ნაწილი მეორე — თავი IX
კიბის ძირში დაბმული ძაღლი თეიმურაზს თავზე დასდგომოდა და გააფთრებით უყეფდა სახეში. ნაცემი და ნატკენი თეიმურაზი ნელა, ტკივილით და კვნესით წამოდგა და დაზიანებული მკლავი ძლივს ასწია.
ჯაყომ აივნიდან გადმოიხედა და დაიძახა:
– ბოღრია, გაჩუმდი!
ძაღლი მაშინვე გაინაბა.
– ბრინკა, აბა, ჩქარა გაქრი აქედან, ჩქარა გაგათრიე ჯაყოს სახლიდან, თორემ ჯაყო მოვა და მაშინ ვაი შენი ბრალი!
თეიმურაზს აღარ მოაგონდა კიბეზე დაკარგული ქუდი და სათვალეები.
ბოღრიას გაუსხლტა, ეზო გადაირბინა და ბნელ ვიწრო ქუჩას შეერია. ფერმკრთალი მთვარე მთის თავზე იდგა. ზემო ხეობიდან ნიავი მოჰქრის. სოფელს ღრმად სძინავს. ბოღრია-ძაღლი მოუსვენრად იღრინება და ჯაჭვს აჩხარუნებს.
ბორძიკით მირბის ცეცხლმოკიდებული თეიმურაზი. მირბის და ვეღარაფერს ხედავს. მხოლოდ ლიახვის შხუილი, საკუთარი ფეხის ხმა, თავისი გულის ცემა და ხვნეშა ესმის. მირბის და ხან მაღალ ტალახიან ადგილს წამოჰკრავს მოდუნებულ ფეხს, ხან ქვას ეჯახება და ხან კიდევ ეკლიან ღობეს ეხეთქება.
უცებ ფეხებში რბილი რამ მოედო. შიშისგან შეჰკივლა, გვერდით გასხლტა და სირბილს მოუმატა.
მირბის თეიმურაზი და უკან კნავილით ჯაყოს შავი კატა მისდევს.
წინ ბაყაყების ყიყინი ისმის. კატამ თეიმურაზს გაუსწრო, მერე შემობრუნდა, თვალებში ორი მწვანე სანთელივით შემოანათა და ჩვილი ბავშვივით შეჰკნავლა.
– მიაუ-უ-უ...
თეიმურაზმა ჯაყოს კატა იცნო. იცნო, მაგრამ უნებურად შეჰკივლა და კოჭებამდე მყრალ გუბეში შევიდა.
ბაყაყებმა ყიყინი შეწყვიტეს და ტყაპა-ტყუპით ტალახში მიიმალნენ.
ისევ მირბის უსინათლო თეიმურაზი. ვიწრო ქუჩას გასცდა და პეტრეს კალოს ჩაურბინა. კალოდან გამოვარდნილი ძაღლი თეიმურაზს ყეფით მოსდევს. საბძლიდან ვიღაც ხმას აძლევს:
– რომელი ხარ?
თეიმურაზმა პასუხი არ გასცა და ისევ გაიქცა. ტალახიან ადგილს ფეხი წამოჰკრა, წაიქცა და ისე შეჰბღავლა, რომ საკბენად მინაწვდენი ძაღლი შეშინდა და გაოცდა. მერე მოტრიალდა, კუდი ამოიძუა, უკანვე გაიქცა, შორი-ახლოს ჩაცუცქდა და აყმუვდა.
– რომელი ხარ მეთქი მანდა? – მეორეჯერ ისმის კალოდან.
საით მირბის სულადუღებული თეიმურაზი?!
– ლიახვისკენ!... ლიახვისკენ!
რატომ მირბის თეიმურაზი ლიახვისკენ?
– იმიტომ რომ... კმარა! კმარა! დროა ყველაფერი გათავდეს. დროა!
თეიმურაზს ყველაფერი გაუთავდა, ყველაფერი დაენგრა და დაეღუპა.
გორში აშენებულ ქრისტიანულ სახლსაც უჩინარმა ბედმა თითი წაჰკრა და ისე დააბნია, რომ გუშინდელ მორწმუნე თეიმურაზს იმ უბედური რწმენის ახლა ერთი ნაპერწკალიც აღარ ახსოვს.
აღარაფერი შერჩა ოდესღაც უდარდელ თეიმურაზს: არც ცოტაოდენი ქონება, არც ამდენი შრომით ნაშოვნი სახელი, არც მამაპაპეული სახლ-კარი, აღარც ორიოდე დღით განახლებული სული, აღარც ოდესღაც ერთგული ცოლი და აღარც ხალხის პატივი – აღარაფერი, აღარაფერი!
ერთგული მეგობრის ნუგეშით და უმწიკვლო სახელით კიდევ შეეძლო თეიმურაზს უგემური სიცოცხლის გაგრძელება. ახლა კი, როცა მარგოც წაართვეს და პატივიც აჰყარეს, თეიმურაზს მხოლოდ ძაღლის მყრალი გვამი შერჩა კისერზე, რომელიც სიკვდილამდე უნდა ათრიოს.
აღარ შეუძლია თეიმურაზს ასეთი მძიმე და მყრალი ტვირთის ზიდვა, აღარ!
– კმარა! მეყოფა, მეყოფა!
ორმოც არ არის უძირო, ხოლო თეიმურაზის წამების ორმოს ძირიც აღარ უჩანს.
კმარა! აღარ ძალუძს თეიმურაზს მარად ამ ბნელ ორმოში ჩასვლა და ჩაძირვა. სჯობს ორიოდე წუთში გათავდეს ყველაფერი: უაზრო წარსულიც, შხამიანი აწმყოც, ბნელი მომავალიც და... ძაღლის ლეშიც. მყრალი ძაღლის გვამიც, რომელმაც ლამის გაგუდოს ხევისთავიც და ის ხეობაც.
რას იტყვიან თეიმურაზის ნათესავები და მიმდევრები, მეგობრები?
– რომელი მეგობრები? ვინ ნათესავები?
აღარა ჰყავს თეიმურაზს არც მეგობრები, აღარც ნათესავები. თანამოაზრეებიც ისე დაილივნენ და გაიფანტნენ, რომ მათი კვალიც კი აღარსად ჩანს. მხოლოდ ზოგი გაიხსენებს თეიმურაზის ღვაწლს, ფლიდურად მოიგონებს მის დათესილ სიკეთეს და გაკვრით იტყვის:
”საწყალი თეიმურაზი! რა უბედურად დატრიალდა მისი ცხოვრება! როგორ დაიღუპა ასეთი ადამიანი! ღმერთმა საიქიოში მაინც მისცეს შვება და მოსვენება.”
და ერთი საათის შემდეგ სამუდამოდ დაივიწყებენ თეიმურაზის სიკეთესაც და სახელსაც.
– კმარა! კმარა!
ეყოფა თეიმურაზს გოლგოთის აღმართი, ეყოფა!
იქნებ ვინმემ თეიმურაზის სიტყვები გაიმეოროს, რომელსაც თვითონ თეიმურაზი ხშირად იტყოდა ხოლმე, როცა ბოლო დროს ვინმეს სიკვდილს გაიგებდა:
– ახლა მივხვდი ჩინელების ერთ ადათს: როცა ვინმე დაებადებათ, წინასწარვე ტირიან მისი მწარე ბედის გამო; ხოლო როცა მოუკვდებათ, მისი ტანჯვა-წამების დასრულებას ზეიმობენ. ამიტომ არც მე ვტირი ვინმეს სიკვდილს, მშურს კიდევაც.
ოღონდაც! ოღონდაც! შურს თეიმურაზს მიცვალებულთა ბედი! იცხოვრეს, თავისი ხვედრი მიიღეს და წავიდნენ, წავიდნენ და ამ ჯოჯოხეთს აღარ დაუბრუნდებიან.
ახლა თეიმურაზის წამების დასასრულიც მოვიდა. გათავდა ყველაფერი! ხუთიოდე წუთში გათავდება ყოველივე! ეყოფა თეიმურაზს ამქვეყნიური მწუხარება და ბრაზი, ეყო!
– მარგო? მართლა, რას იზამს მარგო, როცა თეიმურაზის სიკვდილს გაიგებს?
რა თქმა უნდა, მწარედ იტირებს და შავად იგლოვებს. მაგრამ... ოოჰ, შავგულო ფარისეველო! ოოჰ, ორპირო, მატყუარა, ავზნიანო ქალო! ჭრელო გველო! მრუშო, ბილწო, ჭუჭყიანო ორმო! წყეულიმც იყავ, ჰოი, უმადურო მეძავო! იყავ წყეული უკუნითი უკუნისამდე. ამინ! ამინ! შხამად ამოგივა ერთ დროს ეგ ვერაგობა და მზაკვრობა, შხამად! შხამად!
თეიმურაზს ერთ წუთში თვალწინ ათასმა წვრილმანმა აზრმა, სურათმა და მოგონებამ გაურბინა.
კიდევ რაღაც სათქმელი მოაგონდა, მაგრამ ამ დროს იმ მორევს მიადგა, სადაც წინათ ანკესით თევზაობდა.
”აბა, ერთი!... ორი!...”
მიადგა და გაჩერდა. ოდნავ სული მოითქვა. ადუღებული სისხლი სახეში აუვარდა. გული მკერდიდან ამოვარდნას ლამობს. ქვაბივით გახურებული თავი საცაა უნდა გასკდეს.
– ერთი!... ორი!...
სიცოცხლის უხილავმა ძალებმა უკან დასწიეს თავგანწირული თეიმურაზი. იდუმალმა ლანდებმა ფეხები შეუკრეს და მიწას მიაბეს. ვიღაცამ გულში ჩაუწვეთა:
– იქნება იჩქარო... იქნება შეიძლებოდეს მარგოს მობრუნება...
მეორემ შხამიანად ჩაიხითხითა:
– ნუ მატყუარობ!... ყველაფერი დაიღუპა, დაინგრა, გათავდა!... მომავალში მხოლოდ სირცხვილი, შიმშილი და ათასი დამცირება მოგელის. მოიგლიჯე კისრიდან ძაღლის გვამი, მოიგლიჯე!... მხოლოდ ერთი წუთი, ერთადერთი! ყველაფერი უცებ გათავდება... აბა, გაბედე!
– ერთი!... ორი!...
თეიმურაზს ესმის უხილავის კივილი – „ჩამოიგლიჯე, ჩამოიგლიჯე!“ – და გულმკერდს ისე იხოკავს და იკაწრავს, თითქოს იმ გვამის ჩამოგლეჯას ლამობსო.
წეღან თეიმურაზს ღმერთიც და პირჯვრის წერაც დავიწყებული ჰქონდა, მაგრამ ახლა, შავი უკუნეთის წინაშე, ვიღაც უჩინარმა მოაგონა, მარჯვენა ხელი ააწევინა და ფართე პირჯვარი გადააწერინა, გადააწერინა და ხელი წაჰკრა:
– სამი!
თეიმურაზმა თვალები დახუჭა და გადახტა. წყალმა პირი დააღო და უმალვე შეკრა.
იმავე წუთს სიბნელეში სასოწარკვეთილი გმინვა მოისმა. თეიმურაზი ფრჩხილებით და კბილებით ებღაუჭება სიცოცხლეს:
– მიშველე-ე-ე-თ!... მიშველე-ეთ!...
ფართხალობს თეიმურაზი წყლის პირზე და ბღავის; ბღავის და კლდის წვეტიან ნატეხებს ებღაუჭება, მაგრამ ძლიერი ტალღა სუსტ თითებს ჰგლეჯს და მსუბუქ სხეულს მიათრევს. ცეცხლის ქარიშხალი ტრიალებს ხევისთავის სულში. იდუმალი და უძლეველი ძალა აყვირებს წყალწაღებულს.
– მიშველეთ! მიშველე-ე-ეთ!...
მისი კივილი ღამის დუმილს აფრთხობს.
შავ კატას თითქოს ესმის თეიმურაზის უიმედო მოწოდება. მდინარეს ნაპირ-ნაპირ მისდევს და სჩხავის. კალოდან ძაღლიც უკან გამოჰყოლია, ბექობზე ჩაცუცქებულა და გაბმული ყმუილით ჰყმუის.
თეიმურაზის ბღავილი პეტრეს შვილს ნინიკასაც მისწვდა კალოზე. მორბის ნინიკა და ყვირის:
– რომელი ხარ?... ვინა ხარ?
– მიშვე-ლე-ე-ეთ!
– სადა ხარ?... სადა ხარ?
– მიშვე-ლე-ე-ეთ!
– მოვდივარ! ნუ შეშინდები, მოვდივარ!
თეიმურაზმა ნაპირის ქვას ხელი წაავლო და ამოტივტივდა. ტალღა სახეში სცემს და ცდილობს თავისი ნადავლი კლდეს ჩამოჰგლიჯოს და ჩაიხუტოს.
ნინიკა მოვარდა და თავთან დაუდგა:
– რომელი ხარ? სადა ხარ?
თეიმურაზი ძლივსღა ხრიალებს:
– თ...თეიმურაზი... თ...თეიმურაზი ვარ. მიშველე, ნინიკა, მიშველ-ე-ე!
ნინიკა წყლის ნაპირზე ჩაცოცდა, თეიმურაზს ხელში ხელი წაავლო და გაამხნევა:
– გამაგრდი... არ შეშინდე... აქა ვარ...
განთიადმა მოატანა.
ოდნავ მოსულიერებული და გონზე მოსული თეიმურაზი ნინიკას საბძელში გაშოტილა. მისი ყოფილი მოურავი პეტრე, ნინიკა, ჯაყო, მარგო, ყოფილი მღვდელი ივანე და ხუთიოდე გლეხი წყალში გაწურულ თეიმურაზს თავთ დასტრიალებენ.
ხელებგადაჯვარედინებული ჯაყო იქვე დგას და იღიმება.
– აკი გითხარი, ძაღლივით არ მოკვდები მეთქი!
ნინიკამ ტუჩები მოიკვნიტა და ჯაყოსკენ ერთი ნაბიჯი გადადგა.
დაჩოქილმა მარგომ თეიმურაზის სველი თავი მუხლებზე დაიდო და მოეფერა:
– თეიმურაზ!... თემურ!... არა გრცხვენია?!... რას იტყვიან, რას იფიქრებენ?
თეიმურაზი იკლაკნება, ხელებს ძლივს ალივლივებს, პირს შოშიასავით აღებს და წყალს აღებინებს. ბოლოს, თევზის თვალები მარგოს შეანათა, სახე უარესად დაიღრიჯა და ძლივს წაილუღლუღა:
– დაიკარგე... დამეკარგე აქედან, შე უნამუსოვ!... უსინდისო!
მარგო გველნაკბენივით წამოხტა.
ჯაყომ მარგოს შეუტია:
– აკი გითხარი, ნუ წახვიდოდი მეთქი! თეიმურაზი, არ გინდა მეთქი შენი ნახვა, არა! გაიგე, ადამიანო, გაიგე, რომ ბრინკას აღარ გინდა მეთქი შენი ნახვა, აღარ!
მერე თეიმურაზს ზიზღით დაჰხედა:
– მაშ ეგდებოდე მასე! მოკვდებოდე ძაღლივით! ლობიო! ქალაჩუნა! ქალაბიწა, ფუჰ, შენი ვაჟკაცობა!
– გაეთრიეთ... დამეკარგეთ... მხეცებო! ნადირებო! – ლუღლუღებს თეიმურაზი.
– ჯაყო! – ადუღებული ხმით წამოიხრიალა ნინიკამ და ცეცხლმოკიდებული თვალები ჯაყოს მიანათა. – გეყო! გეყოფა მეთქი თორემ... თორემ...
ჯაყო ჯერ აღრინდა და ნინიკას ეშვი აჩვენა. მაგრამ მისი თვალები რომ დაინახა, უცებ მოლბა, მოიდრიკა, თვალი მოარიდა, გაბრუნდა და ატირებული მარგო ძალით გაიყვანა. მერე კარებიდან ისევ შემოიხედა, მიბნედილ თეიმურაზს კბილები გაუელვა და ნეკი გაუშვირა:
– აღუ-უ! ნეკზე არ გიკბინო! შე ბრინკა, შე ნაცარქექია, შენა!... აღუ-უ, აღუ-უ თეიმურაზსა, აღუ-უ-უ! აკი გითხრა ჯაყომ, რომ...
ნინიკამ ჯაყოსკენ გაიწია. ჯაყომ სიტყვა შუაზე გაწყვიტა და კარები გაიჯახუნა.
– ნაწილი მესამე –