ნაწილი მეორე — თავი VII
დილაადრიან თეიმურაზი ერთმა გლეხმა გააღვიძა. ხევისთავმა თავისი დაღლილი, მოხუცებული და გამოფიტული სხეული ძლივს ააყენა. ჯაყოც მალე ჩამოვიდა. „როგორ ხარ, ბრინკა? ყაჩაღები ხომ არ მოსულან ღამით? ხომ არ შეგაშინე, ჩემო ნათლია?“ „ცუდად ვარ, ჯაყო,“ – უპასუხა პირქუშმა თეიმურაზმა. – „ექიმს უნდა ვეჩვენო. გორში მივდივარ...“ ჯაყოს ამ ამბავზე არ გამოუხატავს თავისი დამოკიდებულება. ერთი საათის შემდეგ ზემოდან გიბა ჩამოვიდა და თეიმურაზის ნაცვლად დახლში ჩადგა. იმავე დილით თეიმურაზი თავის ძველ სახლში ავიდა და მარგოს ეუბნებოდა: „რთულ მდგომარეობაში აღმოვჩნდით, ცოლ-ქმარი ვართ. ერთ სოფელში ვცხოვრობთ და ერთმანეთი ვეღარ გვინახავს. სტუმრობა მეტისმეტად გაგვიგრძელდა. დროა წავიდეთ.“ „სად? საით უნდა წავიდეთ?“ – ჰკითხა მარგომ ოდნავ შესამჩნევი ღიმილით. „სადმე წავალთ. ჯერ არ ვიცი, დღეს გორში მივდივარ. ადგილს ვიშოვი და...“ მარგომ ცივად უპასუხა: „წადი, როცა იშოვი, მერე ვილაპარაკოთ.“ „უხერხულია, მარტო ხარ ამ ოჯახში, მარგო...“ მარგომ ნაძალადევად გაიღიმა: „ახლა მოგაგონდი? ან იქნებ ეჭვიანობ? ვისი გეშინია? ჰა-ჰა-ჰა! ჯაყოსი გეშინია მართლა?“ „არა, მარგოჯან, ჯაყო არ არის იმის ღირსი, რომ მისი მეშინოდეს. მაგრამ...“ მარგო უნებურად აენთო: „ჯაყო შენი შიშის ღირსი არ არის? ვითომ რას უწუნებ?“ „არ მესმის. განა ამას ლაპარაკი სჭირდება! არ მესმის-მეთქი... ეგ რა საკითხავია?“ მარგო თავის უტაქტობას მიხვდა. მაშინვე უგულოდ გაიცინა და თეიმურაზს მკლავი მოხვია. „კარგი, გენაცვალე, კარგი... ვხუმრობ. წადი, იქნებ მართლა სადმე ფეხი მოიკიდო.“ თეიმურაზი უგულოდ დაემშვიდობა და წამოვიდა. ჯაყომ აივნიდან გადმოსძახა: „ბრინკა, ღმერთმა ხელი მოგიმართოს! მშვიდად იყავი. მარგოს დარდი ნუ გექნება. ისე მოგივლი ჯაყო ნათლიდედას, რომ მოგეწონება.“ თეიმურაზმა საურმე გზას ოდნავ გვერდი აუქცია და ლევანაშენში შეუხვია. შუადღე გადასული იყო, როცა თეიმურაზი ლევანაშენს მიადგა. ერთმა მოხუცმა თეიმურაზს ჯაყოს ნათესავის – თომას სახლი მიასწავლა. ბებერმა თომამ თეიმურაზი პატივისცემით მიიწვია. ფეხები დაბანეს და ამბავი გამოჰკითხეს. „ჯაყომ მოგიკითხა, თომა. კარგა ხანია თომასთან არ ვყოფილვარო,“ – შორიდან მოუარა გულის იარას თეიმურაზმა. „მადლობელი ვარ, შენი ჭირიმე, მოკითხვისთვის, დიდი მადლობელი ვარ. ჯაყო ერთი წელიწადია არ ყოფილა ლევანაშენში.“ „ჯაყო ამბობს, დიდი ხანია თომა არ მინახავსო,“ – მახეს აგებს თეიმურაზი. „დიდი ხანია არც მე მინახავს ჯაყო. ახლა ჯაყო დიდი კაცია, აღარ გკადრულობს ღარიბი ნათესავები,“ – შესჩივლა თომამ. მერე თეიმურაზს შეხედა, სიტყვა შეწყვიტა და წამოიწია: „შენი ჭირიმე, ბატონო, რა დაგემართა? ავად ხომ არა ხარ?.. ქალო, წყალი!“ თეიმურაზმა მიბლეტილი თვალები ძლივს გაახილა, შეკრული კრიჭა ძლივს გაიხსნა და მილეული გული ძლივს მოიბრუნა. ზაფრანის ფერი ედო. ვეღარ ინძრეოდა და ძლივსღა ლუღლუღებდა: „მადლობელი... წყალმა მიშველა... მზემ დამსიცხა... ნუ სწუხდები, ჩემო თომა, ახლა კარგად ვარ... მადლობელი.“ „მოისვენე, შენი ჭირიმე, თორემ უარესი მოგივა.“ თეიმურაზი ბალიშზე მიწვა. დიდხანს ეგდო გულაღმა – თვალდახუჭული და უძრავი. სადღაც ძარღვი ჩაწყდა. გული თითქოს აღარ უცემდა. სისხლის დენა შეუჩერდა, კუნთები მოეშალა და თავი სკად გადაექცა. იმ სკაში ფუტკრების ხროვა ფუსფუსებს, ბზუის და თეიმურაზის ტვინს შხამიანი ისრებით კბენს და ის ტვინიც ისე გაქვავდა და დაიბურა, რომ ერთ აზრსაც ვეღარ იკარებდა. „აზრებიც ამ ფუტკრებივით გამრავლდნენ, აირივნენ. ნაწილ-ნაწილად დაწყდნენ და ერთ უთავბოლო მტვრის გრიგალივით დატრიალდნენ.“ თეიმურაზმა კრაზანების ბუდე ვერ დაიმორჩილა, ფიქრს თავი და ბოლო ვერ უპოვნა, აზრის მთლიანი ძაფი ვერ გააბა და გონებას გზა ვერ გაუკვლია. ხევისთავი მხოლოდ გრძნობს კრაზანების უთვალავ ნაკბენს, მას ესმის მათი შხამიანი, გაბრაზებული და მწვავე ბზუილი; ესმის და ეშინია გამწარებული კრაზანების უარესად გაღიზიანების, დაფრთხობისა და აფორიაქების. გაშეშებული წევს და გულისცემის შეწყვეტას ელოდება. მერე თვალებს ძლივს ახელს და თომას ჩურჩულით ეკითხება: „მაშ რამდენი ხანია, რაც ჯაყო აქ არ ყოფილა?“ „ერთი წელიწადიც იქნება, შენი ჭირიმე.“ „მაშ ჯაყოს ორი თვის წინ ურმით არ შემოუვლია შენთან?“ „არა, შენი ჭირიმე; არ შემოუვლია. მე სულ სახლში ვიყავი.“ „კარგი... ძალიან კარგი, ცოტა წყალი კიდევ მომაწოდე... ჩქარა!“ კეთილი და პატიოსანი! თეიმურაზმა ახლა ყველაფერი იცის. ძალიან კარგი! გუშინ თეიმურაზი ეჭვიანობდა, დღეს კი ყველაფერი ცხადია. გუშინ მიმქრალ გულში ოდნავ კიდევ უღვიოდა იმედის სანთელი, ახლა კი ისიც ჩაქრა და ხევისთავის გულში მოწამლული წყვდიადი ჩაწვა. ოოჰ, ნეტავ, ნეტავ ის სანთელი მაინც არ ჩამქრალიყო და თეიმურაზის გული ასე უღვთოდ არ ჩაბნელებულიყო! მაგრამ რაც მოხდა, მოხდა! ახლა ეჭვის ნატამალიც გაქრა და უძირო ბნელეთმა შავი და საზარელი პირი დააღო. მაშ ასე! მაშ მარგომ თეიმურაზი ჯაყოზე გასცვალა! ხა-ხა-ხა! ჯაყოზე! „ვისზე გასცვალა?“ „ჯაყოზე, ჯაყო ჯივაშვილზე!“ მაშ დაიჯეროს თეიმურაზმა? თუ უნდა, ნუ დაიჯერებს... მაშ როგორ უთხრა მაშინ ჯაყომ თეიმურაზს? „ურემი გაფუჭდებოდა... ღამე ლევანაშენში გაგატარე, ჩვენ თომასთან.“ ესეც ლევანაშენი... აი, თომაც აქ ზის... მაშ დაიჯეროს თეიმურაზმა? მაშ გასცვალეს თეიმურაზი? „ვინ, მარგომ?... ვისზე, ჯაყოზე?!“ „დიახ, ჯაყოზე, ჯაყო ჯივაშვილზე! იმ ჯაყოზე, რომელიც ახლა ალბათ ხელებგადაჯვარედინებული დგას და ჭიხვინებს: „მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!“ „ხა-ხა!“ – როგორ არ გაიცინოს თეიმურაზმა! – „ხი-ხი-ხი!“ თომამ თეიმურაზს შუბლზე ხელი დაადო და გამოაფხიზლა: „რას იცინი, შენი ჭირიმე?“ თეიმურაზი წამოჯდა: „მე? მე ვიცინი? რატომ ვიცინი?“ „მეც მაგას გეკითხები, შენი ჭირიმე, რატომ იცინის-მეთქი ბატონი?“ რატომ იცინის თეიმურაზი? როგორ არ გაიცინოს! განა სასაცილო არ არის?! ჯაყომ თეიმურაზს ცოლი წაართვა! დიახ, წაართვა! მაშ ვინ წაართვა ცოლი თეიმურაზ ხევისთავს? ტყიდან გამოვარდნილმა ნადირმა, უგუნურმა პირუტყვმა, გუშინდელმა მოჯამაგირემ, რეგვენმა, ბრიყვმა და ბნელმა ჯაყო ჯივაშვილმა! იმ ჯაყომ, რომელიც გუშინ თეიმურაზის ნახირს დასდევდა, მუდმივად ნაკელით იყო დასვრილი და ჭუჭყისაგან იყო შეჭმული! რომელიც არასოდეს საპონს არ იკარებდა და არც პერანგს იცვლიდა! ჯაყომ წაართვა, ჯაყომ! ჯაყომ, რომელიც ისე იყო აყროლებული, რომ მისი სუნი, – როცა ჯაყო თეიმურაზის სახლში შევიდოდა ხოლმე, – სამი დღე მაინც ტრიალებდა იმ ოთახებში! და ის სუნი, ის თავბრუდამხვევი სიმყრალე ახლაც თან დაჰქონდა გამდიდრებულ ჯაყოს! მერე, ვის წაართვა ცოლი ჯაყომ?! განთქმულ საზოგადო მოღვაწეს. ცნობილ მწერალს, პატიოსანთა შორის პატივდებულს, ამაყსა და ქედუხრელ თავადიშვილს – თეიმურაზ ხევისთავს! ჯაყომ არ იკმარა წართმეული სახლ-კარი, ბაღი და ვენახი, ეზო და ნაფუძრები, ავეჯი და წიგნები... „რატომ იცინი, შენი ჭირიმე?“ – კვლავ ეკითხება თომა. თეიმურაზს მისი ხმა აღარ ესმის. თეიმურაზმა პატიოსნების და ცოლის გარდა ყველაფერი დაკარგა. ახლა კი მათი ჯერიც მოვიდა. ცოლიც ჯაყომ მოსტაცა და პატივიც იმან აჰყარა! განა ასეთი ამბავი სასაცილო არ არის?! მაშ არ უნდა გაიცინოს თეიმურაზ ხევისთავმა?! ისევ თომას ალერსიანი ხმა ესმის: „ალბათ კარგად ხარ, შენი ჭირიმე, რომ ასე იცინი, ღმერთმა მშვიდობა მოგცეს. მხიარული კაცი ყოფილხარ.“ ჰო, რა თქმა უნდა, თეიმურაზი მხიარული ადამიანია! ცოტა ხნის წინ მზემ დასიცხა და ოდნავ უგუნებოდ გახდა, თორემ ბუნებით თეიმურაზი ძალიან მხიარული ადამიანია! „ახლა როგორ ბრძანდებით, შენი ჭირიმე?“ ახლა? ახლა არაუშავს-რა თეიმურაზს. ახლა ძალიან ყოჩაღად არის. მაშ თეიმურაზს ცუდი ფერი ადევს? ეს არაფერია, მალე გაივლის... ვითომ ფეხზედაც ძლივს დგას? ეს კი ტყუილია! აბა შეხედოს თომამ, რა მარდად გაივლის თეიმურაზი... რა თქვა თომამ? მაწონი მაინც შეჭამოს თეიმურაზმა? „მადლობელი, თომაჯან, მადლობელი, არ მშია... მშვიდობით და გამარჯვებით! გამაცილებ? არა, გენაცვალე, არა!.. საჭირო არ არის გაცილება, ნუ სწუხდები.“ თეიმურაზმა ძალ-ღონე მოიკრიბა, წელში გასწორდა, ფეხები მოიმაგრა და ეზო ყოჩაღად გადაჭრა. ღობეს რომ გადასცდა, უცებ ხელახლა მოიშალა. კისერი ისევ მოსწყდა, კვლავ ორად მოიკაკვა. ფეხები ერთმანეთში გაეხლართა და ყელში რაღაც ბურთი მოაწვა. სასწრაფოდ გზას გადაუხვია, დადამბლებული და ნაგვემი სხეული გატეხილ ღობეზე ძლივს გადაითრია, ვაზებში შეერია, ბალახებში პირქვე დაეცა, მძაფრად დაჭიმული ნერვების სიმები მოუშვა და დაგუბებულ დარდს პირი მოურღვია. ბავშვივით ატირდა თეიმურაზი. სლუკ-სლუკით ქვითინებდა და გამხდარ მხრებს ისე ახტუნავებდა, თითქოს ბნედა დაემართაო. მხოლოდ ბავშვობაში ტიროდა პაწაწა თეიმური ასეთი შვებით და ასე გულიანად. როცა თხუთმეტი წლისას დედ-მამა დაეხოცა, პატარა გული ასე მძაფრად მაშინაც არ ამოსჯდომია. ახლა კი, როცა მუგუზი გული აუპრიალდა, ჯავრით ნაგვემი თეიმურაზი სიმწარისაგან ვაზის ყლორტებს ამტვრევდა და ბალახს ფესვიანად გლეჯდა. დიდხანს ეგდო ბალახებში გაბრუებული, გონება-გაფრენილი, გარინდული და განაბული თეიმურაზი. შხამიანი კოღოები თავში აღარ უბზუოდნენ და ტვინსაც აღარ კბენდნენ. ბოლოს, როცა ტირილით გული მოიოხა და ფიქრთა ბრძოლა დაასრულა, წელმოწყვეტილი ნაკაცარი ძლივს წამოდგა და ზლაზვნით გზას გაუდგა. გადაწყვეტილი არ ჰქონდა, ნაშინდარში დაბრუნებულიყო თუ ისევ თავის გზით წასულიყო, გორში ფეხი მოეკიდნა და მერე, მარგოს წასაყვანად, ისევ ნაშინდარში ამოსულიყო. თეიმურაზმა ოდნავ შეხორცებულ იარაში კვლავ ჩაარჭო მახვილი და დაატრიალა. ურჩი მაჯლაჯუნა ისევ ჩაუძვრა მინელებულ სულში და ცეცხლი მოუკიდა. რაო, რა თქვა თეიმურაზმა? ნაშინდარში უნდა ავიდეს მარგოს წამოსაყვანად? ვინ ბოდავს თეიმურაზის გულში ასეთ უკადრის სისულელეს? ალბათ ვიღაც უჩინარი ლაპარაკობს ასეთ სისულელეს, თორემ თეიმურაზი ამას როგორ იტყვის! მარგოს წასაყვანად?.. კარგი, მაგრამ მარგოც რომ გაჰყვეს თეიმურაზს, განა ისე უნდა დაიმციროს თეიმურაზ ხევისთავმა თავი, რომ კვლავ მარგოს ხმა გასცეს? განა ისე უნდა გაილახოს სახელი და დასთმოს თავადური თავმოყვარეობა, რომ ჯაყოს ნაამბორალს შეუნარჩუნოს ხევისთავის სახელი? ჭუჭყიან ნამრუშალს და ნამძუნვარს განა ისევ უნდა მოუალერსოს და ისევ გვერდით მოუწვეს!? შებილწულ მკერდზე ისევ თავი მიადოს და ჯაყოს დალოშნილ ტუჩებს მიეკაროს?! „ჰოი, უწმინდურო, ჰოი, მურდალო ქალო! ჰოი, გარყვნილო პირუტყვო! როგორ ატარებდი ამდენ ხანს თეიმურაზ ხევისთავის სახელს და ანგელოზის ნიღაბს?! რამდენი ტალახი და შხამი გქონია დაგროვილი მარმარილოს მკერდის ქვეშ! როგორ ვერ გაარჩია აქამდე თეიმურაზმა გველი კრავისგან, ლენცოფა სურნელოვანი ყვავილისგან და სალოცავი ხატი ქუჩის სალახანა გომბიოსგან, რომელიც პირველივე ღამეს გაჰყვა ტყის კაცს ჯაყოს, რადგან იმ ნადირს თეიმურაზზე უფრო განიერი მხარ-ბეჭი ჰქონდა, უფრო სქელი ბარძაყები, ძლიერი მკლავები და... ალბათ მეტი ცეცხლიც!“ უეჭველია, ცხადია! ცხადია, რომ ასეთი ფეხსუსტი მაწანწალა აქამდეც დაეთრეოდა კარდაკარ და ყოველ ულაყს, თუნდაც მეეზოვეს ან მეჩექმესაც ადვილად მისდევდა. მხოლოდ ახლა ახსენდება თეიმურაზს მრავალი შორეული, საეჭვო ამბავი, მარგოს ორპირი ღიმილი და ზედმეტი პრანჭიაობა... თეიმურაზს მარგოს შორეული ნაცნობები და ნათესავებიც ახსენდება, რომელნიც ვითომ... აი, თუნდაც მიხა ზედაუბნელი, ან ნიკო ჩუხიშვილი, ან კოტე შიქარაძე... ცხადზე ცხადია, რომ მარგო ყველას სწყალობდა, ემორჩილებოდა, უყვარდა! „ჰოი, ბიწიერო! ჰოი, ჭრელო გველო! გაუმაძღარო, მსუნაგო გომბიო! ხომ იპოვე ბოლოს შენი ღირსეული ტოლ-ამხანაგი! თუ ჯაყო არ გეყოფა, მიიშველე ქეშელაც, ტურაც, გიბაც, ტელაც, მეშთაც და ყველა ნაშინდრელი გლეხებიც! ორასი კაცი მაინც მოგროვდება! ყველანი რიგში ჩააყენე და დაგროვილი ავი ვნება მოიფხანე! ფუჰ, შენს ნამუსსა და ქალობას!“ და თეიმურაზმა მტვერში შხამი და გესლი გადააფურთხა. აშლილი თეიმურაზი მარდად მიაბიჯებდა გორისკენ, თან ოფლს იწმენდდა, ხანდახან გულ-ღვიძლით ოხრავდა და გზის გასწვრივ ჩარიგებულ წნორის ფოთოლსა და ყლორტებს შინდის ჯოხით სხეპავდა. ირგვლივ არც კი იყურებოდა და გამვლელ მგზავრებსაც ვერ ამჩნევდა. შორიდან მხოლოდ ატენის მთებს და გორის ციხეს ხედავდა, რომლებიც თანდათან თეიმურაზისკენ მოდიოდნენ. გორის ბაღებს და ციხეს რომ გასცდა და მთავარ ქუჩაზე გავიდა, თეიმურაზმა ნაძალადევად გული გაიმაგრა და სახე გაიშალა. თეიმურაზი ერთ კვირას დარჩა გორში, ხან ძველ მეგობარს მიადგებოდა კარზე, ხან კიდევ შორეულ ნათესავს მოიკითხავდა. მაგრამ ფეხი ვერსად მოიკიდა და თავშესაფარი კუთხე ვერ იპოვა. ხევისთავის ნაცნობები, მეგობრები და ნათესავებიც შრომით წელებზე ფეხს იდგამდნენ და ერთი ლუკმის გულისთვის ერთ თასს ოფლს ღვრიდნენ. თეიმურაზი გაფაციცებით ეძებდა სამსახურს და თუნდაც შავ საქმეს, თუნდაც გადამწერის, დარაჯის ან გზირის ადგილსაც დიდი მადლობით მიიღებდა. უცნობსა და ნაცნობს დილიდან საღამომდე კუდად დასდევდა, ან, ქედმოხრილი, სამ საათს ერთ „არას“ ელოდა, ხან კიდევ უცნობ ადამიანს ბინის კარებს უკაკუნებდა, ცრემლიანი ხმით ეხვეწებოდა, შვიდ საფიცავს იფიცებდა და ყველა თავის წარსულს აცნობდა. ტყუილად ირჯებოდა თეიმურაზ ხევისთავი და ტყუილად უამბობდა ახალ ხელისუფლებას თავის ვინაობას. მას მაინც ეგონა, ვითომ ცხვირწინ კარებს იმიტომ უკეტავდნენ, რომ თეიმურაზს არ იცნობდნენ. მხოლოდ მერე მიხვდა ლუკმა პურის მაძიებელი, რომ მას არ ენდობოდნენ, რადგან მისი წარსული ზედმიწევნით იცოდნენ.
ბოლოს, როცა საბოლოოდ მიხვდა, რომ ვერსად ვერაფერს გახდებოდა, რომ ვერ შეარბილებდა ქვაზე მკაცრ გულს, ვერ გაადნობდა ყინულივით ცივ დამოკიდებულებას და ვერც ერთ დაკეტილ კარს ვერ გააღებდა, სრულიად გამოფიტული და სასოწარკვეთილი მწიგნობარი უფრო მეტად მოიბუზა, სახე ჩამოუგრძელდა და უიმედობის მწუხარებითა და მძიმე ნაღველით სული შეეხუთა.