ნაწილი მეორე — თავი VI
– VI –
თეიმურაზი ფიქრობს: რომელი თავადის ქალი იპოვა ჯაყომ? რატომ არაფერი იცის ამის შესახებ? ეს ამბავი რომ მართალი ყოფილიყო, ჯაყო თეიმურაზს დღეში ათჯერ მაინც გაახარებდა და იტყოდა: „ჯაყომ თავადის ქალი შეირთო! ასე იცის ჯაყომ!“
ან იქნებ ივანემ მოიგონა ეს ამბავი? არა, ივანე ჭორიკანა არ არის. ან რატომ მოიგონებდა ასეთ უშნო ხუმრობას? რა მიზნით? ვისთვის? თუ ივანემ გაიგო, რომ ჯაყო მეოთხედ ოჯახდებოდა – თანაც თავადის ქალზე – უეჭველად იმ ქალის ვინაობასაც გაიგებდა. თეიმურაზმა ორჯერ ჰკითხა ივანეს, მაგრამ ივანემ ორჯერვე თავი აარიდა პასუხს და ყოყმანით უთხრა: „არ ვიცი, სხვებს ჰკითხე, იქნებ გაიგოო.“
თეიმურაზმა ეს სიტყვები გააანალიზა და ასეთი პასუხი მიიღო: „ვიცი, მაგრამ ვერ გეტყვი. სხვებს ჰკითხე და გაიგებო. ისიც იცოდე, მტერი, რომელიც მეგობრად მოგევლინება, მტერზე უარესიაო.“
რატომ ვერ უთხრა ივანემ თეიმურაზს ჯაყოს მეოთხე საცოლის – თავადის ქალის სახელი?
თეიმურაზის გულში ისევ ეჭვმა გაიელვა. შემდეგ ამ ეჭვმა თანდათან ცეცხლის ფრთები გაშალა.
ცხადია, ცხადია! ახლა კი მართლა ყველაფერი ნათელია! ივანემ ყველაფერი თქვა, მხოლოდ მარგოს სახელი არ უხსენებია. თეიმურაზი აქამდე ბრმა იყო. ახლა კი თვალის ბინდი გაეფანტა და თვალწინ მზაკვრობის, ორპირობის, ვერაგობისა და ღალატის საშინელი სურათი გადაეშალა.
გულმა ძლიერად დაიწყო ფეთქვა და სისხლი შურისძიების სურვილით აენთო.
„ცხადია, ნათელია!“
ღმერთო დიდებულო! ღმერთო ძლიერო! ნუთუ?! ნუთუ მართალია?! ვინ, მარგომ?.. ვის, ჯაყოს?.. დაიჯეროს თეიმურაზმა? ჰა-ჰა-ჰა! სასაცილოა! ოღონდაც, სასაცილოა! წარმოუდგენელი სისულელეა! ავი სულის ბოდვაა! ადუღებული ოცნების ბოდვაა! ეშმაკის ბოროტი ხუმრობაა; – მეტი არაფერია!..
„ჰო, მეტი არაფერია; რა თქმა უნდა, მეტი არაფერია! მაგრამ...“
თეიმურაზმა თვალწინ ორი თვის წარსული გადაიშალა და ცოლ-ქმრული ურთიერთობა გაიხსენა.
ორ თვეში მარგო ისე გალამაზდა და დაიხვეწა, რომ ასეთი ლამაზი და სანდომიანი არასოდეს ყოფილა. მარგოს დიდრონ და შავ თვალებში ახლა ცხოველის დამცხრალი ვნება და გამრავლების პერიოდიდან დაბრუნებულის მაძღრობა უღვივის.
„ახლა კი ცხადია, ყველაფერი ნათელია! ჰოი, შე უნამუსო! უნამუსო!“
ეს კიდევ არაფერი.
რაც მარგო ამ სოფელში ამოვიდა, თეიმურაზისთვის ერთი ტკბილი სიტყვა აღარ უთქვამს და თვალიც თვალში ვეღარ გაუყრია: თეიმურაზი რომ ელაპარაკება, მარგო თვალებს აქეთ-იქით აცეცებს, წინათ კი ხმას არ ამოიღებდა, რომ ის თვალები თეიმურაზისთვის ისარივით არ გაეყარა. აქამდე თეიმურაზის გონება ყრუ იყო და გულისყური დახშული, ახლა კი გონებაც გაუნათლდა და გულისყურიც გაეხსნა. მაშ, რატომ არიდებს მარგო თვალს თეიმურაზს?
„ცხადია, ცხადია! სინდისი აწუხებს მარგოს, სინდისი! რცხვენია, რცხვენია!“
ესეც არაფერი.
თეიმურაზი მარგოს ზოგჯერ მოეფერება. მარგო კი სახეს გაიმრუდებს, განზე გაიწევს და თეიმურაზს ოდნავ გაღვივებულ ვნებას ჩაუქრობს:
„კარგი, გეყოფა... თავი დამანებე.“
ხოლო ღამ-ღამობით საბანში გაეხვევა და თავს მოიმძინარებს, ან ნერვიულად წაიჩურჩულებს:
„თავი დამანებე! ავად ვარ... რა დროს ეგ არის! მეძინება... არ შემიძლია.“
თუ თეიმურაზმა ზედმეტი ჟინი გამოიჩინა და მაშინვე არ დაწყნარდა, მარგოც ხმას აიმაღლებს:
„კარგი, გეყოფა! თავი დამანებე მეთქი!“
თეიმურაზს ხმაურის ეშინია, ამიტომ უმალვე ბუზღუნით თავის ლოგინს უბრუნდება.
წინათ თეიმურაზი ამას ყურადღებას არ აქცევდა. ახლა კი... ახლა მისი გულთამხილავი თვალი ყველაფერს ხედავს.
„ახლა ყველაფერი ცხადია, ნათელია!“
თეიმურაზმა მოგონების ბასრი და სისხლიანი მახვილი უფრო ღრმად ჩაირჭო გულში და ულმობლად დაატრიალა.
კიდევ გაიხსენა:
„ქალი ბაღი ხარ, – ურცხვად იღრიჭება ხოლმე ჯაყო. – თუ არ მორწყავ, გახმები.“
ამაზე მეტი ურცხვობა გაგონილა! კიდევ საჭიროა სხვა საბუთებიც?!
„ცხადია, ნათელია!“
თეიმურაზმა ღამით რამდენჯერმე გაიღვიძა. მარგო ოთახში არ დაუხვდა. საიდანღაც დაგვიანებით შემოვიდოდა და იტყოდა:
„არა გძინავს, თეიმურ? ვერც მე დავიძინე... თავი მტკიოდა, ცოტა გავიარე.“
ან კიდევ:
„ძალიან ცხელა... ოდნავ გავგრილდი.“
სად იყო იმ დროს მარგო?
მართლა ნიავზე გავიდა, აივანზე გაგრილდა, თუ?..
ოოჰ, იცის ახლა თეიმურაზმა, სად იყო მარგო, იცის! იცის!
„ოოჰ, მოღალატევ! ჰოი, ჭუჭყიანო ქალო! ჰოი, მრუშო, ბილწო ქალო!“
კიდევ ბევრი რამ გაახსენდა თეიმურაზს.
გაახსენდა მარგოს ამოსვლის დღეც: კაბა – შემოხეული, მხარი – ნაკბენი, მკლავი – ნაღრძობი! სად იყვნენ იმ ღამეს ჯაყო და მარგო? იქნებ ყველაფერი იმ ღამეს დაიწყო?
„ალბათ, ალბათ? რა თქმა უნდა, იმ დღიდან დაიწყო, რა თქმა უნდა, იმ დღიდან!“
რა თქვა მაშინ ჯაყომ?
„ლევანაშენში იყავი, თომასთან გეძინაო.“
ვითომ? მართლა? დაიჯეროს ხევისთავმა? კეთილი და პატიოსანი. ამასაც გაიგებს თეიმურაზი.
ჯაყომ მარგო დედოფალივით მორთო. დიდი ფული დახარჯა... ჰა-ჰა! თეიმურაზს ასესხა! ორივემ ხუთი დღე გაატარეს ქალაქში... მარგომ ჯაყოს სუფთა საცვალი და ტანსაცმელი აყიდვინა, სუფთად თავის შენახვასაც შეაჩვია... ჰა-ჰა! წერა-კითხვაც ასწავლა!.. მუდმივად თავთ დასტრიალებს, ერთგული ცოლივით დასტრიალებს!
„ცოლივით?“
„დიახ, ცოლივით! ცოლივით მეთქი!“
ბოლო დროს, თეიმურაზი რომ ჩვეულებრივს გაიმეორებდა ხოლმე, მარგო მოუთმენლად მხრებს შეიშმუშნავდა:
„კარგი, გაათავე! რაც იყო – წავიდა და აღარ დაბრუნდება! დაგიზეპირებია მოცვეთილი სიტყვები და თუთიყუშივით იმეორებ. ლაპარაკს ისევ ის სჯობია, რომ ხელი გაანძრიო და ლუკმა პური იშოვნო!“
მაშინაც კი, როცა თეიმურაზს მართლა ლუკმა პურიც არა ჰქონდა, მარგოსგან ასეთი მწარე სიტყვები არ გაუგონია. ახლა რაღა მოხდა? რატომ შეიძულა და შეიზიზღა მარგომ ასე მძაფრად თავისი ქმარი? სად არის ამის მიზეზი?
ესმის თეიმურაზს, ყველაფერი ესმის!
როცა სიტყვა მოიტანდა, და თეიმურაზი ერთმანეთს დაუპირისპირებდა ცოდნას და ძალას, განათლებულის დაცემას და გაუნათლებლის დაწინაურებას, მწიგნობართა უძლურებას და უმეცრების წარმატებას, მაძღრების დამშეულობას და მშიერთა გაძღომას, როცა თეიმურაზი შეადარებდა ხოლმე ტყიდან გამოვარდნილ ჯაყოს და თავის თავს, მარგო აიშლებოდა და თეიმურაზს პირში მიახლიდა:
„გეყოფა, გაათავე! ვნახე და გავიგე შენი წიგნების ძალაც და ნამდვილი ცხოვრებაც. ბუხარს შეუკეთე შენი წიგნებიც და ნაწერებიც!“
ან კიდევ:
„რა ჯანდაბად მინდა შენი ფუჭი სიტყვები და ჭიანაჭამი ცოდნა? სუსტ და უძვლო ჭიაყელას ბუზიც კი დასცინის. ჯაყომ არაფერი არ იცის, მაგრამ ყველაფერი შეუძლია. შენ ყველაფერი იცი, მაგრამ სანაგვეზე გადასაგდები ნაჭერი ხარ, რა კაცი ხარ, ქათამიც ვერ დაგიკლავს!“
თუ ჯაყო იქ იყო, ისიც მაშინვე წამოხტებოდა, ხელ-ფეხს აიშლიდა და დაიჭიხვინებდა:
„ქალბატონი მართალს ბრძანებს, მართალს! სუსტი ხარ, სუსტი! მალე მართლა გადაგაგდებ სანაგვეზე. კაცს სისხლის გეშინოდეს და ქათამიც ვერ დაგკლავდეს?! ფუჰ, შენი ვაჟკაცობა! ჯაყომ არ იცის წიგნი, მაგრამ ჯაყოს ყველანი აი ასე გყავდეთ ხელში, აი ასე!“
და ხუთფუნტიან მუშტს ჰაერში მოსრესდა და – სიტყვა რომ შემოაკლდებოდა – წამოიძახებდა:
„მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!“
მარგო თითქოს ხუმრობდა, მაგრამ მისი ღიმილი გულის ბრაზს ვერ ფარავდა.
„ახლა კი ყველაფერი ცხადია, ნათელია!“
მარგოს თვალში ჯაყო მისაბაძ არსებად, ძალ-ღონის მაგალითად, ახალი ცხოვრების გმირად და გაბატონებულ მფლობელად გადაიქცა. და ამ მფლობელს უნდა დაეთმოს გზა და მოედანი, უნდა მიეცეს ფართო ასპარეზი მოქმედებისთვის და სრული უფლება თავისუფალი მოძრაობისთვის, ვინაიდან მხოლოდ ჯაყო იყო ახლად დაბადებული ახალი ტიპის ადამიანი, მხოლოდ მას ჰქონდა დროის შესაფერისი კუნთები, ბასრი კლანჭები და ფოლადის კბილები. ჯაყოები ამ კლანჭებით და კბილებით უძლურ ჭიაყელებს დაიპყრობენ, აღვირაწყვეტილ მხეცს დაიმორჩილებენ, მოშლილ უფლებას დაისაკუთრებენ, დაფანტულ ქონებას ხელახლა დააგროვებენ, ზარმაცებს აამუშავებენ, მოდუნებულ ძარღვებს გააცოცხლებენ, ახალ წესრიგს შექმნიან და ახალ თანასწორობას, სამუდამო მშვიდობას და კარგ ცხოვრებას დაამყარებენ, თანაც ყველას გემრიელ ლუკმას გაუჩენენ, ყველას – ხევისთავსაც კი, რომელმაც ყველაფერი იცის, მაგრამ არაფერი არ შეუძლია!
აი, უკვე გაუჩინეს კიდევაც თეიმურაზს დღიური ლუკმა! ტყუილად კი არ შესცქეროდა გაოცებული მონასავით მარგო ანთებულ ჯაყოს, რომელიც ზოგჯერ გალიაში დამწყვდეულ მხეცივით დარბოდა და ნერწყვებს ყრიდა:
„ნეტავ ჯაყოს გქონდეს ერთი წლით უფროსობა! ჯაყომ იცის მაშინ, როგორ უნდა კანონის გაკეთება! ისე მოგიგრიხო ნინიკას, თომას და ილას კისერი, როგორც კარგი წნელი, მაშ. მაშა! შენ კი, სუსტო, შენც კარგი ლუკმა პური გიშოვნებოდეს მაშინ. შენ ჩემს ბრძანებას დაწერდი მაშინ. გინდა ჩემი მწერალი გაგხადო?“
ჰა-ჰა-ჰა! თეიმურაზმა უკვე იპოვა ბოლოს შესაფერისი საქმე და ლუკმა პურიც... ჯაყოს დუქანში! დახლთან მომსახურედ! ჯაყოს დახლთან მომსახურედ! როდის, როგორ და რატომ მოხდა ასეთი ამბავი?
ღმერთო დიდებულო! ძლიერო ღმერთო! ეს რა რისხვა დაატეხე თეიმურაზს? რა შეგცოდა კრავივით უმანკომ და მტრედივით უცოდველმა თეიმურაზმა ისეთი რამ მიუტევებელი, რომ მის სუსტ კისერზე ასეთი დიდი წისქვილის ქვა დაატრიალე?! როგორ გაუძლო თეიმურაზის დასუსტებულმა გულმა ამდენ დარდს და მწუხარებას?! როგორ უნდა ზიდოს მისმა უძვლო და მოხრილმა ხერხემალმა ესოდენი დაუძლეველი ტვირთი?! როგორ უნდა გაიაროს მისმა გამხდარმა ფეხებმა დაუსრულებელი, თეიმურაზისთვის გაუგებარი, მიხვეულ-მოხვეული და ბნელი გვირაბი დღევანდელი ცხოვრებისა – თანაც მარტომ, ერთადერთმა, ეულმა და დაობლებულმა, ვინაიდან მისი ერთადერთი მეგობარი, სულიერი ძმა და ერთგული მეუღლე მარგო ახლა... ამ საშინელი გაჭირვების ჟამს – როცა თეიმურაზს ფეხქვეშ დედამიწა გაუსკდა და თავზე ცა ჩამოენგრა – ახლა მარგო იქ არის... ჯაყოსთან... ცალკე ოთახში...
უცებ თეიმურაზის ტვინი ცხელი შანთით დასდაღა ორმა მოგონებამ:
თეიმურაზმა ადრეც და ორი საათის წინათაც საკუთარი თვალით დაინახა მარგოს ფანჯრიდან გადმოყუდებული ჯაყო. რას აკეთებდა ჯაყო მარგოს ოთახში? ჰო, ჰო! მარგოს ოთახში იყო იმ წუთს ჯაყო, თორემ რატომ აივანზე არ გადმოდგა? ან როგორ მოასწრო ერთ წუთში თავის ოთახიდან მარგოს ოთახში გამოსვლა? ან რატომ გაბედა მარგოს ოთახში შესვლა და მძინარე ქალის გაღვიძება? მაშ, ორივენი ისე ურცხვად ეფერებიან და უყვართ ერთმანეთი, რომ ცოცხალ ქმარსაც კი აღარ ერიდებიან!
„ჰოი, უნამუსო ქალო! ჰოი, ბილწო, სალახანავ! აღარც მორიდება, აღარც სინდისი, აღარც სირცხვილი?!“
ცხადად და ნათლად ხედავს თეიმურაზი: თმაგაშლილი და შიშველი მარგო ჯაყოს ბანჯგვლიან და მსხვილ მკერდზეა მისვენებული. დათვის მსხვილ მკლავებში ვნებით და განცხრომით იკლაკნება. ჩუმი ეჭვი აჩრდილად გადაექცა ხევისთავს და აჩრდილი თვალწინ მკაფიოდ გაეშალა.
თეიმურაზმა გულის ტკივილს ვეღარ გაუძლო და იმ სურათისკენ ცეცხლმოკიდებულივით გაიწია. გაიწია და ბავშვივით ამოიკვნესა:
„ოოჰ, დედილო!“
როდის, ან რატომ ჩაქრა სანთელი დუქანში?
დახლზე რაღაც შავი წამომჯდარა და ორ მწვანე სანთელს თეიმურაზს შამფურივით თვალებში უყრის. თეიმურაზმა მოშლილი მკლავები უნებურად აიქნია. უცნაური ხმით შეჰკივლა და დაჭრილ ცხოველივით შეჰბღავლა:
„ვაიმე!.. ჰეი, დაიკარგე აქედან!“
დახლიდან შავმა კატამ ისკუპა და სიბნელეში გაუჩინარდა.
ეს რა დაემართა თეიმურაზს?! დათვრა თუ გაგიჟდა?! ისე ცხადად დაინახა ტიტველი და თმაგაშლილი მარგო, რომელიც ჯაყოს მკლავებში იკლაკნებოდა, თითქოს თეიმურაზი ორივეს თავთან წაადგაო, თითქოს საკუთარი თვალით დაჰყურებდა მათ მოფერებას და მოძრაობას, თითქოს მათი სუნთქვა და ქოშინიც კი ესმოდა.
მაშ, გაგიჟდა თეიმურაზი, თუ დათვრა? თვითონვე ესმის, ხედავს და გრძნობს, რომ ხელებს დაწყვეტილი ფრთებივით იქნევს და ხმამაღლა ბოდავს, სურს ხმაც ჩაიკმინდოს და ხელებიც დაიმშვიდოს, მაგრამ აღარც ენა ემორჩილება და ვერც ხელ-ფეხი შეუმაგრებია.
ბოლოს, ოდნავ გონს მოვიდა.
ოფლში გაწურული თეიმურაზი ჩაბნელებულ დუქანში გაოგნებულივით იდგა, თვალებს იფშვნეტდა, შუბლს ისრესდა, წნორის ფოთოლივით თრთოდა და კანკალებდა.
სიბნელეს და მარტოობას ვეღარ გაუძლო და დუქნიდან ბარბაცით გამოჩანჩალდა.
ფეხებში ცხოველი გაეხლართა.
შეშინებული ძაღლი წკმუტუნით შეერია სიბნელეს.
ელდანაკრავმა თეიმურაზმა ერთხელ კიდევ შეჰბღავლა ცხოველივით და დუქნის ზღურბლზე ჩაიკეცა, თან აკანკალებული ხელით შუბლიდან ცივ ოფლს იწმინდავდა და გაუგებარს რაღაცას ლუღლუღებდა.
ღამე ხევისთავის სულივით ჩაბნელებულა. ყველაფერი სიმშვიდით არის გაჟღენთილი. მხოლოდ ლიახვი შხუის და დუქნის უკან ხის თავზე ჭოტი გაჰკივის.
თეიმურაზი ვერ უძლებს ჭოტის კივილს. ხელების ფათურით გზაზე რამდენიმე ქვა აკრიფა და კაკალს დაუშინა. ჭოტის ფრთების შრიალი ჰაერში დაიკარგა.
დიდხანს იჯდა დუქნის ზღურბლზე მიბნედილი, მოშლილი, გაბრუებული და გულმკვნესარი თეიმურაზი. ბოლოს, დაჭრილივით წამოიწია, მსუბუქი სხეული ძლივს აითრია, ლასლასით დუქნის უკანა ოთახში შეძვრა და გახურებული ტანი გაუშლელ ლოგინზე დასდო.
განთიადზე ძლივს ჩაეძინა თეიმურაზს, მაგრამ ძილშიც აგონიაში მყოფ გულზე ლოდივით ედო აყროლებული ლეში, თავისი ბედისწერა, განუყრელი ძმა და მეგობარი, რომელიც თეიმურაზს ალბათ სამარემდე მიჰყვება, კუბოშიც ზედ დააწვება და იქაურ სიცოცხლესაც მოუშხამავს, გაუმწარებს და აუყროლებს.
ასე ფიქრობს ბურანში წასული თეიმურაზი, რომელმაც ძილის, ბურანისა და სიცხადის გარჩევის უნარიც კი დაკარგა.
ავზნიანმა სიზმრებმა ცივ ოფლში გაწურეს. მაჯლაჯუნამ სუნთქვა შეუკრა. ჯაყო და მარგო თვალიდან არ შორდებიან: ეფერებიან, მხიარულობენ, ხარხარებენ, კუნტრუშობენ. ურცხვად ალერსობენ და მაიმუნებივით ეფერებიან.
ერთ საშინელ აჩრდილს მეორე მოსდევს, მეორეს – მესამე, და მეოთხეს – მეხუთე, ერთმანეთზე უფრო ჭუჭყიანი, ბილწი და მახინჯი.
დუქანი დაუკეტავი დარჩა.
ოთახში უპატრონო ძაღლი და კატა შემოვიდნენ. მათ თეიმურაზის თავთან, რომელიც თითქმის მკვდარი იყო, ხმაური ატეხეს: ჩხუბობდნენ, ღრენდნენ, კნავდნენ და ფრუტუნებდნენ.
თეიმურაზს ერთი წამით თითქოს გამოეღვიძა, თითქოს გონება დაუბრუნდა. მან თვალების გახელა სცადა, მაგრამ ვერ გაახილა. უნდოდა გადაბრუნებულიყო, მაგრამ ვერ შეძლო. სცადა, მარგოს სახე გაეხსენებინა, მაგრამ ესეც ვერ მოახერხა: საკუთარი ცოლის სახეც კი დაავიწყდა.
ის ისეთი დაღლილი და უძლური იყო, რომ აღარ ჰქონდა ძალა, ხელი გაენძრია ან დაეყვირა, ძაღლი და კატა გაეგდო და დუქანი დაეკეტა.