ფირუზის, ვარდის და ალის ზოლი იყო გაწოლილი. მტკვრის ხეობა უკვე ჩაბნელებულიყო. ჩრდილოეთიდან ყინულის სუსხი (სიცივე) მოდიოდა.
„იქით გაიხედე, ივანე,“ – ხმის კანკალით თქვა თეიმურაზმა დუმილის შემდეგ და თითი დასავლეთისკენ გაიშვირა. „გაიხედე, რა მშვენებით არის შემოსილი დასავლეთი.“ მერე ღრმად ამოიოხრა და თითქოს თავისთვის ჩაიბუტბუტა: „ყოველივე დასავლეთიდან მოდის: სიმდიდრე, განათლება, ზნეობა, თავისუფლება და მშვიდობა.“
„თეიმურ, მოდიხარ?“ – დაიძახა კიბიდან მარგომ.
თეიმურაზმა მარგოს ხმა ვერ გაიგო და ვერც მარგოს და ივანეს წასვლა შეამჩნია. გულხელდაკრეფილი იდგა და ისე გასცქეროდა დასავლეთს, თითქოს თავის საოცარ ბედს და სიცოცხლის ნატვრას იქიდან მოელოდაო.
თეიმურაზისა და მარგოს ამოსვლის მეორე დღიდან ჯაყო და მისი სტუმრები ახალ ცხოვრებას შეუდგნენ.
ჯაყო არც იმ დღემდე ითვლებოდა ბეჯით მუშად. მძიმე და ჭუჭყიან სამუშაოს ერიდებოდა, სამაგიეროდ თავის ნათესავებს – მამაკაცებს და ქალებსაც ისე ამუშავებდა, რომ მონდომებული და გულკეთილი გლეხი იმგვარად თავის საქონელსაც არ გაიმეტებდა. ხოლო იმ დღიდან, როცა მარგო ჯაყოს გულსა და ოჯახში ჩასახლდა, მან საბოლოოდ ხელი აიღო შრომაზე.
სამაგიეროდ თავის ცოლისა და ნათესავების გაკიცხვას (ლანძღვას) და დატვირთვას მოუმატა. გათენებიდან დაღამებამდე მთელ სოფელს მისი ხმამაღალი გრგვინვა (ხმაური) ესმოდა:
„ტურა, ჩქარა!.. ქეშელა, იჩქარე!.. გიბა, იჩქარე!.. აბა, ხელი გაანძრიე! წელი ნუ გიწყდება!“
თვითონ კი, ზურგზე ხელებდაწყობილი, ეზოსა და ბაღში ბატივით დაბაჯბაჯებდა (დადიოდა), ან თავის სამფლობელოს მაღალი აივნიდან ფაშასავით გადმოსცქეროდა და იქიდან ბრძანებას ბრძანებაზე აგზავნიდა. ან კიდევ ხევისთავთა ჩუქურთმიან სავარძელში გაიჭიმებოდა, მყრალ ყალიონს (მოსაწევ მილს) ააბოლებდა და ზანტად (ზარმაცად) იქექებოდა.
მუშაობაში ჯაყომ სხვებზე მეტად თავის ცოლს დაადგა თვალი – უენო, მორჩილსა და დაშინებულ ნინას, რომელიც უხილავი მიზეზით აითვალისწუნა და შეიძულა. ისედაც გატეხილსა და დასუსტებულ ქალს ხევისთავების ამოსვლის დღიდან ტვირთი ორმაგად აჰკიდა და მუდამ, თითქოს განგებ (განზრახ) ცდილობდა, რომ ის უბრალო ქალი, უპატრონო და ჭიანჭველასავით ფუსფუსა, მარგოს თვალში გაელახა (დაემცირებინა) და დაემცირებინა.
ჯაყოს საქონელიც ბლომად (ბევრი) ჰყავდა და დავაჟკაცებული ნათესავებიც, მაგრამ წისქვილისთვის თითქოს განგებ არავის იმეტებდა: კოდიან (დიდი რაოდენობის) საფქვავს თავის ცოლს აჰკიდებდა და დასჭყივლებდა (დაუყვირებდა):
„აბა, იჩქარე!“
ის ორფეხა პირუტყვიც (ნინა) წელში სამად მოიკაკვებოდა და, თავჩაღუნული, სანამ წისქვილში ჩალასლასდებოდა (მივიდოდა), დაღლილ ცხენივით ორი საათი მაინც ხვნეშოდა და ოფლში იწურებოდა.
ნინო მუდმივად წელსა და ფეხებს იტკივებდა, მაგრამ ხმას აღარ იღებდა, რადგან იცოდა, რომ ჯაყო უხეშად მიახლიდა (ეტყოდა):
„ძაღლი კოწლობით (ნებივრობით) არ მოკვდები!“
ჯაყოს აღარაფერი მოსწონდა თავის ცოლისა: არც მისი ხელით დაგვილი ოთახები, არც მისი ხელით დამზადებული საჭმელი, არც მისი ხმა, არც დუმილი, არც კაბა და არც სიარული.
ერთხელ თეიმურაზმა უთხრა ჯაყოს:
„ჯაყო, ეგრე რატომ ტანჯავ შენს ცოლს? ძალიან ბევრი სამუშაო აქვს.“
„ქალი მუშაობისთვის ხარ გაჩენილი, მაშა!“ – უპასუხა ჯაყომ.
„ყველანი მუშაობისთვის ვართ გაჩენილი, ჯაყო. მაგრამ ქალს უფრო ადვილი საქმე ერგო, რადგან მამაკაცზე სუსტია,“ – განუმარტა თეიმურაზმა.
„ქალი ხარ სუსტი? შენ რა გესმის, ბრინკა (ქალაქელი)! ქალაქელებმა გააფუჭეთ ქალი, თორემ ჩვენ ჩვენი ძველი ადათი (ტრადიცია) შეგინახეთ,“ – თქვა ჯაყომ.
„ცოდოა ნინო, ჯაყო, ცოდო!“ – გაუმეორა თეიმურაზმა.
„ჯაყომ ცოდო არ იცის,“ – უპასუხა ჯაყომ.
„ჯაყო, ახალი კანონით ქალი და მამაკაცი თანასწორნი არიან.“
„იცის ჯაყომ, იცის! ქალი და მამაკაცი ლოგინში ხართ თანასწორი,“ – თქვა ჯაყომ.
„ქალის დაჩაგვრა მხოლოდ თათრებმა იციან.“
„ეგეც იცის ჯაყომ. გენაცვალე თათრებს, კარგი ვაჟკაცები ხართ თათრები,“ – განაცხადა ჯაყომ.
„ჯაყო, შენ ხომ ქრისტიანი ხარ?“ – ჰკითხა თეიმურაზმა.
„მაშ, მაშა! ქრისტიანია ჯაყო,“ – დაადასტურა ჯაყომ.
„მაშ, ყური მიგდე. სახარებაში წერია, რომ...“ – დაიწყო თეიმურაზმა.
„იცის ჯაყომ, იცის! ჯაყომ სამჯერ დაიწერა ჯვარი და მღვდელმა სამჯერ უთხრა ეკლესიაში, რომ ქმარმა ცოლი უნდა დააშინოსო და, აი, ასე უნდა შეინახოსო, აი! მაშ, მაშა!“ – შეაწყვეტინა ჯაყომ.
და ჯაყომ ხუთკილოგრამიანი მუშტი ისე შეანძრია, თითქოს შიგ ქვა ედო და მისი გაჭყლეტა უნდოდაო.
თეიმურაზი მალე დარწმუნდა, რომ მგელს სისხლიანი ჭამის აკრძალვას ცდილობდა, ამიტომ ნინოს დაცვას თავი დაანება.
ჯაყომ ნინო მარგოს მოსამსახურედ დაუყენა და გამუდმებით ბრძანებას აძლევდა:
„ნინო, ქალბატონს ფეხსაცმელი გაუხადე!.. ნინო, ქალბატონს წყალი დაუსხი!.. ნინო, ნათლიას კაბა გაუწმინდე!.. აბა, იჩქარე! ჩქარა! იჩქარე!“
მარგომაც რამდენჯერმე სცადა ჯაყოს დარბილება და ნინოს დაცვა, რადგან მისი მოსამსახურეობას ერიდებოდა და ისედაც დაბრიყვებული (დაჩაგრული) ქალიც ეცოდებოდა. მაგრამ ჯაყო უარესად გაბრაზდა: ყვირილს და ტვირთს მოუმატა და მრავალშვილიანი ქალი ფეხქვეშ გაიშალა (სრულად დაიმორჩილა).
ბოლოს, ცოლის ავადმყოფობა გაიხსენა და წამალიც თვითონვე დაუწერა: ერთხელ ქეშელა ცხენზე შესვა, ავადმყოფი ქალი ფეხით უკან გააყოლა და ჰავის (კლიმატის) გამოსაცვლელად როკის მთებში გაისტუმრა.
ნინოს გაგზავნის შემდეგ პირი მოიხსნა (თავისუფლად ალაპარაკდა) და დღე-და-ღამ მარგოზე ლაპარაკობდა, მასზე ზრუნავდა და მისთვის უშოვნელს შოულობდა. აღარავის და აღარაფერს არ ერიდებოდა: თეიმურაზის ცოლი დედოფლად დაისვა და ყველანი ყმებად (მონებად) დაუყენა.
„შენი ქალბატონი ძალიან ცუდად აცვია,“ – ეუბნება ჯაყო თეიმურაზს. „ჯაყო ფულს გასესხებს. ჩააცვი მარგოს, თორემ შენი სირცხვილი ხარ.“
თეიმურაზს ბავშვივით უხარია:
„მადლობელი ვარ, ჯაყო, დიდი მადლობელი. ერთს ორად გადაგიხდი. შენს სიკეთეს არასოდეს არ დავივიწყებ. ოდესმე ბედი ჩემსკენაც მოიხედავს. შენ მშვიდად იყავი, ჯაყო. ყური მიგდე, ჯაყო, ერთი ამბავი უნდა გითხრა. გუშინ ქალაქიდან ამბავი მომივიდა, რომ...“
და თეიმურაზმა ჯაყოს ლამბაქის ყურში (ყურთან ახლოს) ქალაქიდან მოფრენილი ჭორჩიტი (ჭორი) ჩაუფრინა. ჯაყომ ის ჩიტი მეორე ყურიდან გააფრინა და გულში თქვა:
„მამა გიცხონდება (ღმერთმა გაცხონოს), კარგი ამბავი მოგიტანე ჯაყოს! იცის ჯაყომ, იცის! ეგ საქმე რომ გაკეთდებოდეს, ჯაყოს ეს სახლ-კარი და ბაღი ისევ ქალაქელ თეიმურაზს უნდა დაუბრუნო. ვერ მოგართვი! აპრუწუწუნ! იცის ჯაყომ, იცის!“
თეიმურაზს თვალებზე მადლობის ცრემლი მოერია და მარგოც გაახარა:
„აი, რა კეთილშობილი ადამიანი ყოფილა ჯაყო. მაგის მადლს როგორ დავივიწყებთ! არა უშავს-რა, მოვა დრო და სიკეთეს ერთს სამად გადავუხდი. მოდის ის დრო, მოდის!“
„შენ სახლში დარჩი და აქაურობას თვალი ადევნე,“ – ეუბნება თეიმურაზს ჯაყო. „მე ნათლია მარგოს სადგურში წავიყვან და იქ დაველოდები ქალბატონს! ერთი დღე გინდა ქალაქში, მეტი ხომ არა!“
და სანამ ჯაყო და მარგო ქალაქიდან დაბრუნდებიან, თეიმურაზი მეცამეტე გოჭივით ყველას ფეხებში ედება და ეხვეწება:
„ქეშელა, საქონელს წყალი დაალევინე... გიბა, ბოსელი დაგავე... მართა, საქათმე დაასუფთავე.“
„ვიცი, შენი წირი (ბედი) მე, მეც ვიცი,“ – უპასუხებენ თეიმურაზს ჯაყოს მოსამსახურეები და ჩუმ-ჩუმად დასცინიან ახალ მოურავს (მმართველს), რომელმაც რამდენიმე დღით ძლივს იშოვა ფუჭი (უსარგებლო) საქმე.
საღამოობით თეიმურაზი ისევ ადიოდა კოშკის თავზე. იქიდან დიდხანს უყურებდა დასავლეთს, სადაც სურამის ქედი იყო გადაჭიმული. ქედი ზოგჯერ ვარდისფერი ჩანდა, ზოგჯერ მუქი იასამნისფერი, ზოგჯერ კი ათასნაირ ფერად შეღებილი. მაგრამ ის ყოველთვის ბინდით, ნისლითა და ჩრდილებით იყო მოცული.
ჯაყო და მარგო ხუთი დღის შემდეგ დაბრუნდნენ. თეიმურაზმა რომ მარგოს ნაყიდი საქონელი დაინახა, გაუხარდა და გაუკვირდა:
– ამდენი საქონელი რამდენიმე წელიწადს გეყოფა. ნეტა როდის დავფარავთ ჯაყოს ვალს?
– დავფარავთ, მალე დავფარავთ, – გაამხნევა თეიმურაზი გაცოცხლებულმა მარგომ და დაამატა, – ნიკო შივაშვილი შემხვდა.
– რა დაგაბარა? მითხარი. მალე მითხარი!
და როცა დანაბარები მოისმინა, აფორიაქდა, აიშალა და ნახუცარ ივანესთან გაიქცა, რომ გული მოეფხანა და ენა დაეღალა.
თეიმურაზის ვალის გამო ჯაყომ გულში ჩაიცინა. როცა თეიმურაზი ოთახიდან გავარდა, მარგოს უთხრა:
– ჯაყომ იცის მაგისი ვალი, იცის! ან რად გინდა ჯაყოს თეიმურაზის ვალი? ჯაყო თავის ქალბატონს ჩაგაცვამს, მორჩი და გათავდი, მაშ, მაშა!
მარგომ მართლა კარგად ივაჭრა. ჯაყოს ნებართვით და მოთხოვნით ყველაფერი ბევრი იყიდა და მოიტანა: ჩითი და მიტკალი, ფარჩა და ხავერდი, საზაფხულო და საზამთრო ტანსაცმელი, ფეხსაცმელი და ათასი წვრილმანი.
თეიმურაზმა ნახუცარ ივანესთან შეირბინა. ივანე და მისი მეუღლე, ნაფოფოდიევი თინა, თეიმურაზს ყოველთვის დიდი პატივით და სიხარულით ხვდებოდნენ.
– აქა მშვიდობა და სიყვარული! – მიესალმა ცოლ-ქმარს თეიმურაზი.
– მობრძანდით, ბატონო თეიმურაზ, მობრძანდით, – მიიპატიჟა თინამ.
– დაბრძანდი, ჩემო თეიმურ, დაბრძანდი, – მიიწვია ივანემაც.
– ივანე, მარგომ ახალი ამბავი მომიტანა. ნიკო შივაშვილს დაუბარებია, რომ...
და თეიმურაზმა ივანეს ქალაქიდან მოფრენილი ამბავი უამბო.
– შენგან არ მიკვირს, ჩემო თეიმურ, რომ ასეთ ამბებს აჰყოლიხარ!
ცხარე კამათი გააბეს. თეიმურაზი ცდილობს, რომ ივანეს თავისი გულის ცეცხლი მოუკიდოს. ივანე კი თეიმურაზის აღელვებულ სულს ყინულს აყრის და ამშვიდებს. ბოლოს, ივანემ თქვა:
– მოდი, მაგას თავი დავანებოთ, თეიმურ. ჩვენში ვინ გამართლდება, მაგასაც მალე ვნახავთ. ახლა კი, აბა, თინა, მოიტა არაყი, მწვანილი, ყველი, პური და კეთილი გული, – შეუკვეთა ივანემ თავის მეუღლეს.
– ოოჰ, გული, გული! – ამოიკვნესა თეიმურაზმა. – რკინის დროებაში ვცხოვრობთ, ჩემო ივანე, რკინისა! ამიტომ ახლა ყველაზე ძნელი საშოვნი გული ყოფილა. სიყვარული მოკვდა, ჩემო ივანე, მოკვდა!
- რატომ მოკვდა, თეიმურ? მართალია, სამღვდელო სამოსი გავიხადე, მაგრამ ქრისტეს სწავლება ახლაც ღრმად მაქვს სულში. სადაც სიყვარული არ არის, იქ არც მეგობრობაა, არც ოჯახი, არც საზოგადოება და არც სახელმწიფო.
- მართალია, მაგრამ ახლა სიყვარულის ნაცვლად ქვეყანაზე და ხალხის გულშიც მხოლოდ შხამი, გესლი, ცოფი და ბოღმა დაგროვდა. ვერ გამიგია, როგორ ცხოვრობენ ერთ გულში ასეთი თავგანწირული სიყვარული და ასეთი საშინელი სიძულვილი და ზიზღი? ცეცხლი და წყალი ერთმანეთში არეულან და მშვიდობიანად შეწყობილან.
- ვისაც უყვარს, იმას სძულს კიდევაც, ჩემო თეიმურ.
- არ მესმის, როგორ უნდა აშენდეს სიყვარული სიძულვილზე?
- მე კი ასე მესმის. სიყვარული უეჭველად შობს შურს, ეჭვსა და სიძულვილს. ვისაც უყვარს თავისი მოძმე, იმას უსაზღვრო სიძულვილით უნდა სძულდეს თავისი მოძმის მტერი.
- მაშ, სიყვარული და სიძულვილი ერთმანეთის მშობლები ყოფილან, არა?
- არა, სიყვარულია სიძულვილის მშობელი, ხოლო სიძულვილი სიყვარულს ვერ შობს. ქრისტიანული სიყვარული აჩრდილია, მოჩვენებაა. იგი განყენებული რელიგიაა და მიწიერ ხალხს არ უდგება. კბილი კბილის წილ და თვალი თვალის წილ, - აი ნამდვილი ამქვეყნიური რელიგია. შეიძლება მე ჩემი პირადი მტერი შევიყვარო, მაგრამ ჩემი მოყვასის მტერი უნდა გავანადგურო და მოვსპო, რადგან ჩემი მოყვასი მე უფრო მიყვარს, ვიდრე საკუთარი თავი.
- მაშ, შენ სამღვდელო სამოსი მარტო იმიტომ კი არ გაგიხდია, რომ დღევანდელ ცხოვრებას შეგუებოდი, არამედ იმიტომაც, რომ ქრისტეს მცნებასაც გადასცდენიხარ. წეღან თქვი, ქრისტიანი ვარო, ეგ არის შენი ქრისტიანობა?
- შენ, თეიმურ, შენ კი ქრისტიანი ხარ?
თეიმურაზი დიდხანს დუმდა. მერე თქვა:
- ღმერთი არ მწამს, მაგრამ ქრისტე მაინც ღმერთ-კაცი იყო. ერთი მითხარი, ქართველ ხალხზე რას იტყვი, ივანე? განა ქრისტიანია იგი თავისი სულითა და ხასიათით?
- არა, წარმართები ვართ.
- მაშ, ვინ გაავსო საქართველო ეკლესიებით და მონასტრებით?
- თავად-აზნაურებმა, მთავრებმა და მეფეებმა. მართალია, ქრისტეს სჯულის დაცვას ქართველებმა მრავალი მილიონი შესწირეს, მაგრამ, ჩემი ღრმა რწმენით, ქართველთა ქრისტიანობა მხოლოდ ფარი იყო ეროვნული სახის დასაცავად და შესანარჩუნებლად. ჩვენ სემიტები ვართ, მაშასადამე, ჩვენ უფრო მუსლიმანური ან ებრაული მატერიალისტური რელიგია გვიდგება, ვიდრე არიული ქრისტიანობა.
ამიტომ გასცვალა ქართველთა მესამედმა ასე ადვილად ქრისტიანობა მუსლიმანობაზე. გაიხსენე იეზუიტების მოგზაურობა დასავლეთ საქართველოში. იქ ქრისტიანობა ისე არ ხარობდა, როგორც ვაშლზე დამყნილი მუხა არ ხარობს. წარმართობის ატავიზმი ჩვენში ყოველთვის მძლავრად ფეთქავდა, და, აი, მაგალითიც. მთელმა სამეგრელომ ორ კვირაში ყველა ეკლესია დახურა და არც დანარჩენმა საქართველომ გამოიდო ეკლესიისთვის თავი.
- ხალხი მაინც ინათლება და ჯვარს იწერს.
- მართალია, მაგრამ ეგ ქრისტიანული რწმენით კი არ მოსდით, არამედ ადათის, ჩვეულებისა და ტრადიციის შესანახად სჩადიან. გარდა ამისა, ქართველს ვერ ნახავ, რომ წარმართული სახელი არ ჰქონდეს: კუროკი, ტოგო, ჭიპი, ჯვებე, პუპი, ცანგალა, ჩიკორა, დრუნჩა, დრუზა, ყბაჩა და სხვა ათასი. ევროპელებში ან რუსებში ამისთანა ამბავს თითქმის ვერ გაიგებ. ზოგს უკვირს, რატომ საქართველოში სექტანტობა არ იყოო? იმიტომ არ იყო, ჩემო თეიმურ, რომ ქართველი ხალხი ყოველთვის ურწმუნო იყო, ხოლო სადაც რწმენა არ არის, იქ ჭეშმარიტი ღმერთის ძიებაც არ არის, ხოლო სადაც ძიება არ არის, იქ სექტაც არ იქმნება.
- კარგი, ვთქვათ შენ მართალი ხარ, მაგრამ სადაც სარწმუნოება არ არის, იქ ხომ არც სიყვარულია!
- მაგას ნუ იტყვი, ჩემო თეიმურ. დღევანდელი ქვეყანა ჩემთვის უცნაურია და გაუგებარი, მაგრამ ბოლოს და ბოლოს იგიც სიყვარულზე შენდება.
- ეგეც მესმის, მაგრამ ისიც ვიცი, რომ სიყვარული აი ამ ტომარას ჰგავს: თუ შიგ ჩაყარე რამე, ტომარა ზეზე დადგება, თუ არა და - წაიქცევა. მე არ მესმის ცალფეხა და ცალხელა სიყვარული. ცოცხალ ადამიანს მარჯვენა ხელ-ფეხს სჭრიან და ასე ანუგეშებენ: სამაგიეროდ მარცხენა ხელ-ფეხი გაგეზრდებაო.
- შენ შენს ხელ-ფეხს მოუარე, თეიმურ, სხვის ხელ-ფეხს ნუ მისდევ, თორემ ისიც გეყოფა, რაც დაკარგე.
- მართალი ხარ, ჩემო ივანე. მეყო, რაც შევწირე ჩვენს ხალხს. რა მივიღე სანაცვლოდ? მათხოვრის აბგა და ჯაყოს ხიზნობა.
- მწარე ხვედრი ჰქონია საზოგადო მოღვაწეს, ჩემო თეიმურ.
- შეუსმენლობა, უნდობლობა და უმადურობა, აი მისი ხვედრი.
- კარგი, მაგრამ ზოგჯერ სხვისი დადანაშაულება და უთავბოლო წუწუნი საკუთარი უსაქმურობისა და სიზარმაცის ფარია ხოლმე. ეს შენზე ვთქვი, ჩემო თეიმურ. ერთი მითხარი, რატომ არაფერს არ აკეთებ?
- რატომ არ ვაკეთებ? რა უნდა გავაკეთოთ? ჩემს საქმეს არ მაძლევენ. სხვისას კი ხელს ვერ მოვკიდებ. თუმცა დღეს ისეთი დროა, რომ ფარმაცევტს მატარებელი მიჰყავს, ხოლო მემანქანე აფთიაქში მუშაობს. ერთი მატარებელს ამტვრევს, ხოლო მეორე ხალხს წამლავს. ასე სჩადიან სხვები. მე კი სხვის სკამზე ვერ დავჯდები.
- იწამე ახალი ქვეყანა და...
- ესე იგი ქედი მოვიდრიკო?
- ეს ქედის მოდრეკა არ არის. მხოლოდ გაჩუმდი და სადაც არ გეკითხებიან, იქ ნუ ჩაერევი.
- გავჩუმდე? მე? მე ნუ ჩავერევი? გაჩუმება ჩემთვის ხომ სულიერი სიკვდილია!
- თუ მეტი გზა არ არის, მოკვდი.
- მე თვითონვე მოვკვდე? ეს ძალიან კარგი ფონია, მხოლოდ ერთ ადგილას ახრჩობსო. ხომ გაგიგია?
- გამიგია. სად ახრჩობს ეს ფონი?
- ერთგან. მე თვითონ ჩემი ხელით თავს არ მოვიკლავ.
- ახლა, თეიმურ, ახლა არ კვდები განა?
- ხორცით ვკვდები, ივანე, ხორცით! მაგრამ სული ისევ ჩემია, ჩემი!
- შენია?
- დიახ, ჩემია!
- მართლა შენია? - ერთხელ კიდევ ჰკითხა ივანემ და თეიმურაზს თვალი თვალში გაუყარა.
- ჩემია მეთქი! - ერთხელ კიდევ წამოიძახა თეიმურაზმა, მაგრამ ივანეს თვალებს რომ თვალი გაუსწორა, შეირყა და შეკრთა: - შენ ალბათ სხვა რამეს მეკითხები, ივანე: მშვიდად და დინჯად განისვენებს ჩემი სული, თუ...
- ჰო, თეიმურ, სწორედ მაგას გეკითხები.
აშლილი და აფორიაქებული თეიმურაზი უცებ მოსწყდა და მოეშვა:
- მესმის, ძალიან კარგად მესმის. საიდან, ან როგორ უნდა ჰქონდეს მშვიდი გული და სული ჯაყოს ხიზანს? - მორჩილის კნავილით განაგრძო მწიგნობარმა, - მესმის, კარგად მესმის, მაგრამ...
- მაგრამ?
- მაგრამ ისა, რომ... მალე გადავუხდი.
- როგორ? საიდან?
- ცხინვალში ან გორში სამსახურს მომცემენ.
- შე კაი კაცო, რაღა ცხინვალში ან გორში მირბიხარ? აკი გითხარი ამას წინათ, ნაშინდარში სკოლას გავხსნით მეთქი. აქვე დარჩი და შემოდგომაზე მასწავლებლობას შეუდექი.
- არა, ივანე, არ შემიძლია მეთქი. ქუჩის დამგველად წავალ, მაგრამ მასწავლებლობას ვერ ვიკისრებ. მიზეზიც გითხარი: მე ბავშვს ისეთ რამეს ვერ ვასწავლი, რაც მე თვითონ არ მწამს.
- ანგარიში და გეოგრაფია ასწავლე.
- ვნახოთ; მოვიფიქრებ, მოვისაზრებ. შემოდგომა ჯერ შორს არის. ახლა კი აი რა უნდა გითხრა, ჩემო ივანე...
და თეიმურაზს ხელმეორედ აუვარდა ენის ქავილი და ლაყბობის სურვილი, რომელიც შუაღამემდე ძლივს მოიფხანა და ჩამოირეცხა.