ნაწილი მესამე — თავი I
ერთი კვირის შემდეგ ჯაყო ყოფილ მღვდელ ივანეს ეუბნებოდა:
– თუ ამ საქმეს გამიკეთებ, ჯაყო, სამოცი ჩანახი პურს მოგცემ (ჩანახი – პურის საზომი ერთეული).
– კარგი, ჯაყო, ვნახავ, ვეცდები.
– კიდევ ერთი რამ უნდა გითხრა: თუ ნაშინდარში სკოლას გააკეთებ, მეც ერთ ურემს და ერთ კაცს მოგცემ სამუშაოდ. მაგრამ კოოპერატივი არ მინდა, ჯაყოს!
– ვიცი.
– ჯანდაბას კოოპერატივი! არ მინდა კოოპერატივი ნაშინდარში! ჯაყომ იცის, რატომ გინდა აქ კოოპერატივი. იცის! ხალხს ტყავის გაძრობა გინდა, არა?! ჯაყომ იცის, იცის!
– ჯაყო, კოოპერატივის საქმეში მე ვერ დაგეხმარები, თეიმურაზის საქმეში კი მოგეშველები.
– კარგი მაშინ! კოოპერატივი მერე იყოს. შენ ჯერ თეიმურაზის საქმე გამიკეთე. აბა, ხელი მომეცი.
ერთმანეთს ხელი ჩამოართვეს და დაშორდნენ.
იმავე საღამოს ივანემ ნიადაგი მოსინჯა: თავის ოჯახში შეფარებულ თეიმურაზს გვერდით მიუჯდა და ტკბილად უთხრა:
– ძმაო თეიმურაზ! თავი რომ აგიღია და მიდიხარ, სად მიდიხარ? ფული არ გაქვს, არც სახლი. სამსახურსაც ვერსად იშოვი. შენი დრო წავიდა.
– წავიდა, – მაშინვე დაეთანხმა გონს მოსული თეიმურაზი.
– ახლოს არავინ გიკარებს.
– მართალს ამბობ, არ მიკარებენ.
– ამ სოფელს რომ მოსწყდე, მშიერი მოკვდები.
– ეგეც მართალია, მშიერი მოვკვდები. მაგრამ...
– თუ ესეც მართალია, მაშ რატომ ხარ ასე ჯიუტი, რომ უნდა წავიდეო?
თეიმურაზი უცებ გაცხარდა და აღელდა:
– ივანე, ჩემი გადაწყვეტილება ურყევია (მტკიცეა). ძალიან გთხოვ და გეხვეწები, რომ...
– კარგი, თეიმურ, კარგი, – გააწყვეტინა ივანემ და საუბრის თემა შეცვალა. – კარგი, მაგაზე ნუღარ ვილაპარაკებთ. – მერე მოიფიქრა და შორიდან მოუარა! – დიდი სიკეთე გაქვს დათესილი, თეიმურაზ, მაგრამ...
– ჩემი დათესილი სიკეთის მეათედიც რომ დამბრუნებოდა, ამ დღეში არ ჩავვარდებოდი და გულმშვიდად ვიცხოვრებდი. ახლა კი სინანულის (მონანიების) მეტი არაფერი დამრჩენია. ჰმ! საოცარია, ღმერთმანი: ადამიანმა რომ თავისი ბოროტი საქმეებიც ისე ხშირად მოინანიოს, როგორც სიკეთეს ნანობს ხოლმე, მისი სიცოცხლე განუწყვეტელ სინანულად გადაიქცეოდა.
– მარტო ჯაყომ შენგან იმდენი სიკეთე ნახა, რომ დღე და ღამე შენი ღმერთი უნდა ილოცოს.
– ჯაყო? ჰმ! ჰოი, ჯაყო? რა უნდა მოვთხოვო უსუსურ ბავშვს, ტყის დათვს, ველურს?! ივანე, დააკვირდი ცხოვრებას და ხალხს. ზოგის ხელში ღმერთი გატიკინდება (თოჯინად იქცევა). ზოგის ხელში კი ტიკინაც გაღმერთდება. ჯაყოს ხელში ღმერთიც უმალ ტიკინად გადაიქცა. სულ გაიძახის: „ღმერთმა რევოლუცია ადღეგრძელოსო“ და... „ძირს კოოპერატივიო!“
– ამას წინათ თხა გაუხდა ავად. გაღმა სოფლიდან მღვდელი გამოიყვანა და უთხრა: „ჯაყოს თხა ავად გახდა: გაზიარე, მღვდელო, ჯაყოს თხა“.
ორივემ გულიანად გაიცინეს.
– ძალიან უდიერად (უხეშად, უპატივცემულოდ) კი მოიქცა, – თქვა მერე ივანემ.
– ნუ გგონია, ივანე, ვითომ ჯაყოს საქციელი ძალიან მწყენოდეს. გახსოვდეს, ძმაო ივანე, რომ პატიოსანი ადამიანის წკიპურტი (მსუბუქი დარტყმა) უფრო მწვავეა, ვიდრე ხეპრეს (უხეში, უზრდელი ადამიანის) კომბალი.
– ეგეც მართალია.
– ესეც იცოდე: შეუგნებელთან (გაუაზრებელთან) პურის ჭამას შეგნებულთან ომი გერჩივნოს. თუ შენ პატიოსანი და ჭკვიანი ადამიანი ხარ და ბედმა გაგიჟებულ ავაზაკთა (ყაჩაღთა) ბრბოში ჩაგაგდო, ასეთ ხალხში ცხოვრება შენთვის უდიდესი სასჯელი იქნება. პირადად მე ჭკვიანთა და პატიოსანთა შორის გაგიჟება მირჩევნია, ვიდრე ჭკვიანობა და პატიოსნება გაგიჟებულ ავაზაკთა შორის. ჯაყოს ოჯახში კი ყველაზე პატიოსანი და ჭკვიანი ისევ ის ჭკუათხელი (სულელი) და უბადრუკი (საცოდავი) ბრინკა ყოფილა.
– ძალიან ნუ დაემდურები (განაწყენდები) ბედს, თეიმურ, თორემ...
– რატომ არ უნდა დავემდურო? ვითომ ამაზე მეტს რას მიზამს? რაღა დამრჩა, რაღა უნდა წამართვას! თავში ყინული, გულში შხამი და სულში ხანძარი, – აი რა შეჰრჩა თეიმურაზ ხევისთავს!
– სიცოცხლე? ესეც ერთ რამედ ღირს, თეიმურ.
– ხა-ხა! სიცოცხლე! სიცოცხლე ძაღლის მძორივით (ლეშივით) მკიდია კისერზე და ის მძორი, ვერ მოვახერხე, ვერ ჩამოვიგლიჯე კისრიდან, აი ჩემი სიცოცხლე!
და თეიმურაზმა ორივე ხელის თითებით ისე ჩამოიფხანა გულ-მკერდი, თითქოს მართლა მძორი ეკიდა და იმის ჩამოგლეჯას ცდილობდაო.
– ისიც ნუგეშია (დამშვიდებაა), ჩემო თეიმურ, რომ „სანთელ-საკმელი თავის გზას არ დაჰკარგავსო“ (სიკეთე დაუფასებელი არ რჩება). შენი დათესილი სიკეთე ადრე თუ გვიან ამოვა, ან უკვე ამოვიდა.
– შეიძლება, მაგრამ... ჰმ! ესეც საოცარია! ზოგი თავის ნათესს (დათესილს) თავის დროზე მოიმკის (მოსავალს იღებს), ისიც ერთს ათად; ზოგი მოსამკალს ზამთარში იმკის, ზოგი კი – არასოდეს. მეც იმხელა ნათესიდან ერთი მარცვალიც არ მერგო.
– ყველაფერს ბედი უნდა, ჩემო თეიმურ, ბედი.
– ოღონდაც, ჩემო ივანე, ოღონდაც! აი მაგალითიც: გარეთ გაიხედე, შენი ძაღლი ახლა სალაფავს (საჭმელს) ჭამს. გუშინაც ჭამდა და, ალბათ, ხვალაც და ზეგაც შეჭამს. მშიერი არ მოკვდება, რადგან კარგი პატრონი ჰყავს. აგერ, შენი ღორები და კამეჩებიც მშვიდად და უდარდელად მიირთმევენ. იმათაც მზრუნველი ჰყავთ. აგერ, ღობეზე და ბაღში მთელი დღე და მთელი თავიანთი სიცოცხლე ჩხიკვი, ყვავი და ბეღურები დახტიან, გალობენ, მღერიან, სიხარულით ლოცულობენ და მხიარულად ლაღობენ (ერთობიან). არც იმათ იციან დარდი, ვარამი (მწუხარება), ურვა (წუხილი) და ჭმუნვა (სევდა). ნეტა იმათ! ეს ჩიტები, ეს ძაღლი, კამეჩი და ღორიც ჩემზე და შენზე ათჯერ და ასჯერ ბედნიერები არიან.
– მეტისმეტად შეგიტოპნია შავ ნაღველში (ღრმა მწუხარებაში), ჩემო თეიმურ. იქნება იმ ძაღლს და იმ ღორს შენზე ნაკლები დარდი ჰქონდეთ, მაგრამ რაც უნდა იყოს, ძაღლი მაინც ძაღლია და ღორი – ღორია.
– მხოლოდ ადამიანს მიაჩნია ღორი და ძაღლი, ღორობა და ძაღლობა უწმინდურებად, საზიზღარ ქმნილებად და უდიდეს უბედურებად, თორემ აბა იმ ღორს და ძაღლს გააგებინე ადამიანის ნამდვილი ბედი და მერე ჰკითხე, რა ურჩევნიათ, ღორობა თუ ადამიანობა? შენ თვითონ რატომ წყვეტ ღორის მაგივრად ღორის ავკარგიანობას (კარგსა და ცუდს)?
– ეგ რომ ეგრეც იყოს, მარტო ადამიანის ენა, შეგნება (გაცნობიერება) და ცოდნაც ხომ რადმე ღირს!
თეიმურაზი ზეზე წამოვარდა:
– ოოჰ, ღმერთო დიდებულო! ნეტა როდის გაიფანტება (გაქრება) კაცთა შორის ეს უდიდესი ცრუმორწმუნეობა და მარადიული ლანდი (ჩრდილი)?! ცოდნა!.. ენა!.. შეგნება!.. შემეცნება (ცოდნის მიღება)!.. ხუთი წლის ბავშვს თავის გასართობად თოჯინას ჩასჩრიან ხოლმე ხელში და თავს მიანებებენ. არც კაცობრიობა გასცდენია ბავშვის ასაკს. ღმერთმა რომ ადამიანი გააჩინა, პროგრესის, ცოდნისა და ჭეშმარიტების (სიმართლის) ლანდი ჩასჩარა თოჯინასავით, მერე მშვიდად დაისვენა და თქვა: ახლა კი ეს ცუღლუტი (ცელქი) და მოუსვენარი სულიერი თავს აღარ მომაბეზრებსო. დაჩოჩავს მას აქეთ ხუთი წლის კაცობრიობა ხუთ მილიონ წელიწადს და ამაყად გაიძახის: „ცოდნა! ჭეშმარიტება! შეგნება! მეტყველება!“ გაიძახის თუთიყუშივით ამ სიტყვებს, თავისი თავი ქვეყნის ბატონი ჰგონია და სამყაროსაც ისე ეპოტინება (ეჭიდება), როგორც პატარა ბავშვი მთვარეს.
– თუ ცოდნასაც არ წაეტანა (არ მიჰყვა) ადამიანი, მაშ რის მაქნისია (რის გამკეთებელია)?
– ადამიანი არაფრის მაქნისი არ არის. ამ ქვეყნად მისი მიზანი და დანიშნულება ცოდნა კი არ არის, არამედ ბედნიერება, ბედნიერება და ისევ ბედნიერება! იმიტომ გითხარი წეღან, რომ აგერ ის ძაღლიც და ის ღორიც ჩემზე ბედნიერები არიან-მეთქი.
– მე კი მგონია, რომ ცოდნა ბედნიერებაა და ბედნიერება ცოდნაა.
– ტყუილია! ტყუილია-მეთქი! უდიდესი და უსაშინელესი სიყალბეა, რომელსაც უთვალავი უბედურება მოსდევს. ცოდნა რაც არის, ეს ხომ მეც ვიცი და შენც იცი. ბედნიერება კი ადამიანის ყოველივე სურვილის შესრულებას ჰქვია, მაშასადამე...
– მაშასადამე, ეს ღორიც, ძაღლიც და აფრიკელი ველურიც შენზე ბედნიერები არიან. რადგან შენზე ნაკლები სურვილი და მოთხოვნილება აქვთ, არა?
– დიახ, და ჩემზე მეტი საშუალებაც აქვთ სურვილის მიღწევისა. დიახ, დიახ! ყველანი ჩემზე ბედნიერები არიან: ღორიც, ძაღლიც, ზულუსიც და... ჯაყოც, დიახ ჯაყოც!
– მესმის... გამიგია. მაგრამ ეს ქვეყანა მაგ გზით არ მიდის.
– მართალია, მაგრამ შენ ეს მითხარი, ჩემზე ბედნიერია თუ არა ჩვენი ჯაყო, – ხეპრე (უხეში), უგუნური (უჭკუო), ავაზაკი (ყაჩაღი), ტყიდან გამოვარდნილი დათვი, რეგვენი (სულელი) და ბრიყვი (უჭკუო)?... თქვი, სიმართლე თქვი... ნუ მერიდები. შორიდან, ობიექტურად და მიუკერძოებლად რომ გავზომოთ, ჩემზე ბედნიერია თუ არა ჯაყო?
ივანემ კარგა ხანს იფიქრა და მორჩილებით (დამორჩილებით) ჩაიბუტბუტა:
– ჰო... მართალი ხარ... შენზე ბედნიერია.
– მეც მაგას მოგახსენებდი. მაშ რა ჯანდაბად მინდოდა ცოდნა, განათლება და ესოდენი (ამხელა) წამება ცოდნის შესაძენად?
ივანემ დრო იხელთა (გამოიყენა) და საუბარი კვლავ ძველ კალაპოტში (მიმართულებაში) ჩააგდო.
– რაკი ჯაყოზე ჩამოაგდე ლაპარაკი, უნდა მოგახსენო, რომ ჯაყო ზოგს კერპად (თაყვანისცემის ობიექტად) ჰყავს გადაქცეული.
– იმიტომ, რომ ჯაყო მუდმივად იმარჯვებს და წინ მიიწევს. მოგეხსენებათ გამარჯვებულის და ბრბოს (ხალხის მასის) ფსიქოლოგია. კაენს და იუდას რომ გაემარჯვნათ, ხალხი ორივეს კაენობას და იუდობას აპატიებდა. ჯაყოს საქმეც ასეა. ჯაყომ გაიმარჯვა, მე კი დავმარცხდი, მორჩა და გათავდა!
– ჰო, იმას გეუბნებოდი: ნუ კი გამიწყრები (გამიბრაზდები). ხომ იცი, სიკეთე მინდა შენთვის, თორემ შენს საქმეში როგორ ჩავერეოდი!
– მჯერა, ჩემო ივანე, მჯერა, თქვი.
– ჰო და, ჩემო თეიმურ, აი რა უნდა მეთქვა: შენ თუნდაც წადი, თუნდაც დარჩი. როგორც გინდა, ისე მოიქეცი, მაგრამ...
– მაგრამ?
– მაგრამ მარგოს ბედი უნდა გამოარკვიო, თორემ ისევ შენი სირცხვილი იქნება, თუ დღევანდელივით გაურკვეველ დღეში დატოვე.
– მესმის... ვიცი... მესმის... – ჩაიკნავლა (ჩუმად თქვა) თეიმურაზმა, თავი ხელებში ჩაიგდო და გაქვავდა.
რა იცის ივანემ, რა ჯოჯოხეთი ტრიალებს თეიმურაზის სულში! რა იცის ივანემ, რომ თეიმურაზის ენა წასვლაზე ლაპარაკობს, გული კი კვნესის, ნაშინდარს ებღაუჭება და გაჰკივის:
– „არა, არა! აქედან ვერსად წავალ! მარგოს ვერ მოვშორდები! თუნდაც ფეხქვეშ გამიგდოს, თუნდაც ფურთხივით გამგლისოს (გამფურთხოს) და მონად გამიხადოს, მაინც ვერ მოვშორდები ჩემს მარგოს... ჩემს მარგუშის... ჩემს მარგალიტს, ჩემს ერთადერთ ღმერთსა და ბატონს“.
– ჰო და, იმასაც გეტყვი, რომ უფულოდ წასვლა არ შეიძლება, – ჩასჩურჩულებს ივანე. – ესეც რომ არ იყოს, ასე ადვილად ცოლს თავს როგორ ანებებ?
თეიმურაზი გამოცოცხლდა და ანთებული თვალებით ივანეს მიაჩერდა:
– მაშ... რა ვქნა? ხომ არაფერი არ გაიგე? მარგომ ხომ არაფერი არ გითხრა?
– არა, მარგომ... რაც მოხდა, მოხდა! სირცხვილია, ქალბატონი მარგო რომ ჯაყოს ხასად (საყვარლად) დაუსვა, შენს გვარს მაინც ნუ შეარჩენ, გაეყარე.
თეიმურაზი ისევ ჩაფიქრდა და წუთიერი იმედიც გაქრა.
– ძმურად გირჩევ, ძმაო თეიმურ, ჯერ აწონე და მერე გადაჭერი.
თეიმურაზმა სათვალეები შეისწორა, თითი მაღლა ასწია და ჩაილუღლუღა (ჩუმად, გაუგებრად თქვა):
– მოვიფიქრებ... მოვისაზრებ.