ჯაყოს ხიზნები შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

ნაწილი პირველი — თავი I

– ნაწილი პირველი –

– I –

– გამარჯობა, ჯაყო!

– ნათლია თავადს გახლავარ!

– კაცო, სად ხარ, სად დაიკარგე?

თავადი თეიმურაზ ხევისთავი ღიმილით და ხელგაშლით შეეგება თავის ყოფილ ხიზანსა და მოურავს – ჯაყო ჯივაშვილს. ჯაყომ, ძველი ჩვევით, ოსური ქუდი სწრაფად მოიხადა, უცნაურად ახარხარდა და თავისი ყოფილი ბატონის ორივე ხელი – დაღლილი, უღონო და სუსტი ხელები, განებივრებული და წიგნებში ჩაფლული თეიმურაზ ხევისთავისა – მაშინვე თავის დათვივით დიდ ხელში ჩაიჭირა და მოუჭირა.

მისალმების შემდეგ, დაბნეულმა თეიმურაზმა ოდნავ უკან დაიხია. მარცხენა ხელით სათვალეები შეისწორა, მარჯვენა ხელის საჩვენებელი თითი მაღლა ასწია, გოლიათ ოსს ქვევიდან ახედა და გაიკვირვა:

– საოცარია!.. გასაოცარია! როგორ გადიდებულხარ, ჯაყო, როგორ გასუქებულხარ!

ჯაყომ ცალი ხელით დოინჯი შემოიყარა, ცხენის კბილები გააელვა და ახარხარდა:

– მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

მისი ხარხარი მთელმა ქუჩამ გაიგო. გამვლელებმა მოიხედეს, იმ ორ ადამიანს ახედ-დახედეს და გაიღიმეს.

ჯაყო ჯივაშვილი ქალაქში შემოვარდნილ დათვს ჰგავდა. დედაბოძივით სქელი და გაჩაჩხული ფეხები ძლივს იმაგრებდნენ უშნოდ და ისე განივრად დადგმულ თეძოებსა და მხარ-ბეჭს, რომ ვიწრო ტროტუარი მარტო ჯაყოს ძლივს იტევდა.

რამდენიმე ნაჭრილობევით დასერილი თავი და სახე ისეთი შავი, ხშირი და აბურძგნული ჯაგრით ჰქონდა დაფარული, თითქოს ჯაყოს ზურგზე კუპრში ამოვლებული უზარმაზარი ზღარბი ასცოცებოდაო.

შავი ჯაგარის ბუჩქნარი თვალებამდე სწვდებოდა და იმ ჯაგრიდან მხოლოდ ხარის თვალებს, წინ-წამოყრილ ცხენის კბილებსა და აჭყლეტილ ცხვირს ამოეყო თავი.

ერთი მტკაველის სიგრძე ულვაშები გადმობრუნებულ ჯამებივით გამოყრილ ლოყებზე გაცვეთილ ცოცხებივით ეყარნენ, ხოლო იმ ჯამებს დინჯად და მედიდურად ლამბაქების ყურები დასცქეროდნენ.

შუბლი დაბალი და ჩაზნექილი ჰქონდა; ცხვირი – მოკლე და აჭყლეტილი; თვალები – მსხვილი კაკლის ოდენა და ამოყრილი, თანაც ცოცხალი და ცუღლუტი, მოელვარე და მოუსვენარი; თვალებს ზედ დასწოლოდა დაბურული, ხშირი და გრძელი წარბების ხაზი, რომელიც მაღალსა და წინ-წამოვარდნილ კვინიხზე შუაზე გადატეხილიყო.

თავზე ეხურა ყავისფერი ოსური ნაბდის ქუდი, ტანთ ეცვა ოსური შალის გაპოხილი ჩოხა, ხოლო ფეხებზე – თავისუფალი პაიჭები, თათრული ჭრელი წინდები და ახლად ნაყიდი დაბახანური ჩუსტები.

ერთი ადლის სიგრძე და ვერცხლით შეჭედილი თეიმურაზის პაპისეული ხანჯალი ტლანქსა და ბეჭგანიერ გოლიათს თავისუფლად სიარულისთვის თეძოზე ჩამოეკიდა.

ჯაყოს ერთ ხელში რკინით ნაჭედი მაჯის სისქე კომბალი ეჭირა, ხოლო მეორე იღლიაში ჭედილა – ცხვარი ამოეჩარნა, რომელიც ისე ადვილად მიჰქონდა, თითქოს ის ცხვარი ქათამზე მძიმე არ ყოფილიყოო. ზურგზე რუსული თოფი ჰქონდა გადაგდებული, გულმკერდსა და წელზე სამი სავაზნე ჰქონდა შემორტყმული, ხოლო თეძოზე გრძელი მაუზერი ეკიდა.

ყოფილი ბატონი თეიმურაზ ხევისთავი თავის ყოფილ მოურავს იღლიამდე ძლივს სწვდებოდა. თეიმურაზი უმზეო ყვავილივით ნაზი და ლამაზი იყო, ნატიფად აგებული და გამოკვეთილი, მაგრამ გამხდარი და გაძვალებული, მხრებაყრილი და მკერდჩავარდნილი, დაბნეული და მელოტი, გაფუფქულ ქათამს მიმსგავსებული, მწიგნობრობით დაღლილი, გამოფიტული, გამოწურული და დაღლილი კაცი, რომელსაც მომავალში თვალწინ მხოლოდ შავი ნისლი ჰქონდა აფარებული, ხოლო ყველაფერი, რაც კი ოდესმე გაჩნდა, წარსულში ჰქონდა დარჩენილი: ტკბილი მოგონებები, საზოგადო პატივი, მეგობრების სიყვარული, უცნაური მომავლის მუდმივი მოლოდინი და ბუნდოვანი ლანდების მარადიული დევნა.

თეიმურაზი რბილი და ჩუმი ხმით, ნელა და ბორძიკით ლაპარაკობდა:

– საოცარია! – ერთხელ კიდევ ჩაიჩურჩულა თეიმურაზმა და ორივე ხელით ჯაყოს მკლავს ჩამოეკიდა: – როგორ გამოცვლილხარ! წამოდი, ჯაყო, წამოდი ჩემთან. აქვე ვდგევარ. მარგოსაც ძალიან გაუხარდება შენი ნახვა. ხომ წამოხვალ, ჯაყო?

– წამოხვალ, შენი ჭირიმე, რატომ არ წამოხვალ!

– მართალია, წინანდებურად ვეღარ დაგიხვდები. მაგრამ, ხომ იცი, ყველი და პურიო, კეთილი გულიო.

– წამოხვალ, შენი ჭირიმე, ახლავე წამოხვალ! – კვლავ უხეში ხმით ახვიხვინდა ჯაყო. – ჩემი თავადი ისე არ გაღარიბდება, რომ ჯაყოს ვერ დავუხვდებოდე.

თეიმურაზმა ხმა უფრო დაიმდაბლა:

– ოჯახი დადნა, ჯაყოჯან, დადნა! ცხოვრებამ ყველანი დაგვადნო.

– ნათლია მარგო როგორა ხარ?

– კარგად ვერ არის. ისიც დნება და ილევა. აი, შენ თვითონვე ნახავ. ნათლია მარგოსაც ესიამოვნება შენი ნახვა. დაახლოებით ხუთი წელიწადიც იქნება, რაც მარგოს არ უნახავს შენი თავი. იქნება ვერც კი გიცნოს, რადგან მეტისმეტად გამოცვლილხარ. – მერე მიიხედ-მოიხედა და ხმას ჩურჩულამდე დაუწია:

– მართლა, ჯაყო, თავადს ნუღარ მეძახი, თორემ... ხომ იცი... ვინ იცის, რას იტყვიან.

ღვინით შებრუჟებული ჯაყო შედგა და უარესად აყვირდა:

– ფეხებზე ჰკიდია ჯაყოს ყველანი! რაც გინდა, ის იტყოდეს! შენ ჯაყოს ნათლია თავადი ხარ, მარგოც ნათლია ქალბატონი ხარ. დანარჩენი ჯაყოს ფეხებზე ჰკიდია! არავისიც არ ეშინია ჯაყოს, მაშ, მაშა!

თეიმურაზი დაფეთდა. მიიხედ-მოიხედა და აჩურჩულდა:

– ჯაყო, ნუ გაგიჟდი! ხმა აღარ ამოიღო, გაჩუმდი, თორემ...

– რატომ უნდა გაჩუმდე?! აკი გითხარი, ჯაყოს არ ეშინია-მეთქი!

და უმიზეზოდ ერთხელ კიდევ ისე აყროყინდა, რომ გამვლელებმა გაცრეცილ ყოფილ ბატონსა და მის უცნაურ ყოფილ მსახურს კვლავ ღიმილით ახედეს და თვალი გააყოლეს.

კარგა ხანს იდგა გამხეცებული ჯაყო ვიწრო ტროტუარზე. გზას აღარავის არ აძლევდა, არავის არ ერიდებოდა, კეტის სისქე კომბალს ანჯღრევდა, ხარხარებდა, რახრახებდა და იქადნიდა:

– ფეხებზე ჰკიდია-მეთქი ყველანი ჯაყოს! მოდი, ვისაც გინდოდეს! თუნდ კომბალით გამოხვიდეთ, თუნდ ხანჯლით, თუნდაც მუშტით, მაშ, მაშა!

თეიმურაზმა ძლივს დასძრა გათამამებული ყოფილი მოურავი. ორივენი კვლავ მიდიოდნენ და იგონებდნენ წარსულ დროებას: ერთად გაზრდას, ბავშვობას, სოფლურ გასართობს, თევზაობას, ფრინველზე ნადირობას, უდარდელ წარსულსა და ბედის ცვალებადობას.

თეიმურაზი ხშირად აჩერებდა თავის ყოფილ მსახურს. ერთხელ კიდევ ახედავდა, სათვალეებს შეისწორებდა, თითს მაღლა ასწევდა და ისევ გაოცდებოდა:

– საოცარია, გასაოცარია!

ჯაყოც ცალი ხელით დოინჯს შემოიყრიდა, ღორის კბილებს გააელვებდა და უმიზეზოდ დაიხვიხვინებდა:

– მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

ზოგჯერ ჯაყოს თითქოს დაავიწყდებოდა თეიმურაზის ნელი სიარული და სწრაფად მოსხლტებოდა. აფორიაქებული თეიმურაზი ჯაყოს ძლივს მისდევდა, თან ბავშვივით მკლავზე ეკიდებოდა და მოაგონებდა:

– ნელა, ჯაყო! ნუ ჩქარობ, თორემ დავიღალე.

მოუხვიეს და ერთ ძველ შენობას მიადგნენ.

განიერი ჯაყო პატარა სახლის პატარა კარებში ძლივს შეეტია და ვიწრო კარებიც კინაღამ თან შეიტანა და შეანგრია.

თეიმურაზმა თავის ცოლს მარგოს ქოშინით ჰკითხა:

– მარგო, იცანი ეს კაცი?

მარგო შავსა და ნუშის თვალებს ხუჭავდა, ხან მოღიმარე ჯაყოს შესცქეროდა, ხან თეიმურაზს იშველიებდა და ისე ბუტბუტებდა, თითქოს ქურდობაში წაასწრესო:

– მაგონდება... ვიცნობ... მაგრამ...

– ჯაყოა, მარგო, ჩვენი ჯაყო, ჩვენი ნათლი-მამა, აღარ გახსოვს?

– ღმერთო ჩემო! გამარჯობა, ჯაყო!

გაბადრულმა ჯაყომ უხეში ხმით წამოაყრანტალა:

– ქალბატონ ნათლიას გახლავარ!

და ყოფილ ქალბატონ მარგოს გაცომებული ხელი კინაღამ მოსტეხა. მარგომ ნათლიდედა და ნათლულები მოიკითხა და ნათლიმამას უსაყვედურა:

– სად ხარ ჯაყო? რას აკეთებ? სულ დაგვივიწყე, აღარ ჩანხარ.

– ვმუშაობ, შენი ჭირიმე, ვმუშაობ, მაშ! ბევრი საქმე გაქვს ჯაყოს, ძალიან ბევრი. სოფელს პატრონობა უნდა. სამი დღეა ქალაქში დადიხარ. ჯაყო მთავრობასთან იყავი, მაშა! ვერ მოიცალე, შენი ჭირიმე, თქვენთვის ვერ მოიცალე ჯაყომ.

– მთავრობასთან რა გინდოდა, ჯაყო?

– ახლა სოფლის „რწმუნებული“ ხარ ჯაყო, მაშა! სოფელს სკოლაც უნდა, ჩითიც, ნავთიც და მარილიც. ღარიბი სოფელია ნაშინდარი, ამიტომ ჯაყომ სთხოვა მთავრობას, რომ გადასახადი არ წაიღო, თორემ სოფელს მოსავალი არ ჰქონდა. წელს ნაშინდარს სეტყვაც მოუვიდა, დიდი წვიმაც და გვალვაც. სულ გაუფუჭდა მოსავალი, სულ!

– მეტისმეტად გამოცვლილხარ, ჯაყო, გასუქებულხარ. – გაუღიმა მარგომ.

– მაშ, მაშა! ძალიან გაიზარდე ჯაყო, შენი ჭირიმე, ძალიან გაიზარდე.

– ალბათ კარგი ცხოვრება გექნება, ჯაყო, იმიტომ გასუქებულხარ.

– რატომ არ ექნება ჯაყოს კარგი ცხოვრება, შენი ჭირიმე, ჯაყო ახლა კარგადაა, ძალიან კარგადაა. იმიტომ გასუქდი ჯაყო. ახლა ჯაყოს ბევრი აქვს პურიც, ხორციც, დუმაც, კარაქიც, რძეც და მაწონიც. ჯაყოც მთელი დღე ჭამს და ჭამს, ჭამს და ჭამს! სუქდები და სუქდები, სუქდები და სუქდები, მაშა!

მარგო სუფრის გაშლას შეუდგა. ჯაყომ ნათლიდედას თვალი მიაბჯინა და მისი ტანის მოსახვევებში გაშტერდა.

– დაბრძანდი, ჯაყო, დაბრძანდი და გვიამბე შენი ამბავი, – მიიპატიჟა თეიმურაზმა.

– დაბრძანდები, შენი ჭირიმე, ახლავე დაბრძანდები.

ცხვარი კუთხეში მიაგდო, კომბალიც იქვე მიაყუდა, მკლავები დაიმკლავა, დინჯად ჩამოჯდა და სკამს ჭაჭა-ჭუჭი დააწყებინა. ჩამოჯდა და თვალი მოავლო ბინდიან, ნესტიან და ობიან ოთახს, რომელიც თავის მდგმურებივით სევდიანად, მოწყენილად და ნაღვლიანად გამოიყურებოდა.

მერე ჯაყომ თეიმურაზს გადახედა და მოკლედ მოუჭრა:

– ძალიან გაღარიბდი, შენი ჭირიმე.

მარგო მოიღრუბლა. პირი მიიბრუნა და ცრემლმორეული თვალები სარკმელს გაუშტერა.

თეიმურაზი სირცხვილით აილეწა. თავი ჩაჰღუნა და დიდხანს დუმდა. შემდეგ გამოტყდა და დანაშაული აღიარა:

– ჰო, ჯაყო, გავღარიბდით... ძალიან გავღარიბდით...

ნაწილი პირველი — თავი II

თეიმურაზ ხევისთავი ორმოცი წლის იყო, მაგრამ ახალგაზრდულად არ გამოიყურებოდა. ის თავადური წარმოშობის იყო, ჰქონდა მამულები, აქტიურად მოღვაწეობდა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში და ადვოკატიც იყო.

ერთ დროს, სოფელ ნაშინდარში, მდინარე ლიახვის ნაპირას, მას ეკუთვნოდა თავისი პაპისგან მემკვიდრეობით მიღებული ციხე-დარბაზი. ასევე ჰქონდა დიდი ქვის ბოსელი, მუხის ხის ბეღელი, დაზიანებული კოშკი, მარანი, დაახლოებით ხუთი დღიური ბაღი და ვენახი, დიდი კაკლის ჭალა და დაახლოებით სამი ათასი დღიური სახნავი მიწა. ლიახვის სათავესთან, როკის ხეობაში, მასვე ეკუთვნოდა ოთხი ათასი დღიური ხელუხლებელი ნაძვნარი ტყე. თეიმურაზის მამამ, ავთანდილმა, ეს ტყე ისე შეინარჩუნა, რომ სანამ ცოცხალი იყო, იქიდან ერთი ხეც არავის მოაჭრევინა. მოგვიანებით, როცა ავთანდილი და მისი მეუღლე სოფიო გარდაიცვალნენ, მათმა ერთადერთმა მემკვიდრემ, ახალგაზრდა თეიმურაზმა, პეტრე დევდარიშვილს უთხრა. პეტრე ხევისთავების მოურავად იყო დაბერებული:

„ტყეც და სახნავ-სათესი მიწებიც ხალხს ეკუთვნის. თავი დაანებე, მოსავლის წილს ნუღარ გამოართმევ. ხალხი არ შეაწუხო. არეულობას მოერიდე, თორემ ჩემი მტრები ამას გამოიყენებენ, გაზეთებში გამლანძღავენ და საქვეყნოდ შემარცხვენენ.“

ჭკვიანი პეტრე მაშინვე მიხვდა, რომ უპატრონოდ დარჩენილ მამულში საქმე აღარ ექნებოდა. ამიტომ მოურავობა ახალგაზრდა ჯაყოს გადააბარა. ჯაყო ბავშვობიდან ხევისთავების ოჯახში მუშაობდა და მათთან ერთად გაიზარდა.

ჯაყო თხუთმეტი წლისაც არ იქნებოდა, როცა მისი ბიძა ქეშელა ჯავის ხეობიდან მთელ ოჯახთან ერთად წამოვიდა და ავთანდილ ხევისთავს შეეხიზნა. ობოლი ჯაყოც თავის ბიძას გაჰყვა, ბატონს მენახირედ დაუდგა და თავიდანვე ისეთი ერთგულება, მოხერხებულობა და შრომისმოყვარეობა გამოიჩინა, რომ მალე დაღლილი პეტრე ჩაანაცვლა და მისი ადგილი დაიკავა.

თეიმურაზი არასოდეს ასულა როკის ხეობაში თავისი ძვირფასი ნაძვნარის სანახავად, რადგან არც ცხენზე ჯდებოდა და არც სამი დღე არ ჰქონდა თავისუფალი შორეული მგზავრობისთვის. ერთხელ თეიმურაზმა მართლა დააპირა ჯავის ხეობაში წასვლა, მაგრამ იმ ხეობიდან დაბრუნებულმა ჯაყომ თავის ბატონს შეატყობინა:

„იმ ტყეში, შენი ჭირიმე, ერთი ბუჩქიც აღარ დარჩა წამლად. ჯაველებმა მთლიანად გაჩეხეს შენი ტყე. საწყალი ტყე! ვაი, რა ტყე გაფუჭდა!“

ამის შემდეგ თეიმურაზმა გადაწყვიტა, რომ ასეთ შორ მანძილზე წასვლა ზედმეტი იყო, და არც წასულა.

ჯაყომ ისიც დააჯერა თეიმურაზს, რომ აღარ ღირდა როკის მამულის მოვლა და დევნა, რომელიც საძოვრად იყო ქცეული, და ასიოდე მანეთის მოსავლის წილისთვის ამხელა გზაზე სიარული.

თეიმურაზმა დაიჯერა და ის მამული ვინმე ბრინკა ჯივაშვილს ორას თუმნად (2000 მანეთად) მიჰყიდა.

ამის შემდეგ დიდი ხანი გავიდა. ერთხელ ნაშინდრის მღვდელმა ივანემ თეიმურაზს უთხრა: მამულის მყიდველი ბრინკა, რომელიც სულელი და გამოჩერჩეტებული ლოთი იყო, ჯაყოს ბიძაშვილიაო. თითქოს იმ ბრინკას ნამდვილი მყიდველი – ჯაყო ჯივაშვილი – ამოეფარაო. თითქოს ჯაყომ ის მამული მეორე დღესვე ვინმე ფარასტაშვილს ექვს ათას მანეთად მიჰყიდა და იმ ტყეში ასი ათასი უზარმაზარი ნაძვი, ფიჭვი და სოჭი კიდევ დარჩაო.

თეიმურაზმა ეს ამბავი ერთ ყურში შეუშვა და მეორედან გაუშვა. არც ეცალა თეიმურაზს ჭორების გამოძიებისთვის. სწორედ იმ დროს თავისი სახლის ჭერის თავზე სამი ყუთი აღმოაჩინა, რომლებიც დამპალი და მწერებისგან დაზიანებული ძველი საბუთებითა და წიგნებით იყო სავსე. თეიმურაზმა ამ საბუთებსა და წიგნებში ისე ღრმად ჩაჰყო თავი და ისეთი გულმოდგინებით ქექავდა ამ ნაგავს, რომ კინაღამ თვითონაც დალპა, დაზიანდა და გაჭიანურდა.

ახალგაზრდა მეცნიერს ჯერ ეგონა, რომ საქართველოს ისტორიის მეჩვიდმეტე საუკუნე თავიდან აღმოაჩინა, ზოგ გაუგებარ ამბავს ნათელი მოჰფინა და ძველის-ძველი ქრონიკების უძველესი ვარიანტები იპოვა. მაგრამ, როცა ერთ მოხუც მწიგნობარს თავისი სიხარული გაუზიარა და ის ნაწერებიც წააკითხა, მოხუცებულმა მეცნიერმა მისი დიდი იმედი ხუთ წუთში გაუქარწყლა და ადუღებული თავიც დაუმშვიდა. ამდენ ნაწერებში არაფერი ახალი არ აღმოჩნდა, გარდა ხევისთავების უსასრულო დავისა ამილახვრებთან, ერისთავებთან, მაჩაბლებთან, ამირეჯიბებთან და ყველა შორეულ-ახლობელ ქართველ მეზობელთან. დავა ეხებოდა ყმებს, საციციანოსა და სამაჩაბლოს ტყეებს, მოსავლის წილს, სამონასტრო ადგილებს, ვენახებსა და ათიოდე კუთხეში გაფანტულ მამულებს, რომელთა რაოდენობას და ჩამონათვალს თეიმურაზმა თავიც ვერ მოუყარა.

როგორც განათლებულ თავადიშვილს შეეფერებოდა, თეიმურაზს მუდმივი საცხოვრებელი თბილისში ჰქონდა, ხოლო ნაშინდარი მისთვის რძის მომცემ ძროხასავით და სააგარაკო ადგილად იყო ქცეული.

ერთ დროს ახალგაზრდა, კეთილი, თავისი დროის იდეებით გაჟღენთილი ბატონი ზაფხულში და შემოდგომაზე ნაშინდარში ცხოვრობდა და დღე-ღამეს წერა-კითხვაში ატარებდა. მაგრამ ნაშინდრელი გლეხები ბატონს მოსვენებას არ აძლევდნენ. დღე არ გავიდოდა, რომ გლეხები მემამულის ეზოში არ შესულიყვნენ, თეიმურაზის ფანჯრის ძირში არ ჩამომდგარიყვნენ და ხმაური არ დაეწყოთ.

„რა იყო, რა მოხდა?“ – იკითხავდა თეიმურაზი.

იწყებოდა ჩივილი, ვაჭრობა, წუწუნი და თხოვნა-მუდარა ორიოდე კოდი ხორბლის, ან რომელიმე მოსავლის წილის ან ვალის შემცირება-პატიებაზე.

ბოლოს, გლეხებს მაინც თავიანთი გაჰქონდათ. მაგრამ შემდეგ ჯაყოს ჭიხვინი და საყვედური ავსებდა იქაურობას:

„რატომ აპატიე ილას? რატომ მისცემდი თედოს? ყველას რომ ასე დაურიგებდი მოსავლის წილს, ზამთარში რაღას მომიტანდი ქალაქში? ის უპასუხისმგებლო ხალხიც მაშინ მოდის შენთან, როცა ჯაყო სახლში არ ხარ. იმათაც ისწავლეს ეშმაკობა, განა! მორჩი და გათავდი! აღარ გინდა ჯაყოს სამსახური! აბა ახლა სხვა ჯაყო იშოვნე!“

სხვა ჯაყოს თეიმურაზი ვეღარ იშოვნიდა, ამიტომ დატუქსულ შეგირდივით ბოდიშს იხდიდა და გაბრაზებულ მოურავს ამშვიდებდა:

„ნუ ყვირი, ჯაყო. ამიერიდან უშენოდ არავის აღარავითარ შეღავათს არ მივცემ.“

ჯაყო ძლივს დამშვიდდებოდა. მაგრამ მეორე დღესვე ხელმეორედ აყვირდებოდა, რადგან გულუხვი თეიმურაზი დადებულ პირობას ვერ ასრულებდა. ბოლოს, ჯაყომ თეიმურაზს თავისი გადაწყვეტილება გამოუცხადა:

„ბატონო, შენ უნდა წახვიდე აქედან, თორემ მე და შენ ვერ მოვრიგდებით.“

თეიმურაზი თბილისში წამოვიდა. მას შემდეგ ნაშინდრის პატრონი – მუდამ მოუცლელი და ყოველთვის გადაუდებელი საქვეყნო საქმით დატვირთული, პოლიტიკური გაზაფხულით გატაცებული – ორ-სამ წელიწადში ერთხელ ძლივს-ღა ავიდოდა მამა-პაპეულ სახლში. იქ ორიოდე კვირას დაისვენებდა, მეზობლებს მოინახულებდა, სოფლელებს კვლავ სათხოვარს შეუსრულებდა და თავის მოურავს ჯაყოს გლეხების აწიოკების გამო ასეთ დიალოგს გაუმართავდა:

„ჯაყო, რამდენჯერ მითქვამს შენთვის – გლეხებს რბილად მოექეცი-მეთქი.“

„რბილად კი არა, ახლა იმ ტურტლიანებს გაკოცებ კიდეც!“

„ნუ აკოცებ, მაგრამ ნურც დასჩაგრავ.“

„ვინა? მე დავჩაგრე გლეხები? – გაცხარდებოდა ჯაყო. – მე კი არა, გლეხებმა დაჩაგრეს საწყალი ჯაყო, გლეხებმა! რამდენჯერ სცემეს ჯაყოს, რამდენჯერ გაუტეხეს თავი!“

„ჯაყო, ყური დამიგდე. ათჯერ მითქვამს შენთვის, რომ მე პოლიტიკური მოღვაწე ვარ, მე და ჩემი მტრები ერთმანეთს ვებრძვით. ამას წინათ ჩემი ხრიკები გაიგეს და გაზეთში ჩამწერეს. რა პასუხი უნდა გავცე ახლა ჩემს მტრებს?“

„რა პასუხი? ჯაყო გეტყვის: ასე დაწერე შენ გაზეთში: წადი, თქვენი დედა და მამა...-თქო!“

„ჯაყო, ჯაყო! ნუ ხარ უზრდელი, ასეთი ლანძღვა არ შეიძლება.“

„ძალიანაც შეიძლება! მე შენი პოლიტიკა-მალტიკა არ ვიცი. ჯაყო ქალაქში რომ ჩამოხვალ, ერთი ის კაცი მაჩვენე, გაზეთში რომ დაგწერა. მერე შენ ნახავ სანახაობას: ისე გავბურთავ იმ ოხერს, როგორც ჩილიკა-ჯოხს, მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!“

თეიმურაზი გაიცინებდა, ბრძანების ნაცვლად ჯაყოს კვლავ დარიგებით გაბერავდა (ანუ დიდხანს ელაპარაკებოდა), მერე მარჯვნივ და მარცხნივ განათლებულ რჩევას უხვად გააბნევდა, გლეხებს ათას იმედს მისცემდა, მიწების განაწილებას დაჰპირდებოდა და, სინდისდამშვიდებული, ისევ თბილისისკენ მოეშურებოდა.

თეიმურაზი სოფლიდან დაბრუნებას ძალიან ჩქარობდა: თბილისში მოუთმენლად ელოდებოდნენ გამხდარი გაზეთი, კოტრი კოოპერატივი, მიძინებული კულტურული საზოგადოება, სახალხო სახლი, უფასო კურსები და ათასი უთავბოლო წვრილმანი საქმე, ფუსფუსი, ჩურჩული, ლაყბობა და ჭორაობა.

ხევისთავი რწმენით უკიდურესი რადიკალი და ხალხის დამცველი იყო. თუმცა მუდმივ და აქტიურ პოლიტიკურ მუშაობას არ მისდევდა, მაგრამ მაინც ერთ ჯგუფში თანაგრძნობით იყო ჩართული და ზოგჯერ სახიფათო საქმეშიც ოდნავ ერეოდა. კალამი მსუბუქი და ხალისიანი ჰქონდა, ხოლო საგნის ცოდნა – ღრმა და საფუძვლიანი, ამიტომ როცა საჭიროება მოითხოვდა, შესაფერისი მოხსენების ან მემორანდუმის შედგენას მას ანდობდნენ ხოლმე.

თეიმურაზს მთელი თბილისი იცნობდა: ის იყო ზრდილი, პატიოსანი, მშვიდი, ჭკვიანი და მჭევრმეტყველი საზოგადო მოღვაწე. თუმცა ლაპარაკში ოდნავ ენას უკიდებდა (ანუ ებორძიკებოდა), მაგრამ ეს ბორძიკი არაფერს აფუჭებდა, ზოგის თქმით კი – უხდებოდა კიდევაც.

სამი კაცი იშვიათად შეიკრიბებოდა, რომ მეოთხედ თეიმურაზი არ ჩარეულიყო, შუაში არ ჩამდგარიყო, სათვალეები არ შეესწორებინა, თითი მაღლა არ აეწია და მაშინვე საუბრის სადავეები ხელთ არ ეგდო:

„მოითმინეთ, მოვისაზროთ. ჯერ კამათის საგანი გავარკვიოთ.“

და რაზეც უნდა ყოფილიყო საუბარი – სუდანის სარწყავი სისტემის შესახებ, ინგლისის პოლიტიკის შესახებ ეშმაკის კუნძულზე, გერმანელების დასახლების შესახებ აფრიკაში, პორტ-ჯიბუტის გარშემო ატეხილი დავის შესახებ, ზანზიბარის სულთანის გარდაცვალების შესახებ, თუნდაც ჩარტისტული მოძრაობის შესახებ, თუნდაც ახალ ზელანდიელ ქალთა საარჩევნო უფლების შესახებ, ან ახალი ციური სხეულის აღმოჩენის შესახებ, ან რომელიმე სამეცნიერო კვლევის შესახებ, კომბის ან ლოიდ-ჯორჯის მიმართულების შესახებ, ან რომელიმე ქვეყნის რომელიმე მოღვაწის რომელიმე სიტყვის ახსნა-განმარტების შესახებ – თეიმურაზი ყოველთვის უდავო მსაჯული და ყველაფრის მცოდნე იყო.

თუ ვინმე გაბედავდა და თეიმურაზს კამათს დაუწყებდა, ქაღალდის ჩრჩილი (ანუ თეიმურაზი) მოპირდაპირეს მაშინვე ავტორებისა და ციტატების სეტყვით გააბრუებდა.

სადაც მცირედი დავა და კამათი დაიწყებოდა რომელიმე ამბის სისწორის ან ცნების განმარტების შესახებ, იმის მაგივრად, რომ მოდავეებს ენციკლოპედიურ ლექსიკონში ჩაეხედათ, დავის გადასაჭრელად თეიმურაზთან მირბოდნენ. თეიმურაზიც ინფორმაციას და განმარტებას ხალისით აძლევდა. თან ორ-სიტყვიან ინფორმაციას რთულ ლექციად გადააქცევდა. ერთ ნათქვამს მოიმიზეზებდა, უბრალოს გაართულებდა, გაჰყვებოდა, გააგრძელებდა და მსმენელს ისე დაღლიდა, რომ ერთმანეთს ძლივს-ღა დაშორდებოდნენ ხოლმე. ამის გამო ვიღაცამ თეიმურაზს ცოცხალი ენციკლოპედია დაარქვა. მას შემდეგ თეიმურაზს ეს ზედმეტი სახელი სამუდამოდ შერჩა და ისიც ამ სახელს ამაყად და თავმომწონედ ატარებდა.

თეიმურაზის კარებზე ვექილის (ადვოკატის) წარწერა ეკიდა. ათასში ერთხელ ვინმე გზააბნეული მოტყუვდებოდა და თეიმურაზს საქმეს ჩააბარებდა. მერე იმ საქმის პატრონი ნანობდა და თავში ხელს იცემდა: თეიმურაზი საქმეს ხალისით აიღებდა, მაგრამ ბოლომდე ვერასოდეს მიიყვანდა. ხან განცხადებას დროზე არ დაწერდა, ხან გასაჩივრების ვადას გადააცილებდა, ხან ნაკისრი საქმე სულ დაავიწყდებოდა, ხან კიდევ საქმის განხილვას ვერ დაესწრებოდა, რადგან იმ დღეს ან გადაუდებელი საგაზეთო წერილი ჰქონდა დასაწერი, ან კრებაზე იყო წასასვლელი, ან კიდევ, სასამართლოში მიმავალი, ქუჩაში ვინმეს შეხვდებოდა და ისე გაჰყვებოდა კამათსა და საუბარში, რომ საქმესაც დაივიწყებდა და ოჯახშიც საღამოს ძლივს დაბრუნდებოდა.

ნაშინდარიდან წელიწადში ორჯერ ან სამჯერ ჯაყო ჩამოვიდოდა. მოხერხებულმა, ჭკვიანმა, მოლაპარაკე, ფარულმა და ეშმაკმა ოსმა ძალიან კარგად იცოდა, რომ მისმა ბატონმა მოსავლის წილისა და ფულის შესახებ არაფერი არ იცოდა.

ჩამოვიდოდა და ჩამოიტანდა ღვინოს და ხილს, მწნილს და მურაბას, ჩურჩხელებს და ფულს. ჯერ ბატონს მოიკითხავდა:

„როგორ ბრძანდებით, შენი ჭირიმე? ალბათ ძალიან ბევრს მუშაობთ, ბატონო, რომ ასე გახდით.“

მერე თეიმურაზს პასუხის გაცემასაც არ დააცლიდა და წუწუნს დაიწყებდა:

„წელს ძალიან ცუდი მოსავალი გვექნებოდა, შენი ჭირიმე. სეტყვაც გვქონდა, დიდი წვიმაც და გვალვაც. გლეხებიც ძალიან გაეშმაკდნენ, მოსავლის წილს არ მოგვცემდნენ... სულ ძალაზე იყურებიან.“

თეიმურაზი ჯაყოს კვლავ დაარიგებდა:

„უნდა მოითმინო, ჯაყო, ტკბილი სიტყვით და კეთილი გულით უფრო მეტს მოაგვარებ, ვიდრე მუქარით და ძალით.“

„მეც ეგეთი ვარ, შენი ჭირიმე. გლეხებს სულ ვურიგდები და ვუღიმი, მაგრამ ისინი სულ კომბალზე და ხანჯალზე იყურებიან.“

თეიმურაზი მორცხვად ჩაურთავდა:

„შენი სისტემა ძალიან მომწონს, ჯაყო, მაგრამ...“

„მაშ, მაშა! ჯაყოს ძალიან კარგი სისტემა აქვს!“

„მაგრამ გლეხები მაინც ჩივიან, ჯაყო გვცემსო, გვაწიოკებსო, ერთხელ მიცემულს მეორეჯერ გვართმევსო.“

„ვინა, მე? ჯაყო?! ჯაყო გცემს გლეხებს?! ვაი, საწყალი ჯაყო! ვაი, სადაა სამართალი!“ – ყვიროდა გულნატკენი ჯაყო და ხუთ-გირვანქიან მუშტს განიერ მკერდზე იბრაგუნებდა. – „მე კი არა გცემ, გლეხები მცემენ ჯაყოს! ღმერთმანი, გლეხები მცემენ! ამას წინათაც ისე მცემეს, ისე მცემეს, რომ საწყალი ჯაყო კინაღამ მოვკვდი, მაშა! აბა ერთი ფელდშერს ჰკითხე, ის გეტყვის ყველაფერს.“

და ბატონის უმადურობით ნაწყენი ჯაყო ან ქუდს მოიშველიდა, ან სახელოს აიწევდა, ან ბარძაყს გაიტიტვლებდა, ან კიდევ მკერდს გაიღეღავდა და მტკიცებულებას გამოიჩენდა:

„აი, შენი ჭირიმე, აი! შენ თვითონ ნახავ. ისეთი დიდი კომბალი დამარტყეს თავში, რომ საწყალი თავი კინაღამ გოგრასავით გამისკდა... აი, აქაც დიდი ქვა დამარტყეს... აქ კიდევ ხანჯალი ჩამარტყეს... ძალიან მცემეს ჯაყოს, შენი ჭირიმე, ძალიან! უნდა თავი დაგანებო სამსახურს, თორემ ყაჩაღები საწყალ ჯაყოს მომკლავენ.“

და მოჰყვებოდა გაუთავებელ წუწუნს იმის გამო, თითქოს გლეხები გამონაკლისის გარეშე ყაჩაღები ყოფილიყვნენ, თითქოს ერთგული ჯაყო თეიმურაზის გულისთვის იმ ყაჩაღებს დღე-და-ღამ ებრძოდა და სისხლს ღვრიდა, ხოლო უმადური თეიმურაზი მოურავის ერთგულებას არ აფასებდა და ჯაყოს ისევ გლეხების დარბევას აბრალებდა.

„ჯაყო, სამსახურიდან გაგათავისუფლე. შენს მაგივრად მე ვიყო, თორემ ჯაყოს მოკლავდნენ და შენც მათ ცოდვას დაგდებდნენ.“

დაშინებული თეიმურაზი შიშით კანკალებდა. ნაცემ ჯაყოს სიბრალულით კვნესოდა და გულში მოურავის ძაღლურ ერთგულებას ამაყობდა.

თეიმურაზ ხევისთავს ის კი არ იცოდა, რომ თუ გაბრაზებული გლეხებისგან ჯაყოს ერთი დარტყმა მოხვდებოდა, – აბეზარი, ჭირვეული, კბილმახვილი და დაუნდობელი მხეცი ჯაყო თავის მტერს ხუთჯერ მაინც გადაუხდიდა სამაგიეროს, ერთ დარტყმაზე სამმაგად გადაახდევინებდა და ერთ ნაკაწრს, ასე თუ ისე, დიდი ქონებით აანაზღაურებდა.

როცა ჯაყო ჭრილობებზე ლაპარაკს დაამთავრებდა, მაზანდასა და მოსავალზე დაიწყებდა საუბარს:

„მოსავალს არავინ ყიდულობს, შენს მაგივრად მე ვიყო. მაზანდაც ძალიან ცუდი იქნება. ცხინვალში ერთი კოდი (დაახლოებით 160 კგ) ორ მანეთად ძლივს გავყიდე.“

თეიმურაზს პურის დასათვლელად და ფასების გასაგებად დრო არ ჰქონდა. ამიტომ ჯაყოს ნათქვამს უსიტყვოდ იჯერებდა და ანგარიშსაც ისე იღებდა, როგორც მოურავი ჩაუთვლიდა.

ჯაყოც თითებს ითვლიდა და ერთი საათი ოხვრავდა: დავიწყებულს იხსენებდა, გახსენებულს ივიწყებდა და ცივ ოფლში იწურებოდა. ბოლოს, როცა ანგარიშს თავსა და ბოლოს შეუკრავდა, გახარებული კვიცივით ახვიხვინდებოდა:

„ესეც ხომ მოვრჩი და დავამთავრე. მადლობა ღმერთს!“

თეიმურაზი სოფლის საერთო ამბებს გამოჰკითხავდა. ჯაყოც პირს მოიხსნიდა და აღარ გაჩუმდებოდა:

„სოფელი ძალიან გაფუჭდა, შენს მაგივრად მე ვიყო, ძალიან გაფუჭდა! ყველანი გაფუჭდნენ, ძალიან გაფუჭდნენ! ყველანი ქურდობენ და იტაცებენ. ამას წინათ ჩვენი ერთი მოზვერი და ათი ცხვარი მოიპარეს. ჯაყომ ქურდებს ბევრი გცემა, მაგრამ ქურდები არ გამოტყდნენ.“

„ჯაყო, ცემა და ძალადობა არ შეიძლება-მეთქი,“ – მეასედ ეტყოდა თეიმურაზი და ისევ ვრცელ დარიგებას მისცემდა:

„გლეხობა არ გადამკიდო-მეთქი, ჯაყო! ჩემზე ცუდი არავის ათქმევინო; არ დაგავიწყდეს, რომ ჩემი პოლიტიკური მტრები საბაბს ეძებენ ჩემს დასამცირებლად და გასანადგურებლად.“

თავჩაღუნული ჯაყო მწიგნობრის შადრევანს (უწყვეტ ლაპარაკს) მოთმინებით უსმენდა. თანხმობის ნიშნად ზღარბის თავს აქნევდა და ულვაშებში იცინოდა. გულში კი ბატონს „დურაკს“ (სულელს) უწოდებდა და ხანდახან მკერდს იბაგუნებდა:

„ახ, ნეტა შენი პოლიტიკური მტერი ჩაუვარდეს ჯაყოს ნაშინდარის ორღობეში!“

ბოლოს, თეიმურაზის ქადაგებებით გაოგნებული, მისი დარიგებებით დაღლილი და ცოლ-შვილისთვის მრავალნაირი საჩუქრებით დატვირთული ჯაყო ისევ ნაშინდარში ბრუნდებოდა. ის კვლავ გლეხების დასაჩაგრავად და საკუთარი დიდი ტანის გასასუქებლად მიდიოდა.

თეიმურაზი კი მეორე დღესვე გაზეთში დიდ წერილს გამოაქვეყნებდა. წერილი ეხებოდა მოსავლის უქონლობას, დაბალ ფასებს, გლეხების გაჭირვებას და მემამულეების გაუმაძღრობას, გულქვაობასა და დაუნდობლობას.

ნაწილი პირველი — თავი III

— III —

ერთხელ თეიმურაზის მშვიდ ცხოვრებაში დიდი მოულოდნელობა მოხდა: თეიმურაზმა მოულოდნელად ცოლი შეირთო.

ერთ დღეს ვიღაცამ შემთხვევით ჰკითხა თეიმურაზს:

– თეიმურაზ, რატომ არ ირთავ ცოლს?

თეიმურაზს ეს სიტყვები გულში ჩაუვარდა. იმავე ღამეს, როცა ლოგინში ჩაწვა, თითქოს ობლობა იგრძნო და თავის თავს ჰკითხა:

– მართლა, რატომ არ შევირთავ ც... ცოლს?

იმ დღიდან ეს აზრი თეიმურაზს მოსვენებას არ აძლევდა. ქალის არჩევისთვის და მასთან ურთიერთობისთვის არ ეცალა. ზოგჯერ მაინც აქეთ-იქით იყურებოდა და ახალგაზრდა ქალებს ფარულად აკვირდებოდა. ვისაც თვალი დაადგა, ყველანი მოეწონა. ზოგჯერ მისი გული ჩიტივით აფართხალდებოდა, მაგრამ მაშინვე ფრთამოტეხილივით წყდებოდა, რადგან მოწონებული ქალი ერთი საათის შემდეგ ავიწყდებოდა, ხოლო მეორე დღეს იმ ქალს ვეღარც კი ცნობდა.

თეიმურაზმა ქალებისთვის დრო ვერ გამონახა, მაგრამ ერთხელ საბედო თვითონვე გამოეცხადა. ეს ამბავი უბრალოდ და მოულოდნელად მოხდა.

გაქანებული თეიმურაზი რედაქციაში გაცხარებულ წერილს წერდა ინტენსიური და ექსტენსიური მეურნეობის შესახებ. ეს დღე და ის წერილიც ხევისთავმა სამუდამოდ დაიმახსოვრა.

უცებ ახლად აჭრელებულ ფურცელს ჩრდილი გადაეფარა. თეიმურაზმა აიხედა. უცნობი ლამაზი ქალი თავთან ედგა. მორცხვად იღიმებოდა და თეიმურაზს ჭრელი ქაღალდის ნაგლეჯს ხელში აჩეჩებდა, თანაც ნუშის შავ თვალებს ეშმაკურად აციმციმებდა:

– გთხოვთ... ბილეთი იყიდეთ...

– ბილეთი?.. ვისთვის?.. რა ბილეთი?

– წარმოდგენას ვმართავთ ღარიბი მოსწავლე ქალების სასარგებლოდ. თქვენც უნდა დაგვეხმაროთ.

– დ... დაბრძანდით. დიდი სიამოვნებით დავეხმარები თქვენისთანა...

თეიმურაზმა ენაზე იკბინა. კინაღამ წამოსცდა: თქვენისთანა ლამაზსაო.

ის წერილი აღარ დაასრულა. ამ ქალს რედაქციაში ხუთიოდე ბილეთი გაუყიდა და უთხრა:

– თუ ნებას მომცემთ, ბ... ბანკშიც წამოგყვებით... ბილეთებს გაგ... გიყიდით.

გაჰყვა და სადილობამდე დასდევდა, თანაც ეუბნებოდა:

– ახლა დ... დრამატულ საზოგადოებაში წავიდეთ... ახლა... წერა-კითხვის საზოგადოებაში შევიხედოთ.

ქუჩაში ნაცნობებს გზას უღობავდა:

– ბ... ბილეთი უნდა იყიდო... უეჭველად უნდა იყიდო.

ბოლოს იმ ქალს ვინაობა ჰკითხა:

– თქვენი გ... გვარი და სახელი?

– მარგარიტა ყაფლანიშვილი გახლავართ.

– დავითის ასული?

– დიახ, დავითის ასული.

– ს... საოცარია! ს... საოცარია!

– რა არის საოცარი?

– ის არის საოცარი, რომ ორივენი ობლები ვართ.

– უბრალო შემთხვევა გახლავთ. ამ ქვეყნად ობლები ბევრნი არიან.

– მარ... მართალია, მაგრამ ორივენი ჩვენი გვარის უკანასკნელი შთამომავლები ვართ.

– ეგ კი მართლა საოცარია.

ამ შემთხვევამ და დაობლებულთა მოულოდნელმა დამთხვევამ ორივეს გულზე უკბინა. ორივე ერთსა და იმავე იდუმალმა აზრმა გაიტაცა.

– გუშინდელი თქვენი წერილი წავიკითხე, – დაარღვია სიჩუმე მარგომ.

– მარტო გუშინდელი?

– არა, თქვენს წერილებს ყოველთვის ვკითხულობ, მაგრამ გუშინდელი წერილი დამამახსოვრდა, რადგან...

– რადგან?.. მიზეზი?

– რადგან მეტად გაბრაზებული ტონით იყო დაწერილი.

– მართალია, – დაადასტურა თეიმურაზმა.

– ასეთი ტონით წერა თქვენ არ გშვენით.

– ეგეც მართალია. გადავაჭარბე, რადგან ჭორი მომიგონეს და ჩემი მოღვაწეობა უხეშად მოიხსენიეს.

– თქვენი მკითხველების თვალში ჭორი ვერ გაჭრის, ამიტომ ჭორიკანას ან პასუხი არ უნდა გასცეთ, ან არ უნდა აჰყვეთ მის ტონს. მე ასე მგონია. ბოდიშს ვიხდი, რომ ასეთი სიტყვა გკადრეთ, მაგრამ ეს იმიტომ მომდის, რომ თქვენ ჩემთვის...

– დაამთავრეთ. რა ვარ თქვენთვის?

მარგარიტა დაიბნა.

– ბოდიშს ვიხდი, რომ გაკადრეთ...

– ბოდიში რა საჭიროა! პირიქით, თქვენი აზრი ჩემთვის ძვირფასია, – შეამსუბუქა მარგოს უხერხულობა თეიმურაზმა და გულში გაიფიქრა: – აი, ღირსეული შენიშვნა ჭკვიანი ქალისგან, მომწონს. ძალიან მომწონს.

კიდევ ორი საათი იარეს. თეიმურაზი მხოლოდ ახლა დააკვირდა მარგოს ტანისამოსს, გარეგნობას, მოძრაობას და გაიფიქრა:

"დაკვირვებული თვალი მაშინვე შეატყობს ამ ქალს წარმომავლობასა და აღზრდას. სადა და სუფთა ტანისამოსი, მარტივი და ბუნებრივი მოძრაობა, თავდაჭერილი საუბარი, ზომიერი თავმოყვარეობა, მოკრძალებული მორცხვობა, თავიდან ფეხებამდე დახვეწილი გემოვნება და... ცუღლუტი, ოდნავ შესამჩნევი ფლირტი თვალებით, მხოლოდ თვალებით. ის არის! სწორედ ის არის, ვისაც ვეძებდი! ეს არის ჩემი საბედო და ამის იქით მე გზა არა მაქვს".

იმ საღამოს თეიმურაზი თეატრში იყო და მარგოს კუდივით დასდევდა. ხოლო ორი კვირის შემდეგ, ერთ მთვარიან საღამოს დრო იხელთა და დაჩრდილულ ხეივანში ასე აბორძიკდა:

– ერთი რამ უნდა მ... მოგახსენოთ... ყური მიგდეთ... ჩემთვის მეტად მნიშვნელოვანი დროა. ალბათ მიცნობთ... მარტოხელა კაცი ვარ...

დიდხანს იბორძიკა და იბორიალა. ბოლოს, ძლივს წაილუღლუღა:

– ერთი ს... სიტყვით... თუ თქვენც მ... მოგწონვართ... მე მომწონხართ... მ... მიყვარხართ. – აკანკალებული ხელი ჩამოართვა და დაუმატა: – მ... მოიფიქრეთ... ნუ აჩქარდებით.

თუმცა გაზაფხულის ღამე იყო, თუმცა ხავერდის ცაში სიყვარულით მთვრალი მთვარე დაბარბაცებდა, თუმცა ჰაერიც ვნების სიცხით იწვოდა, მტკვარიც გაუგებარს ბუტბუტებდა და ყოველი ცოცხალი არსებაც უცნაური და იდუმალი გრძნობით იყო გაბრუებული, თეიმურაზი მაინც გულის ხმას არ აჰყვა: არც თვითონ აჩქარდა და არც მარგო ააჩქარა.

მეორე დღეს მთვრალმა მთვარემ მაინც თავისი გაიტანა და ის წყვილი ერთმანეთს ჩაეხუტა.

თეიმურაზი მთელ ზაფხულს ჩუმად დადიოდა. მისი თავი, გული და ნებისყოფა შუაზე გაიხლიჩა. დანიშნულმა ხევისთავმა იცოდა, რომ მის სიცოცხლეში და ხევისთავთა გადაშენების პირას მყოფი გვარის ისტორიაში უდიდესი ცვლილება ხდებოდა. მომავალი ჯვრისწერა და დაოჯახება მისთვის იდუმალი ნეტარებით იყო სავსე, მაგრამ იმავე დროს საზოგადოებრივი საქმეებიც ისე ჩამოეკიდა თეიმურაზს გამხმარ კისერზე, რომ დანიშნულს დრო ვერ მოანდომა და ისე წაიყვანა ეკლესიაში მარგარიტა ყაფლანიშვილი, როგორც უცხო და ოდნავ ნაცნობი საბედო.

საზეიმო ქორწილმა სამი დღე და ღამე გასტანა. უძილობით და სიყვარულით გამოფიტული თეიმურაზი ძლივს დადიოდა და სტუმრებს უმასპინძლდებოდა:

– არ მ... მოიწყინოთ... დალიეთ, მიირთვით, იმხიარულეთ...

ლხინის შუაგულში თეიმურაზმა ყანწი ასწია:

– ეს ღმერთმა ადღეგრძელოს მომავალი ხევისთავი და ყაფლანიშვილი, რადგან ორივე გვარი ამ თაობაში წყდება, ამიტომ ჩვენმა მომავალმა შვილმა უნდა ორივე გვარი დაიმკვიდროს. ამას ამ თავითვე ვ... ვაცხადებ. გაუმარჯოს!

სტუმრებმა ხმაური ატეხეს და თეიმურაზს მისი აზრი მოუწონეს. ხოლო მარგომ საღამოზე დრო იხელთა, თეიმურაზი ცხელ გულში ჩაიხუტა და ჩასჩურჩულა:

– მადლობელი, ჩემო თეიმურ... ჩემო თემურ... მადლობელი! მაგაზე უკეთესს ვერაფერს მოიგონებდი. ეგ აზრი მეც მქონდა, მაგრამ დამასწარი. გულთამხილავი ყოფილხარ!

მეოთხე დღეს თეიმურაზმა ახალგაზრდა ქალბატონი ნაშინდარში აიყვანა, ნათესავებს გააცნო და თავისი მამულიც აჩვენა.

ძველმა ციხე-დარბაზმა, კოშკმა, ხევისთავთა საგვარეულო საგანძურმა და კარგად მოვლილმა ბაღ-ვენახმა მარგო აღტაცებაში მოიყვანეს და მისი გული ახალგაზრდა და სახელმოხვეჭილ ქმრის გულს უფრო მჭიდროდ მიაბეს.

მილოცვას და ქეიფს ბოლო არ უჩანდა. სადილი სადილს მოსდევდა და ვახშამი ვახშამს. გლეხები საქმეს სცდებოდნენ და თეიმურაზის ქვევრებსა და ასი წლის კაკლების ჩრდილს ვეღარ შორდებოდნენ.

თეიმურაზთან გაზრდილი და მისი მამის, ავთანდილის, აღზრდილი მღვდელი ივანე თეიმურაზს და მარგოს აჩრდილივით დასდევდა. ის ეკლესიურ დარიგებას აძლევდა, სუფრაზე თამადობდა, დაუსრულებელი ლოცვით ლოცავდა და ზოგჯერ ჩუმ-ჩუმად თეიმურაზს ჯაყოს ოინბაზობას ყურში აწვეთებდა. მაგრამ თეიმურაზი ისე იყო ბედნიერებით, ლაქუცით და ქლესაობით დამთვრალი და გაყრუებული, რომ ნათქვამი ან არ ესმოდა, ან მაშინვე ავიწყდებოდა.

ჯაყო თავისი კანიდან ამოვარდა და ბატონების წასვლამდე თავის ჩვეულ რიტმში ვეღარ ჩადგა. დილიდან საღამომდე ხან ბაღს, ხან ეზოს, ხან ვენახს, ზოგჯერ მარანსა და ხან კიდევ ძველ დარბაზს მისი ყვირილი და გრგვინვა აყრუებდა:

– აბა, ქეშელა, რას შვები... გიგა, რას აკეთებ!.. ბრინკა, მარნიდან ღვინო მოიტანე!.. ტურა, ჩქარა ცხვარი დაკალი!.. პელო, ჩქარა საქონელი მოწველე!

მარგოს რომ თვალს მოჰკრავდა, თოვლივით დადნებოდა, თეფშივით გაიბადრებოდა და ფეხქვეშ გაეშლებოდა:

– ქალბატონო, კარგი ყურძენი ხომ არ გინდათ, თქვენ გენაცვალოს ჯაყო?! იქნება ნაღები გინდოდეთ, ან კარაქი, ან ტაბაკა? ან იქნება კარგი თევზი ან კურდღელი მოგინდეთ? ახლავე წავალ და დაგიჭერ. ისეთი თევზაობა და ნადირობა ვიცი ჯაყომ, რომ თქვენ მოგეწონებათ. მაშა!

– მადლობა, ჯაყო, დიდი მადლობა. არაფერი არ მინდა, ნუ წუხდები.

– ჯაყო არის თქვენი მადლობელი, ქალბატონო, ჯაყო! თქვენისთანა ქალბატონისთვის ჯაყო წყალში ჩავარდება, თორემ ერთი კურდღლის დაჭერა რა დიდი საქმეა, თქვენი ჭირი მე, თქვენი!

და ჯაყო ბუტბუტით გაბრუნდებოდა:

– შენ კი გენაცვალოს ჯაყო, შენა!

ერთხელ ჯაყო და მისი ცოლი პელო მარგოსთან მივიდნენ და თავი დაუკრეს. მერე ჯაყომ ცხენის კბილები ააელვა და ახვიხვინდა:

– შენთან სათხოვარი აქვს ჯაყოსა და პელოს, შენი ჭირი მე.

– თქვი, ჯაყო. თუ შემიძლია, შეგისრულებთ.

– რატომ არ შეგიძლია, შენი ჭირი მე. ძალიანაც შეგიძლია! ჯაყოს და პელოს ორი შვილი გვყავს მოუნათლავი. ორივენი შენ და თეიმურაზმა უნდა მოგვნათლოთ.

– ეგ ადვილი საქმეა, ჯაყო. როდის გინდა გავმართოთ ნათლობა?

– ხვალ, შენი ჭირი მე, ხვალ.

– ძალიან კარგი, თემურსაც ვეტყვი.

მეორე დღიდან თეიმურაზისა და ჯაყოს ოჯახები დანათესავდნენ.

ერთი კვირის შემდეგ თეიმურაზი მოუსვენრად აცქმუტდა:

– უნდა წავიდეთ ქალაქში, ჩემო მარგუში. თორემ ათასი გადაუდებელი საქმე მაქვს.

– ისეთი რა საქმე გაქვს, თემურ, რომ ორიოდე კვირაც ვეღარ მოიცადე შენს მამულში?

– ათასი საქმე მაქვს. ვინ იცის, როგორ მიდის გ... გაზეთი, კოოპერატივი. ჩვენი საზოგადოება და... ერთი სიტყვით, უჩემოდ ყველაფერი დ... დაინგრევა.

– შენ იცი. თუმცა მე ნაშინდარში ათასჯერ მირჩევნია.

– რა არის აქ საიმისო, მარგუში?

– ყველაფერი: მშვენიერი ბუნება, ჯანსაღი ჰაერი, მშვიდობა და... შენ.

– მე? მე ქალაქშიც შენი ვიქნები, ჩემო მეგობარო.

– არა, არა! ქალაქში ჩემთვის ვერ მოიცლი. დანიშნულები რომ ვიყავით, კვირაში ერთხელ ძლივს შემოივლიდი. ვიცი, რომ ახლაც ისე გაგიტაცებს საქმე, რომ დაგავიწყდები. მე კი მინდა, რომ შენ დღე-და-ღამე ჩემთან იყო, ჩემ გვერდით, აი აქ... აი ასე... ჩემო თემურ.

თემური დადნა მარგოს ალერსში, მაგრამ გულმა ორ დღეზე მეტი მაინც ვერ მოუსვენა. მესამე დღეს კვლავ ქალაქისკენ გამოიწია და მარგოც დაითანხმა.

სანამ მარგო გასათხოვარი იყო, ისიც თეიმურაზივით აქტიურობდა, ქველმოქმედებდა და ქვეყნის გაბედნიერებას ცდილობდა. მაგრამ, როცა გათხოვდა და ასაკში შევიდა, ნელ-ნელა დამშვიდდა და დაწყნარდა.

ქალბატონს მუდმივად სამიოდე მომვლელი და მოსამსახურე ჰყავდა, ამიტომ იგი მალე უსაქმურობის ჭაობმა ჩაითრია და შთანთქა.

ჯერ თეიმურაზის დიდებითა და სახელით იკვებებოდა: მუდმივად მეუღლეს კატასავით პირში შესცქეროდა, მის ნაწერს ათჯერ გადაიკითხავდა, გადასაწერს გადაუწერდა, ყველგან თეიმურაზის ნათქვამს, ნააზრევსა და ნაწერს სიტყვა-სიტყვით იმეორებდა, მის დღეს ფიცულობდა და მის ხატს ლოცულობდა.

დრო გავიდა. თეიმურაზის დიდება ნელ-ნელა გაცვდა. მარგომაც თანდათან ქმრის ხატზე ლოცვას დაუკლო და საკუთარი თავის გართობას მიჰყო ხელი. კარგად იცვამდა და იხურავდა, სვამდა და ჭამდა, სტუმრად დადიოდა, თვითონაც უხვად მასპინძლობდა და არც ერთ სანახაობასა და გასართობს არ აკლდებოდა.

კიდევ გავიდა ხანი. თეიმურაზის დიდება დაპატარავდა და გაქრა. უხატო მარგოსაც ყველაფერი მოსწყინდა და მოჰბეზრდა: უხალისო სიცოცხლეც, უცეცხლო თეიმურაზიც, მისი უმნიშვნელო ნააზრევიც, მისი მუდმივი ფუსფუსი და საზოგადოებრივი მოღვაწეობაც. კაბები და გასართობებიც. შვილის მოლოდინი და აზრიანი მომავლის ძიებაც. ბოლოს, ახალგაზრდა ქალბატონიც ისე შეურიგდა ამ ქვეყანას და დაემორჩილა თავის ბედს, როგორც ემორჩილება მას – გარდუვალსა და უძლეველ ბედს – ათი და ათასი მილიონი ადამიანი.

მარგომ მხოლოდ რამდენიმე ჩვეულება და უფლება შეინარჩუნა იმ ბრძოლიდან, რომელიც მას ჰქონდა ცხოვრებასთან: დღე-ღამეში თხუთმეტი საათი მაინც ეძინა; დროდადრო გამოიღვიძებდა, თუნდაც მამლის ყივილისას ლოგინში წამოჯდებოდა, ელექტრონს გაანათებდა და ხილის ჭამას შეუდგებოდა; ამოჩემებულ სამიოდე ღარიბს ყოველ დღე ეხმარებოდა; დილის ჩაის ლოგინში სვამდა, მერე დაუდევრად ჩაიცვამდა და მთელი დღე ექვს ოთახში უსაქმოდ დადიოდა. უწინ თეიმურაზის ნაწერს რამდენჯერმე მაინც გადაიკითხავდა, ზოგჯერ საუბარშიც აჰყვებოდა, მაგრამ შემდეგ, საოჯახო საქმეების გარდა, ქმრის ნაწერსაც ერიდებოდა და მსჯელობასაც გაურბოდა.

თუ თეიმურაზი დღეში ათზე ნაკლებ გაზეთს წაიკითხავდა, ის დღე მისთვის დაკარგული იყო. როგორც კი დილით თვალებს გაახელდა, მაშინვე ახალ-ახალ გაზეთებს დასწვდებოდა, და ჭამა-სმის დროსაც, ცხვირი რომ თეფშში ჰქონდა, ერთი თვალი გაზეთზე ეჭირა. სადილს ისე დაასრულებდა, რომ მეუღლეს ორიოდე სიტყვასაც ვერ ეტყოდა. ზოგჯერ მარგო გაზეთ-ჟურნალებში ჩამჯდარ თეიმურაზს მიუჯდებოდა და საუბრის დაწყებას ცდილობდა, მაგრამ თეიმურაზს არ ეცალა:

– დაიცა, მარგო... დამაცადე, რა ვქნა! არ მცალია. მერე მ... მოვილაპარაკოთ. – თითქოს ძილში ბუტბუტებდა ნაბეჭდში ჩამძვრალი წიგნის ჭია.

თეიმურაზის ყურადღება არასოდეს იყო მარგოსკენ მიმართული. ზოგჯერ მარგო ბავშვივით ცელქობდა. ის თეიმურაზს წიგნებს და გაზეთებს ართმევდა, გვერდზე გადაყრიდა. შემდეგ ქმარს თავს შემოევლებოდა და ანჯღრევდა:

- თემურ, გეყოფა ამდენი კითხვა. აბა, გამოფხიზლდი და შემომხედე. განა მე შენს გაზეთებს არ ვჯობივარ? აბა, შეადარე ერთმანეთს ცოცხალი ქალი და მკვდარი ქაღალდი. მე ლაპარაკი შემიძლია, ქაღალდი კი მუნჯია. მე ვიცინი, ვიღიმი და დავდივარ, ქაღალდი კი უსულო საგანია. მე სიმღერაც ვიცი. გინდა გიმღერო?

- არა, მარგო, სიმღერისთვის არ მცალია. გეყოფა ხუმრობა. მომაწოდე ჩემი გაზეთები.

- ან, თუ გინდა, როიალზე დაგიკრავ შენს საყვარელ შოპენის ნოქტურანს, ან ბეთჰოვენის სიმფონიას. თუ გინდა – ლისტის რაფსოდიას, ან შუმანის ვალსს.

მარგო როიალს მიუჯდებოდა და საკრავს სასიამოვნოდ ააჟღერებდა.

მაგრამ თეიმურაზს არც ლისტის რაფსოდია ესმოდა და არც ბეთჰოვენისთვის ეცალა. მას ინგლისის ახალი არჩევნების შესახებ წერილის კითხვა გააწყვეტინეს!

და თეიმურაზი ცდილობდა გაწყვეტილი საუბრის გაგრძელებას:

- მარგო, მომეცი ჩემი გაზეთი!

- არ მოგცემ. უნდა აუცილებლად გაგართო. თუ როიალის ხმა არ გესიამოვნება, გიმღერებ. რომელი მოგწონს, რომანსი „მხოლოდ შენ ერთს“, თუ კარმენის არია? – და ხავერდოვანი ხმით დაიწყებდა:

მხო-ოლოდ შენ ე-ერთს, რაც რომ ჩემთვი-ი-ის

მოუცია-ა-ა მაღლიდან ღმე-ე-ერთს...

- მარგო, ნუ მაჯავრებ, მომეცი მეთქი ჩემი გაზეთი!

- არც სიმღერა მოგეწონა? მაშ, შენი გულისთვის ერთ უზუნდარას ჩამოვუვლი, ან ტარანტელას, ან კარმენის ცეკვას.

და დაირას ან კასტანეტებს აიღებდა. შემდეგ თეიმურაზის გარშემო დაიწყებდა ცეკვას. ხან ვნებიან და გველურ უზუნდარით იწვოდა. ხან ესპანური ცეკვით იგრიხებოდა. ხან კიდევ გიჟმაჟურ ტარანტელას ისეთი ალქაჯური სისწრაფით ატრიალებდა, რომ თეიმურაზს თვალი უჭრელდებოდა და თავბრუ ეხვეოდა. გაწეწილ-გაღეღილი მარგო ცეკვავდა. ხან ინისლებოდა, ხან ვნებით დნებოდა. ხან ჟინით გიჟდებოდა. ნუშის შავი თვალებით ხან ღონდებოდა, ხან სევდით იბურებოდა, ხან ცელქად იღიმებოდა. ხან კიდევ ისე ინთებოდა, რომ მისი თვალები ოთახში ატეხილ ელვასავით დახტოდნენ.

დაღლილი მარგო თეიმურაზს ეხვეოდა. თეიმურაზი კი ჟინიან ბავშვივით ისევ თავისას გაიძახოდა:

- მარგო, მომეცი მეთქი ჩემი გაზეთი!.. მარგო, გეყოფა ჩემი წვალება!.. მომაწოდე გაზეთი და დამშვიდდი!..

მაგრამ მარგო არ მშვიდდებოდა. ტახტზე წამოწოლილ თეიმურაზს ხან ნელსურნელებას მიაპკურებდა. ხან ფეხში ხელს წაავლებდა და კივილ-სიცილით დაითრევდა. ხან ჩაეკონებოდა და ბურანში გახვეული ქმრის გამოფხიზლებას ცდილობდა. ხოლო მარგოს ცხარე კოცნას თეიმურაზი უგულო ლოშნით და დარიგებით უპასუხებდა:

თეიმურაზი ეტყოდა: „კარგი, გეყოფა... დაისვენე... ჩემი გაზეთი დამიბრუნე.“ გაბრაზებული და ნაწყენი მარგო გაზეთს თეიმურაზს თავში ესროდა, მეორე ოთახში გარბოდა და სიმწრისგან ტიროდა, ცრემლებს იწმენდდა და თითებს იმტვრევდა (ანუ ძალიან ნერვიულობდა).

თეიმურაზი, რომელიც ყოველთვის მშვიდი, ცივი და ქვეყნის ბედით გატაცებული წიგნის მოყვარული იყო, ნელ-ნელა გადააჩვია მარგოს მუსიკას, სიმღერას, ცეკვას, მხიარულებას; საკუთარი თავის მოგიჟიანებას, სიყვარულის სიცილსა და სიცოცხლის თავისუფლებას. რაც დრო გადიოდა, თეიმურაზიც საზოგადოებრივ საქმეებსა და წიგნებში უფრო და უფრო ღრმად ეფლობოდა, დღითი დღე წიგნის ჭიას ემსგავსებოდა და მარგოს გულის ტკივილს, განმარტოებასა და სულიერ მარტოობას ვერც კი ამჩნევდა.

ბოლო დროს თეიმურაზი ქართული კულტურის სამტომიან ისტორიას წერდა და თან ათობით საგაზეთო წერილს, მოხსენებას, დასკვნას, გამოკვლევასა და შენიშვნას აქვეყნებდა. ამასთან ერთად, საიდუმლო კრებებზეც დადიოდა და სხვებთან ერთად დღითი დღე აზიანებდა იმ საფუძველს, რომელზეც მშვიდად ცხოვრობდა და უდარდელად მოქმედებდა.

თეიმურაზი ოდესღაც ცნობილი ხევისთავების გვარის უკანასკნელი შთამომავალი იყო. ეს გვარი წარსულში საქართველოს წარჩინებულებს პირველობას ეცილებოდა, ერთ დროს ქართლის ბედსაც განაგებდა და ზოგჯერ მეფეებსაც კი უპირისპირდებოდა ძალაუფლებაში. თეიმურაზის მამა და ბაბუაც ხევისთავის გვარს ისეთი ღირსებითა და სიამაყით ატარებდნენ, თითქოს გვარის გარდა ძველი ძალაუფლებაც ხელში ჰქონოდათ. გულში თეიმურაზიც აფასებდა თავის დიდებულ გვარს, მაგრამ საჯაროდ უზრდელ ტრაბახსა და თავის ქებას არ კადრულობდა.

თეიმურაზი წუხდა და ფარული დარდით განიცდიდა უშვილობას და ამაყი ხევისთავების შთამომავლობის გაქრობას. რაც დრო გადიოდა, უშვილო თეიმურაზიც ჯიშის გაგრძელების სურვილს უფრო და უფრო ძლიერად გრძნობდა. შვილის ძებნით გატაცებული, გულმოდგინედ ცდილობდა, მაგრამ ბედის ირონიითა და სისასტიკით მას „უშვილო მეუღლე შეხვდა“. მისი სურვილი – გულისნადები – არ ასრულდა. მეუღლეები წლიდან წლამდე შვილს ელოდებოდნენ, უშვილობას ერთმანეთს აბრალებდნენ და რჩევისა და დარიგებისთვის ხან ერთ ექიმს მიმართავდნენ, ხან მეორეს, ზოგჯერ კი ხალხურ წამლებსაც არ ერიდებოდნენ.

ბოლოს, უშედეგო შრომითა და გაუთავებელი მოლოდინით თეიმურაზს ძალა გამოელია და იმედი გადაეწურა. ხევისთავების გვარის გულნატკენმა შთამომავალმა ბრალი საბოლოოდ თავის მეუღლეს დასდო და გული დაიმშვიდა. თანდათან დაწყნარდა და ბედისწერას დაემორჩილა.

თეიმურაზისა და მარგოს ცხოვრება მას შემდეგ მშვიდი მდინარესავით მიედინებოდა: უდარდელად, დინჯად, ქარის გარეშე და ტალღების გარეშე.

თეიმურაზს ძარღვებიც სისხლის მაგივრად თითქოს გაზეთების ნაგლეჯებით ჰქონდა სავსე. ქალი მის მშვიდ ბუნებას უძალო ნიავივით აღელვებდა. მის გამხმარ და უსიცოცხლო სისხლში ვნების ქარიშხალი არასოდეს არ ატეხილა. მისი გული კი, — ისიც მსუბუქი გაზეთივით დაჭმუჭნული და გაცვეთილი, — ღვთაებრივი ცეცხლით არ ანთებულა. იქ, სადღაც სიღრმეში, ძლივსღა ციმციმებდა ჩამქრალი ლამპარი და მასზე ძლივსღა შიშინებდა ნელთბილი სიყვარული. ამ ჩამქრალი ლამპრის ალი გაყინულ მარგოს ერთხელაც ვერ მოეკიდა, ვერ გააცხელა და ვერ აადუღა მისი მარტოსული სისხლი ვნების დუღილით, რასაც უნდა მოჰყოლოდა სიცოცხლის ხალისი, მშვიდი ბედნიერება და ხევისთავების გვარის უკვდავება.

და რადგან მარგოს არ ეღირსა არც ბედნიერება, არც ვნების გაღვივება და არც ხევისთავების დედობა, ამიტომ ისიც ისე მშვიდად და უდარდელად ბერდებოდა, როგორც თეიმურაზი მარგოს საწოლში: სიყვარულის იალქნების გაუძრავად, ფრთამოტეხილი ბატივით, უგემური ზლაზვნით და ნელთბილი მოფერებით.

როცა თეიმურაზი იშვიათად მიუწვებოდა მარგოს და ვნებიანი ალერსის მაგივრად მოდუნებული ხელებით უგემურად ეფერებოდა და კოცნიდა, ამავე დროს თავი ფუტკრის სკასავით სავსე ჰქონდა უთვალავი ფუტკრითა და საზრუნავით: თეიმურაზი ამ დროს ორ საქმეს აკეთებდა ერთდროულად და საზოგადოებრივი ზრუნვით იყო ორსული (ანუ სავსე). იმ წუთს მწიგნობარი გატაცებით ფიქრობდა ზანზიბარის დაპყრობაზე, მაროკოს დამორჩილებაზე, მონღოლთა ბედსა და ლურ-ბახტიართა აჯანყებაზე; ცხარედ ეკამათებოდა გუჩკოვს, ლოიდ-ჯორჯს, კლემანსოს, წერა-კითხვის საზოგადოების თავმჯდომარეს, სამეურნეო ბანკის დირექტორს და იმ დღეს ქუჩაში შეხვედრილ პოლიტიკურ მოწინააღმდეგეს; წერდა ხვალინდელ წერილს, ამზადებდა საჯაროდ სათქმელ სიტყვას და ანგარიშობდა კოოპერატივის ზარალ-მოგებას; ითვლიდა, წონიდა, ზომავდა და ზრუნავდა ყველაფერსა და ყველაფერზე, გარდა მარგოს ალერსისა და ქმრის ვალის შესრულებისა თავისი ცოლის წინაშე. ასეთ დროს მარგოს თეიმურაზის გაცვეთილ მკლავებში ხან ძლიერი ძილი ერეოდა, ხან კიდევ ვნებით გაავებული ბრაზი უქრებოდა და გაბოროტებული სიბრაზე ტანჯავდა.

ნამდვილი სიყვარულის უნახავმა მარგომ, ბოლოს, თავისი თავი დააჯერა, თითქოს ასეთი მსუბუქი სიყვარული და ასეთი უსიცოცხლო ცოლ-ქმრობა ამქვეყნიური და ჩვეულებრივი მოვლენა ყოფილიყო. ხოლო ის გაგიჟება და ცაში ავარდნილი ვნება, რომელიც წიგნებში ჰქონდა წაკითხული, პოეტების ლამაზი მოგონილი ამბავი და მათი ადუღებული ტვინის ბოდვა ეგონა. დააჯერა მარგომ თავისი თავი და ძლივს დააწყნარა მოუსვენარი გული, რომელიც ხანდახან ისევ უცნაურად კვნესოდა და გაუგებარს ბოდავდა, ისევ თავისას მოითხოვდა და ბუნდოვან მოჩვენებებს მისდევდა.

თეიმურაზი კი მარგოს მოჩვენებებს არ ხედავდა. მის გულსა და ყურს მარგოს გულის ტირილი და სისხლის ჩქეფა არ სწვდებოდა. წიგნის მოყვარული ისევ ზანზიბარის ბედზე ზრუნავდა, მუდმივად ვიღაც-ვიღაცას ეკამათებოდა, წამდაუწუმ სათვალეებს ისწორებდა, თითს ჭერს ან ცას აბჯენდა და ენაბლუობით ამბობდა:

– უნდა... მოვისაზროთ... გ...გამოვარკვიოთ... მოვ...ვიფიქროთ... რა არის ეს ცხოვრება?

ასე ფიქრობდა და მსჯელობდა წიგნის მატლი და მელოტი თაგვი, სანამ თავისივე თათებით გამოჩხრეკილი კატა თავთან არ წაადგა.

თეიმურაზი სიხარულით ცას ეწია: სიცოცხლის სურვილი შეუსრულდა. სამოთხის კარები გაეღო. დღე-და-ღამე ქუდმოხდილი დარბოდა, წითელ დროშას იქნევდა და ჩახლეჩილი ხმით ყვიროდა:

– თავისუფლებას გა...გაუმარჯოს!.. ვაშაა!.. რევოლუციას გაუმარჯოს!.. ძ...ძირს მეფე და ძალადობა!

და მეათასედ წერდა და იმეორებდა:

– მთელ ქვეყანაზე არავის არ ჰყოლია რუს...სისთანა ინტელ...ლიგენცია. ბედნიერი ხალხია, ბ...ბედნიერი!

განუწყვეტელი ლაპარაკით, სირბილითა და წერით ხმა ჩაუწყდა, ენა დაება, მუხლები მოეკვეთა და ხელის თითები დაუდუნდა.

შემდეგ თანდათან დაინახა და დარწმუნდა, რომ იმდენი ხნის ნანატრი და ნალოდინევი მოვლენა მისი გასართობი და სათამაშო კი არ იყო, არამედ თავისას მოითხოვდა.

თეიმურაზი ჯერ გაჩუმდა. შემდეგ გაშეშდა და გაბრაზდა. „გაუმარჯოსს“ აღარ გაიძახოდა და აღარც წითელ დროშას იქნევდა.

ამის შემდეგ წითელ ფერს გაურბოდა, ძველ დროშებს წვავდა, თაგვის სოროში ძვრებოდა, შიშისგან კანკალებდა. გადარეულმა თეიმურაზმაც უმალ ზურგი აქცია: ქუდმოხდილი წიგნის ჭია უგზო-უკვლოდ თავდაღმა დაეშვა და სასოწარკვეთით ყვიროდა:

– გვიშველეთ! დავიღუპე-ე-ე-თ! გვიშველე-ე-თ!

მაგრამ მშველელი არსად ჩანდა. განწირულის კივილი და გოდება თანდათან შესუსტდა, მიწყნარდა და, ბოლოს, სადღაც სიღრმეში გაქრა. რევოლუციის ქარიშხალში თეიმურაზ ხევისთავის კვნესა ვერავინ გაიგო, ხოლო მისი ათი წლის ნაშენები და ნაწვალები წითელმა გოლიათმა ქინძისთავისოდენა ლუკმასავით გადაყლაპა.

თეიმურაზი ნელ-ნელა ისევ წიგნების გროვას დაუბრუნდა, რომელსაც განათლებული ქათამივით გულმოდგინედ ქექავდა. ქექავდა და წაკითხულს ახალ ცხოვრებას ადარებდა. ახალი და ცოცხალი ცხოვრება არ ჰგავდა თეიმურაზისა და მისი მასწავლებელი მწიგნობრების ნააზრევს. ამ უცნაურობას ხედავდა თეიმურაზი და გულუბრყვილოდ ბრაზობდა იმის გამო, რომ ცხოვრება წიგნებს არ ემორჩილებოდა, არც კი ეკითხებოდა და ბრძენთა ნებართვის გარეშე, თავისი გზით თავხედურად მიაბიჯებდა. თეიმურაზი კი თითს ისევ ცას აბჯენდა და ისევ უკვირდა:

– სა...საოცარია! სა...საოცარია!

ამ ქვეყანამ და თეიმურაზ ხევისთავმა თანდათან ისე შეიძულეს და შეიზიზღეს ერთმანეთი, როგორც კერპმა მამამ შეიძულა უძღები შვილი, რომელმაც უზომო ურჩობა, უმადურობა, თავხედობა და ამპარტავნება გამოიჩინა და საკუთარ ფეხებზე დადგომა და საკუთარი გზით სიარული გაბედა.

იმ დღიდან თეიმურაზს მისი სიცოცხლე კისერზე ისე ჩამოეკიდა, როგორც ლეკვის აყროლებული ლეში, რომელიც, რაც არ უნდა ეცადა, ვერ ჩამოიგლიჯა, ვერ მოიშორა, და თვითონაც იმ ლეშიან ცხოვრებას ვერსად გაექცა და ვერსად დაემალა.

ნაწილი პირველი — თავი IV

თეიმურაზი, ცოლის მოყვანამდე, მდიდარ მემამულედ ითვლებოდა. მაგრამ შემდეგ, როცა საკუთარი ოჯახი შექმნა და საზოგადოებრივ საქმიანობაშიც უფრო აქტიურად ჩაერთო, მისი მამული, უყურადღებობის გამო და ჯაყოს დამსახურებით, ნელ-ნელა შემცირდა. უგეგმო და დაუფიქრებელი ქველმოქმედება, გაზეთის გამოცემა, საუკეთესო წიგნების ბეჭდვა, რამდენიმე ნიჭიერი ახალგაზრდის აღზრდა, ყველას დახმარება, ხშირი სტუმრიანობა და სტუმრების მიღება, ღარიბი ნათესავების შენახვა და სტუმართმოყვარე ოჯახი მუდმივად ახალ-ახალ ხარჯებს მოითხოვდა. თეიმურაზიც ქართლში ცნობილ საყანურებს (ყანებს) ნაწილ-ნაწილ ყიდდა მანამ, სანამ ხელთ მხოლოდ სახლ-კარი, ბაღი, ვენახი და ასიოდე დღიური სახნავი მიწა არ შერჩა.

რადგან მამულის შემოსავლის წყარო ჯერ თეიმურაზის უიღბლობის, შემდეგ კი რევოლუციის გამო ნელ-ნელა შემცირდა და, ბოლოს, სულაც გაქრა, თეიმურაზიც, მისი ოჯახიც და საქმიანობაც ზეთგამოლეული ლამპარივით დაილია და დასუსტდა.

მწიგნობარმა და საზოგადო მოღვაწემ ჯერ გაზეთის გამოცემა შეწყვიტა, შემდეგ სტიპენდიებზე აიღო ხელი, მერე მარგოს ძვირფასი სამკაულები გაყიდა და ბოლოს, თავისი მამა-პაპისეული განძეულობასაც დაადგა თვალი. ის განძეულობა, რკინით ნაჭედ უზარმაზარ სკივრში ჩაწყობილი, ნაშინდარში (შორეულ სოფელში) ინახებოდა. როცა ქვეყანა აირია, თეიმურაზმა ის სკივრი დაიბარა. ერთი კვირის შემდეგ დაფეთებული ჯაყო ხელცარიელი ჩამოვიდა, თეიმურაზის ოთახში შევარდა და ყვირილით თქვა:

– მოგკალი, შენი წირი მე, მოგკალი! ჯაყო, საცხოვრებელი აღარ ხარ! მოგკალი, შენი წირი მე, მოგკალი!

და ბანჯგვლიანი დათვი ბავშვივით ატირდა.

– რა იყო, ჯაყო, რა მოხდა?.. თქვი, ჯაყო, რა მოხდა-მეთქი? – ეკითხებოდნენ შეშინებული თეიმურაზი და მარგო თავიანთ მოურავს. ჯაყო პასუხის ნაცვლად თავში ხელებს იცემდა, წვერ-ულვაშს იგლეჯდა, მკერდსა და მუხლებს იმტვრევდა და გაბმული ღმუილით ყვიროდა:

– დაიღუპე ჯაყო-ო-ო-ო-ო! მოკვდი ჯაყო-ო-ო!

ბოლოს, ძლივს დაუკლო ყვირილსა და დათვურ სლუკუნით გადმოაგდო:

– ყაჩაღებმა სკივრი მოგტაცეს ჯაყოსა.

მარგოს ეს ამბავი მეხივით დაეცა, თეიმურაზს კი გულს მოეშვა.

– კარგი, ჯაყო, გაჩუმდი. მე უარესი მეგონა, – ანუგეშა მოურავი თეიმურაზმა.

– ამაზე უარესი რაღა იყოს, თემურ? – მთრთოლვარე ხმით თქვა მარგომ. – ის განძეულობა ათ წელიწადს მაინც გვაცხოვრებდა, ახლა კი...

– დამშვიდდი, ჯაყო. მე მეგონა, ცოლი ან შვილი მოგიკვდა-მეთქი.

– შვილის სიკვდილი გერჩივნა ჯაყოსა. მაშა! ნეტა ცოლ-შვილი დაგხოცოდა და ასეთი სირცხვილი არ გეწამა ჯაყოსა! ღმერთმანი, მართალს ამბობს ჯაყოი. ვაი ჩემი ბრალი! ვაიმე, საწყალო ჯაყო-ო-ო!

– ჯაყო, გაჩუმდი და მომიყევი, როგორ მოხდა ეგ ამბავი?

– როგორ მოხდა და ასე მოხდა, შენი წირი მე, რომ ყველას გეძინათ. შუაღამეს ყაჩაღები მოვიდნენ, ქეშელას ყელში ხანჯალი დაადეს, პირში ჩვარი ჩაუდეს, სკივრი გატეხეს და ყველაფერი წაიღეს. მერე ქეშელა აყვირდა, ჯაყო გაიღვიძა და ყველანი წამოგაყენათ. მაგრამ ყაჩაღები ცხენებზე შეხტნენ და გაიქცნენ. ბევრი ვეძებე ის ყაჩაღები, მაგრამ მიწამ ჩაყლაპა. აი, მთავრობის ოქმიც მოგიტანეთ ჯაყომა. მანდ წერია ყველაფერი.

– ახია შენზე, ახი! – ბრაზით მიახალა მარგომ თეიმურაზს, რომელიც გულმოდგინედ კითხულობდა გრძელ ოქმს. – რამდენჯერ გითხარი: ქვეყანა აირია, იმ განძეულობას საფრთხე ემუქრება, წადი და ჩამოიტანე-მეთქი, მაგრამ შენ ვერ მოიცალე, თავი ვერ შეიწუხე.

– დამშვიდდი, მარგო, დამშვიდდი. ოღონდაც, ვერ მოვიცალე. ისეთ დროს შემირჩევდი ხოლმე, რომ... მახსოვს, ერთხელ არჩევნები იყო, მეორეჯერ პრესაში ცხარე კამათი გვქონდა ჩვენ მტრებთან, მესამეჯერ ჩემი წიგნი იბეჭდებოდა.

– მერე. სამი დღით კამათი ვერ შეწყვიტე?! შენ, როგორც ვხვდები, არც კი გესმის დანაკარგის ფასი, ყოველთვის უიღბლო იყავი და შემდეგშიც ასეთი დარჩები.

– მ...მარგო!

– ნაცარქექიავ! – და გამწარებულმა მარგომ კარები გაიხურა.

დრო კვლავ გადიოდა. დაკარგული განძეულობის ხსოვნაც მიინელა. ლუკმა პურის შოვნა კი დღითი-დღე ძნელდებოდა. თეიმურაზმა რომ მარგოს სამკაული და მათი ნიშნობის ბეჭდებიც კი გაცვალა მოწამლულ პურზე, ოჯახის ნგრევას მიჰყო ხელი და რიგ-რიგობით გაიტანა ბაზარზე ხალიჩები, როიალი, რბილი ავეჯი, თეთრეული, ფაიფური და ბროლის ჭურჭელი. ხოლო როცა თეიმურაზს ცხოვრებამ მიწამდე მოუღუნა კისერი და სასტიკად დაჰკეცა იგი, დამორჩილებულმა მწიგნობარმა თავის წიგნებსაც წაავლო ხელი, – იმ წიგნებს, რომლებიც თეიმურაზისთვის საკუთარ შვილებს ედარებოდნენ და უფრო საჭირონი და ძვირფასნი იყვნენ, ვიდრე ავეჯი, მამა-პაპისეული განძეულობა, მარგოს ძვირფასი სამკაულები, ბროლი, ფაიფური და თეთრეული.

ოცი წელიწადი მოანდომა თეიმურაზმა წიგნსაცავის შერჩევას და გამდიდრებას. კვირა იშვიათად გავიდოდა, რომ საფრანგეთიდან, გერმანიიდან და რუსეთიდან ფოსტას ერთი დასტა წიგნები არ მოეტანა. არც ქართული წიგნი, ჟურნალ-გაზეთი, ან ფურცელი დაიბეჭდებოდა, რომ ერთი ცალი თეიმურაზის კაბინეტში არ შესულიყო. რამდენიმე ბუკინისტი (ძველი წიგნების გამყიდველი) მუდმივად გამალებით ეძებდა თეიმურაზისთვის ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობებს. დიდი სიყვარულით, ცოდნითა და მოწიწებით აგროვებდა თავადი-მწიგნობარი საიდუმლო ნაბეჭდებს და ნაშინდარში (შორეულ სოფელში) გზავნიდა ცხრაკლიტულში (მჭიდროდ) დასაკეტად.

წიგნსა და თეიმურაზს ისე უყვარდათ ერთმანეთი, როგორც მამა-შვილს. ამიტომ, წიგნების გაყიდვის ჯერი რომ მოვიდა, თეიმურაზმა მხოლოდ მაშინ იგრძნო და გაიგო, რომ იგი კარგა ხანია შეუდგა თავის გოლგოთას (მძიმე გზას), რომლის მწვერვალი, შავი ნისლით დაბურული, ჯერ არც კი მოსჩანდა.

გულაჩუყებული ბიბლიოფილი (წიგნების მოყვარული) კვირაში ერთხელ წიგნებს აცახცახებული ხელით გადაარჩევდა, იღლიაში ამოიჩრიდა, სახლიდან ქურდივით გაიპარებოდა და საკომისიო მაღაზიას ჩალის ფასად მიუგდებდა, თან ჩუმ-ჩუმად ცრემლს იწმენდავდა და აფორიაქებულ სულს იმ იმედით იმშვიდებდა, ვითომ ხვალ ან ზეგ დრო შეიცვლებოდა, ცხოვრების ბორბალს ვიღაც უჩინარი უკან დაატრიალებდა, ან თეიმურაზს მამული დაუბრუნდებოდა, ან როგორმე ფულს იშოვიდა და გაყიდულ ქონებას და წიგნებსაც ხელახლა დაიბრუნებდა...

მაგრამ ცხოვრებას აზრად არ ჰქონდა უკან მოტრიალება და ხევისთავის უსარგებლო იმედების გამართლება.

ისევ დღე დღეს მისდევდა, კვირას – კვირა, წელიწადს – წელიწადი. თეიმურაზი კი მუდმივად სასწაულს ელოდებოდა. და სასწაულის მოლოდინში, მამულის დაბრუნებისა და ხელახლა გამდიდრების იმედიანობაში ნელ-ნელა დაილია და დაცარიელდა თეიმურაზის გულიც, იმედებიც, წიგნსაცავიც და ბინაც.

ერთხანს თეიმურაზი ყოველდღე ხუთამდე საკომისიო მაღაზიაში მაინც შეირბენდა გასაყიდად მიბარებული წიგნებისა და ნივთების ბედის გასაგებად და ორიოდე გროშის მისაღებად.

იმ მაღაზიებში თეიმურაზი დიდი დაკვირვებით და გულის კვნესით ათვალიერებდა ათას უცნობი ოჯახიდან გასაყიდად გამოტანილ ნივთებს. მაღაზიების ვიტრინებსა და თაროებზე ხევისთავი ნათლად ხედავდა და კითხულობდა საკუთარი ცხოვრებისა და ბედის წიგნს.

რა არ იყო იმ მაღაზიებში საქვეყნოდ გატანილი ერთი ლუკმა პურისთვის! კაბები და საცვალი, ჭურჭელი და სურათები, წიგნები და ალბომები, სამკაული და სათამაშო, ნაქარგი და ნაქსოვი, ნაჩუქარი და სამახსოვრო; ცოლ-ქმრობის, დანიშვნის, ჯვრისწერის, და-ძმობის, მამა-შვილობის და მეგობრობის ათასნაირი წვრილმანი, უთვალავი მოგონებით აღსავსე, ნატიფი (დახვეწილი) ხელნაკეთი, ინტიმური და ძვირფასი ნივთი.

ყოველ ნივთს – ბეჭედსა და საყურეს, სამაჯურსა და ლამაზ სარკეს, ვერცხლის სათუთუნეს, ქალის ნაქსოვ ხელჩანთას, ფარჩის კორსეტსა და ქარვის კრიალოსანს, სპილოს ძვლის სათამაშოს და ბრინჯაოს ქანდაკს, ფაიფურის ლარნაკს და მოქარგულ ოქრონემსულს (ოქროს ძაფით ნაქარგს), ფერუმარილის (კოსმეტიკის) ჭურჭელსა და ატლასის სათამაშო ქაღალდს, საქორწილო თეთრ კაბას და აბრეშუმის წინდებს – უკლებლივ ყველაფერს ჰქონდა თავისი რომანი და წარსული, სიხარული და დარდი, სიცილი და ცრემლი, ინტიმური ისტორია და უცნობი თავგადასავალი. იმედიანი დასაწყისი და სევდიანი დასასრული.

ხანდახან თეიმურაზი იმ მაღაზიებში ნაცნობთა სამკაულს და ნივთებსაც წააწყდებოდა. მან იცნო კნეინა ახატნელის ცნობილი სპილოს ძვლის მარაო – დიდი მთავრის ნაჩუქარი, ოქროს ძაფით მოქარგული და ფრანგული წარწერით: n'oublier jamais (არასოდეს დაივიწყო), იცნო აგრეთვე კნეინა არაგველის უძველესი ქართული ქათიბი (ზედა მოსასხამი) – კვერნით შემოვლებული, მუქი შინდისფერი ხავერდი, თეთრი აბრეშუმით მოქარგული და მსხვილი მარგალიტებით დაწინწკლული; იცნო თავადი გიგო სურამელის საგვარეულო რახტიც (ცხენის აღკაზმულობა). კნეინა ელენეს ჯიღაც (თავსამკაული), კნეინა ქეთევანის მანიაკიც (ყელსაბამი) და თავად ელიზბარის ქულაჯაც (მოკლე ქურთუკი).

უკვე უსაქმური თეიმურაზი ზოგჯერ მთელ დღეს ტრიალებდა საკომისიო მაღაზიებში, ცნობდა მეგობართა და ნაცნობთა საქვეყნოდ გატანილ ნივთებს, ჩუმი კვნესით კვნესოდა, გულამომჯდარი წუწუნებდა და საკუთარი თვალით ხედავდა თავისივე თვალწინ დატრიალებულსა და საკუთარ ბედზე დაწერილ ახალ სასტიკ ისტორიას, რომლის წყალობით ერთნი ამ ქვეყნის ასპარეზიდან უკვე მიდიოდნენ და თავიანთ წარსულს ყიდდნენ, ხოლო მეორენი ახალი ქვეყნიდან მოდიოდნენ და თავიანთ მომავალს ყიდულობდნენ. თეიმურაზიც დღითი-დღე ყიდდა თავის უბედურ ოჯახსა და ისტორიას. დღითი-დღე წვავდა მომავლის იმედებს და, თავჩაქინდრული, გულდაწყვეტილი, სულდამწვარი, ზლაზვნითა და ბორძიკით ჩამოდიოდა თავდაღმა ცხოვრების ეკლიან კიბეზე.

ჯერი ტანსაცმელზე მიდგა. ჯერ რამდენიმე ხელი გაყიდა, დანარჩენი გადმოაბრუნა და მარცხენა ჯიბეები მარჯვნივ მოაქცია; მერე, საყელოების გახამება რომ გაძვირდა, გაუხამებელს იკეთებდა. ბოლოს, საყელოები და ყელსაბამიც მოიშორა, ხალათი ჩაიცვა, ქამარი შემოირტყა, წვერიც გაუშვა და გაკოტრებულ მეწვრილმანე ებრაელს დაემსგავსა.

თეიმურაზი და მისი მეუღლე ოდესღაც ექვსოთახიან ბინაში ცხოვრობდნენ. იმ ექვსი ოთახიდან ორ-სამ ოთახშიც იშვიათად შეიხედავდნენ. თუმცა თეიმურაზი თითქმის განადგურებული იყო, მაგრამ ბინის გამოცვლას მაინც არ აპირებდა.

დროება ერთხელ კიდევ შეიცვალა. თეიმურაზ ხევისთავი რევოლუციის სალეწავ მანქანაში ჩავარდა. ერთ დღეს თეიმურაზს ძაბრიანები (წითელარმიელები) და შავხელა მუშები მიადგნენ და უთხრეს:

– ამხანაგო, შემოკლდით!

თეიმურაზი და მარგო „დამოკლდნენ“ და სამ ოთახში დაბინავდნენ. კიდევ გავიდა ხანი. კიდევ მიადგნენ თეიმურაზს და უთხრეს:

– ამხანაგო, ცოტა კიდევ შემოკლდით.

თეიმურაზი და მარგო ერთ პატარა ოთახში შეჭყლიტეს, ხოლო ხუთ ოთახში მუშები და მათი ცოლ-შვილი ჩასახლდნენ.

იმ დროიდან დაიწყო თეიმურაზის და მარგოს ახალი ტანჯვა: წინანდელი სიმშვიდე და თავისუფლება გაქრა. ყველას საერთო სამზარეულო, ტუალეტი, აივანი და საკუჭნაო ჰქონდათ. დღე არ გავიდოდა, რომ მარგოს თეიმურაზისთვის არ შეეჩივლა მეზობელთა დაუდევრობა და უწესობა, მაგრამ თეიმურაზი დუმდა და ამბობდა:

– გაჩუმდი, ქალო, თორემ აქედანაც გაგვაგდებენ.

თეიმურაზს შიში გაუმართლდა: ერთხელ კიდევ მივიდნენ და უთხრეს:

– ამხანაგო, აიბარგეთ!

და თვალცრემლიანმა თეიმურაზმა ბაზარს გადარჩენილი ერთი მუჭა ბარგი თითქმის ხელით გადმოიტანა იმ ერთ ოთახში, სადაც ახლა მისი ყოფილი მსახური ჯაყო ისე ძლიერად ხვრინავდა, რომ მისი ხრიალი ზედა სართულსაც კი სწვდებოდა.

თეიმურაზმა თავის დროზე სამსახურიც სცადა, მაგრამ მალე იგრძნო და გაიგო, რომ ის სხვის სკამზე იყო ჩამომჯდარი. ახალმა ქვეყანამ და თეიმურაზმა ერთმანეთის ვერაფერი გაიგეს, ერთმანეთს გული და სული ვერ შეუწყვეს და ვერ მოარგეს. ორივენი თითქოს სხვადასხვა ენას ლაპარაკობდნენ, თითქოს სხვადასხვა ქვეყნისა და დროის სულითა და ხასიათით იყვნენ გაჟღენთილნი. ამიტომ იყო, რომ ერთის „ღვთის წყალობა“ მეორეს „ღვთის რისხვად“ ეჩვენებოდა, ხოლო მეორის მადლი პირველს მატლად მიაჩნდა.

თეიმურაზმა რამდენჯერმე სამსახური შეიცვალა და სამეურნეო დარგში დაიწყო მუშაობა. ახალ სამსახურში თეიმურაზის ქონება და ცოდნა შეამოწმეს და მალე დარწმუნდნენ, რომ ჭიანახრავმა (ძალიან ბევრის მცოდნე, მაგრამ უსარგებლო) მწიგნობარმა ყველაფერი იცოდა, მაგრამ ისიც მალე გაიგეს, რომ ახალ წესრიგს ვერ ეგუებოდა და არ შეეძლო.

დიდხანს იხეტიალა თეიმურაზმა ერთი შენობიდან მეორეში და ერთი დარგიდან მესამეში. ერთ ადგილას თვითონ თეიმურაზი იწუნებდა. მეორეში თეიმურაზს იწუნებდნენ. ბოლოს, სამსახურს სამუდამოდ უნებურად ჩამოშორდა და სხვა საქმეს რომ ვეღარ მიეკედლა, გატკეპნილ გზას დაადგა და ერევნის მოედნის ბირჟაზე გავიდა.

თეიმურაზს გარკვეული ხელობა არ ჰქონდა. ამიტომ ძალაუნებურად დალალობას (შუამავლობას) მიჰყო ხელი. თუ სადმე ნაცნობ-ნათესავებს შეხვდებოდა ჩურჩულით და გესლიანი (მწარე) ღიმილით ეუბნებოდა:

– ვ...ვაჭრებში ფეხი მ...მოვკიდე. თუ გასაყიდი ან დ...დასახურდავებელი გაქვთ რამე, შემიძლია დ...დაგეხმაროთ, მაკლერობით (შუამავლობით) უნდა დავასრულო ჩემი სიცოცხლე.

და ოფლში გაწურული, ენაგამოგდებული მწიგნობარი ნახევარ-მისხლიანი (ძალიან პატარა) ბეჭდის გასაყიდად ან ორიოდე ოსმალური ლირის დასახურდავებლად დილიდან საღამომდე შუა ბაზარსა და ერევნის მოედანზე ხმაურით დადიოდა, კედლებსა და გამვლელებს ეჯახებოდა და ორიოდე გირვანქა პურის გულისთვის ვინმე ბაზაზის (ნაჭრებით მოვაჭრის) დუქანში ორ საათს იჭაჭებოდა, იხვეწებოდა, ტყუოდა და იფიცებოდა.

– ნეტა მამაჩემს ჩემთვის რაიმე ხელობა მაინც ესწავლებინა, ან მწიგნობარის მაგივრად ნეტა ხარაზი (მეწაღე), დურგალი ან ზეინკალი (მეტალის მუშა) ვყოფილიყავი, – თქვა იმ ხანებში თეიმურაზმა და ეს ნათქვამი თანდათან ნატვრად გადაექცა. და ამ ნატვრას შემდეგში ისე ხშირად იმეორებდა, რომ ახლობლებს და თვითონ თეიმურაზსაც კი იმ ნატვრის გაგონებაც კი მოჰბეზრდათ.

ბოლოს, ლირების დახურდავებაც მოისპო და გასაყიდი ბეჭდებიც გამოილია.

თეიმურაზი მას შემდეგ მთელი დღე უსაქმოდ ქუჩაში დასჩანჩალებდა და ნაცნობ-ნათესავებს ყურში საიდუმლოდ ჩასჩურჩულებდა:

– ორი მანეთი მ...მასესხე ხ...ხვალამდე.

და ორი მანეთის მაგივრად ორ აბაზსაც სიხარულით ეჭიდებოდა.

ზოგჯერ თეიმურაზი იღლიაში ჩაჩრილ პურსა და იაფ საჭმელს ბედნიერი ღიმილით მოიტანდა. სხვა დროს კი, მოღუშული და აცრემლებული, თავის ბნელ ოთახში შევიდოდა და მუდმივად მოწყენილ მარგოს კანკალით ძლივს ეტყოდა:

„დღეს ვერაფერი ვერ მოვახერხე, დაწყევლილი დღეა. უნდა მოვითმინოთ.“

მარგოც ჩუმად იყო და ითმენდა.

ერთ დროს თეიმურაზს უამრავი მეგობარი ჰყავდა. ვინ იცის, რამდენს შეუნარჩუნდა და გამოადგა თეიმურაზის სიკეთე! დროის ცვლილებების გამო ბევრი მათგანი თეიმურაზივით გაჭირვებაში ჩავარდა, მაგრამ ზოგიერთი ძლიერი აღმოჩნდა და ისევ აქტიურად მოქმედებდა, ზოგი კი, უცნაური ბედის წყალობით, წელშიც გასწორდა, გაძლიერდა და გამდიდრდა.

მკვდრები მკვდარ თეიმურაზს ეჭიდებოდნენ და საფლავამდე მითრევას ევედრებოდნენ, ხოლო ცოცხალი მეგობრები კი, თეიმურაზს, რომელიც გასაჭირში იყო, სწრაფად გაშორდნენ. ქუჩაში მიმავალ მოწყენილ, მარტოხელა თეიმურაზს ისე ერიდებოდნენ, თითქოს მათი მეგობარი და სიკეთის მომტანი ხევისთავი გაგიჟებულიყო. ხშირად თითქოს ვერც კი ცნობდნენ: შორიდანვე თავს დახრიდნენ და ნაბიჯს აუჩქარებდნენ, ან მაღაზიის დასათვალიერებლად შეტრიალდებოდნენ და თეიმურაზს ზურგს შეაქცევდნენ.

სამმა ადამიანმა გაიხსენა თეიმურაზის ძველი სიკეთე, ცოტათი დაეხმარნენ მას და თითქოს უსიტყვოდ უთხრეს:

„ჩვენი ვალი მოვიხადეთ. მეორედ აღარ შეგვაწუხო.“

ერთ დროს სხვისი შემნახველი და მომჭირნე თეიმურაზი ახლა რომ მარტოხელა მაინც ყოფილიყო, როგორმე თავს შეინახავდა და გაჭირვება ასე ადვილად არ დაამარცხებდა. მაგრამ მუდმივად გაჩუმებული მარგო თავისი დუმილით ქმარს სულს უხუთავდა და ყოველდღე შხამს ასმევდა.

თეიმურაზიც თანდათანობით ბნელდებოდა და ისე იღუნებოდა, თითქოს მას უჩინარი ვინმე დღითი-დღე ახალ-ახალ ლოდს ჰკიდებდა.

მარგოც იჩრდილებოდა, ითმენდა და ილეოდა.

უდარდელად და ნაზად გაზრდილ მარგოს არასოდეს ჰქონდა ნაცადი ცხოვრებასთან ბრძოლა და ლუკმა პურის შოვნა. მას ხასიათშივე ჰქონდა ჩაბუდებული უხილავი ბედის შიში და მორჩილება, ხოლო ბოლო დროს ეს მომთმენი ქალი საბოლოოდ ჩაუვარდა უჩვეულო ცხოვრებას, სრულად დაემორჩილა მას და უსიტყვოდ და ხელის გაუნძრევლად მიეცა სრულ აპათიას, გულგრილობას, გულგრილობას და გაქვავებას.

მარგო ხანდახან თავს იმშვიდებდა: „თეიმური ჩემი ქმარია. რაც უნდა იყოს, ის ჩემთვის მუშაობს და იტანჯება. მეც მისი ცოლი ვარ, მეც უნდა მოვითმინო“. ის უპურობასაც კი იტანდა, მაგრამ ამ გააზრებას არ მოჰყვებოდა სიყვარული, მეგობრული კავშირების გამყარება ან ცოლქმრული მოვალეობის შესრულება. ამიტომ, მარგოს გულში, რაიმე მოქმედების ნაცვლად, ბოროტმა ინსტინქტმა გაიღვიძა. მარტო დარჩენილმა ქალმა გული მოიჭირა და გაჩუმდა. როცა თეიმურაზი მწარედ წუწუნებდა და კვნესოდა, მისი ცოლი დახმარების, გამხნევებისა და ნუგეშის ნაცვლად დღითი-დღე დუმდა. ეს ცივი, უღვთო და სასტიკი დუმილი თეიმურაზისთვის უფრო შხამიანი და აუტანელი იყო, ვიდრე მარგოს გაბრაზებული ყვირილი, ლანძღვა და საჯარო საყვედური. მარგო კი ისევ დუმილით ფარავდა ბრაზის შადრევანს, რომელიც ამოხეთქვას ლამობდა. მაგრამ ქალის გაცრუებულ იმედსა და სიყვარულზე, მარგოს უნებურად, ნელ-ნელა სიგიჟე, ზიზღი და ფიზიკური სიძულვილი გაუჩნდა.

– მარგო, ძალიან გაგვიჭირდა, – ეტყოდა ხოლმე თეიმურაზი გაჩუმებულ ცოლს საუბრის დასაწყებად.

– აკი ვითმენ ამ გაჭირვებას, მეტი რა გინდა? – უპასუხებდა უემოციო მარგო.

– ითმენ, მაგრამ ვაი მაგ მოთმენას!

– შენ შენს თავს მიხედე, ჩემზე ნუ ზრუნავ.

– ისე მელაპარაკები, თითქოს უცხოები ვიყოთ ერთმანეთისთვის.

– როცა გელაპარაკებოდი, შენ დუმდი. ჩემი თავი გაზეთებს ამჯობინე. დუმილი შენ მასწავლე, საუბარს შენ გადამაჩვიე. ან რა გვაქვს სალაპარაკო! როცა მოსაცემი გქონდა, არაფერი არ მომეცი, როცა ყველაფერი გამოგელია, ცარიელ საუბარს მთავაზობ.

– დარიგება, გამხნევება და სულიერი ნუგეში მჭირდება, თორემ წავიქცევი, მარგო!

მარგო უარესად მოიღრუბლებოდა და გამწარებული ქმრისთვის ერთ სიტყვასაც ვეღარ გაიმეტებდა.

რაც დრო გადიოდა, გაჭირვებაც მატულობდა, ხოლო მარგოს გულში საიდუმლოდ და ნელ-ნელა კაპასი გესლი და ავი ბალღამი ჟონავდა.

ჟონავდა და გროვდებოდა. ამ ბალღამსა და გესლს მარგო მოთმინების, გულგრილობისა და დუმილის თავსახურით ფარავდა. მაგრამ ეს გესლი დუღდა, თავსახურს აწვებოდა და ამოვარდნას ლამობდა.

ბოლოს, თავსახურიც ამოვარდა: გამწარებულმა ქალმა ერთხელ თავის უბედურ და უნებისყოფო ქმარს ერთი წვეთი გესლი შეასხა. როგორ ან როდის გამოეცალა ხევისთავის უმტკიცეს ციხეს პირველი აგური, არც თეიმურაზს ახსოვდა, არც მარგოს. პირველ აგურს მოჰყვა მეორე, მეოთხეს მეხუთე და მეცხრეს მეათე. ბოლოს, ისე დღე არ გავიდოდა, რომ თეიმურაზის დანგრეულ ბუდეში ზიზღის ნიაღვარი არ შევარდნილიყო; სიძულვილის შადრევანს არ ამოეხეთქნა და ისედაც მორღვეულ ციხე-ოჯახში კიდევ ერთი კედელი არ ჩამონგრეულიყო.

განუწყვეტელი ნგრევის, შიმშილისა და უშედეგო ბრძოლის გამო ორივეს თანდათან შესძულდათ და შეეზიზღათ თავიანთი თავიც და ერთმანეთიც, სიცოცხლეც და ჭიდილიც, უხალისო წარსულიც და უიმედო მომავალიც.

თეიმურაზი თითქოს აღარ იბრძოდა. მოძულებული თავი მოძულებული ცხოვრების მდინარეს გულგრილად მიანდო და სასურველ დასასრულს ნატვრით ელოდებოდა.

ბოლო დროს ცოლიც და ქმარიც დასუსტდნენ, დადნნენ, მიილივნენ და სიცოცხლის დღეებსაც კი აღარ ითვლიდნენ.

პირქუშმა ბედმა ორივეს ხელი ჩამოართვა და მათი ხელები თავის კლანჭებში დაიტოვა.

– V –

ნაწილი პირველი — თავი V

ადრე როცა ჯაყო ჯივაშვილს ეკითხებოდნენ, სადაური ხარო, ჯაყო თითს როკის მთისკენ გაიშვერდა და იტყოდა:

– იქაური ვარ, შენი ჭირი მე. საწყალი ჯაყო ობოლი ვარ, არც ძმა მყავს, არც მამა და არც ბიძა. ჯაყოს მარტო საწყალი ქეშელა მყავს, შენი ჭირი მე.

შემდეგ კი, როცა გლეხობას მიწის ციებ-ცხელება აუტყდა, როკის მთაში ჯაყოს ძმებიც აღმოუჩნდნენ და ბიძებიც.

როცა დრო მოვიდა, მთებიდან მოულოდნელად კბილებამდე იარაღში ჩამსხდარი ხუთი ჯივაშვილი ჩამოვიდა. ჩამოვიდნენ და ჯაყოს გვერდით ამოუდგნენ.

თვითონ ჯაყოს დილიდან დილამდე ეკიდა რუსული თოფი, მაუზერის დამბაჩა, თეიმურაზის მამა-პაპეული ხმალი-ხანჯალი, სამასი ვაზნით სავსე სამი სავაზნე და ოთხი საომარი ყუმბარა.

არსენალად გადაქცეული ჯაყო თეიმურაზის მამულს გარს უვლიდა და, როგორც უპატრონო ქონებისა და თავისი ნაშრომის კანონიერი მემკვიდრე, გააფთრებული გაჰკიოდა:

– ჩემია! ჩემია! ჯაყო დედას გიტირებდეთ, ვინც მოხვიდეთ!

გვერდით ძმები და ბიძები ჰყავდა: ქეშელა, გიბა, ტელა, მეშთა და ბრინკა. ისინიც ჯაყოს გაზრდილ მადას იარაღით ადასტურებდნენ:

– მაშ, მაშა! ყველაფერი ჩვენია, ჩვენი! დედას გიტირებდით, დედასა!!

ჯაყომ ძალას და მუქარას ხერხი და კეთილი გულიც დააყოლა: მთელი სოფელი რამდენჯერმე დაპატიჟა, სამი ქოცო დააცარიელა, ათამდე ცხვარი დაკლა, გლეხების გული მოიგო, მტრებიც შეურიგდა და ხელისუფლებაც გაამაგრა.

– გაგიმარჯოს ჟორდანიას მთავრობასა! – გაჰკიოდა განუწყვეტლივ.

– გაგიმარჯოს! საწყალ ხალხს მიწა მოგცა ჟორდანიამა.

ხელისუფლება და პირველობა ჯაყოს თავისთავად ჩაუვარდა ხელში.

ამიერიდან ჯაყო ნაშინდარის თავიც გახდა, მსაჯულიც, ადვოკატიც და მზრუნველიც. კვირა არ გავიდოდა, რომ შეიარაღებული ჯაყო გორის ან ცხინვალის ხელისუფლებას კრიჭაში არ ჩასდგომოდა და არ ახვიხვინებულიყო.

– ნაშინდარის ხალხმა გიბრძანა ჯაყოსა... ჩვენი ხალხი სამართალს ითხოვს!.. ჩვენი ხალხი მაგდენ გადასახადს არ გადაიხდის!.. მორჩი და გათავდი!

სადაც მუქარა და ხალხის სახელი არ ჭრიდა, იქ ახმახი ჯაყო გაბავშვდებოდა, გაკრუნჩხდებოდა და აცრემლდებოდა:

– გვიშველეთ, შენი ჭირი მე, თორემ მთელი სოფელი დაიღუპება... ყველას გშიათ, ტანსაცმელიც აღარ გაქვთ, საქონელიც შიმშილით გაგიწყდათ. გვიშველეთ ნაშინდარს!

მუდარა გაჭრიდა თუ არ გაჭრიდა, ჯაყო მაინც სოფელს დაუვლიდა:

– ჯაყოს დიდი ხარჯი აქვს. შენ, კაკუჩა, ერთი ჩანახი ჩამოდი! შენც, ბრეცია, ერთი ქათამი მოიტა... შენზე ერთი გოჭი გაგაწერე, წრიწინა!

ბოლოს, თვითონ თეიმურაზის თხოვნით, ჯაყოს ქვემო ნაფუძრებში თოთხმეტი დღიური მიუზომეს. ჯაყომ სახნავ-სათესი იშოვა, ხოლო სახლ-კარისა და ბაღ-ვენახის დაჩემება მომავლისთვის გადადო. შემდეგ ქალაქში ჩამოვიდა, თეიმურაზს საჩუქრები ჩამოუტანა და ერთი კვირის განმავლობაში ღიჯინით, მუდარით და მუქარით ისე გააბრუა ჯერ კიდევ ძლიერი თეიმურაზი, რომ დაშინებულმა თავადმა თავის მოურავს სახლ-კარიც და ბაღ-ვენახიც თითქმის უფასოდ დაუთმო იჯარით.

გავიდა ორი წელიწადი. ჯაყომ ორიოდე საჩუქარი კიდევ მიართვა თეიმურაზს, თანაც დასუსტებულ ზურგზე დათვის თათს უბარტყუნებდა, ღოჯის კბილებს აელვებდა და იღრიჯებოდა:

– მოსავალს მერე მოგიტან, შენი ჭირი მე, მოსავალი არ მოვიდა. ზოგი გლეხები გააძევეს, ზოგი მოიპარეს, ზოგსაც გადასახადი წაართვეს. ჯაყო ცოლს შეირთავს, შენი ჭირი მე. ხარჯიც დიდი გქონდა.

– ეგ მეორეა თუ მესამე, ჯაყო?.. – ჰკითხა მარგომ.

– მეორე ხარ, შენი ჭირი მე. ისეთი ლამაზი ქართველი ქალი მოიყვანე, როგორც მთვარე.

და ერთი ისე დაიჭიხვინა, რომ ფანჯრის მინები ააწკარუნა. კიდევ გავიდა ხანი. ვარდისფერი საქართველო დამუქდა და გაწითლდა. როკის მთებიდან კიდევ ერთხელ ჩამოგორდნენ ჯაყოს ძმები და ბიძები, და კიდევ ერთხელ მიეშველნენ თავიანთ ბელადს, რომელიც ისევ იარაღში ჩაიჭედა, ისევ გაცოფებული ურბენდა გარშემო თეიმურაზის სახლ-კარს, ბაღ-ვენახს და ისეთი ხრინწიანი ხმით გაჰკიოდა, რომ მისი მუქარა მთელ სოფელს სწვდებოდა:

– დედას გიტირებ, დედასა! აბა ახლოს მოხვიდეთ ვინმე! აბა ერთი გამოხვიდეთ, თუ ვაჟკაცი იქნებით!

– ჩვენია! ჩვენია სახლიც და ბაღიც! – კვლავ უდასტურებდნენ გიგა, ქეშელა, ტურა, მეშთა და ბრინკა.

ხუთივენი წამდაუწუმ თოფსა და მაუზერს აჩხაკუნებდნენ, ხელში ყუმბარებს იმარჯვებდნენ და ხმალი-ხანჯალს ეფერებოდნენ. ხოლო ღამ-ღამობით, უხილავი მტრებისა და აჩრდილების დასაფრთხობად, თოფსა და მაუზერს აგრიალებდნენ.

ჯაყომ ღრიალს და ქადილს ისევ ზედ დააყოლა ცხვარი და ღვინო, არაყი და მწვადები, ოსური ლუდი და ხაბიზგინები, მტრებთან შერიგება და ხელისუფლებასთან ღიჯინი:

– ჩვენი ხალხი ძალიან რევოლუციური ხალხია, შენი ჭირი მე. მუდამ მზად ხართ თოფი ესროლოთ მტრებსა და ყაჩაღებს. ნაშინდარში ყველანი ძმები ხართ და ძმა-ბიჭურად ცხოვრობთ... ჩვენ, შენი ჭირი მე, არაფერი არ გვინდა ბოლშევიკებისგან. მარტო გადასახადი ნუ წაიღებთ. წელს ძალიან ცუდი მოსავალი გვქონდა. ყველას გშიათ, შენი ჭირი მე. სეტყვაც მოვიდა და გვალვაც გქონდათ. სულ დაგილპათ იქაურობა, შენი ჭირი მე, სულ!

ასეთი ღრეჭითა და ასნაირი ხრიკებით სოფლისთვის ჯერ შეღავათს მიიღებდა, შემდეგ სამაგიეროს სოფლისგან ითხოვდა და გლეხებს საყვედურით თავს აბეზრებდა:

– ჯაყომ სოფელს უშველა... ჯაყომ გადასახადი გაპატია... ჯაყომ ყველაფერი გაგიკეთა... ჯაყო დიდი კაცი გახდა, მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომა! – და ქადილსა და საყვედურს ისევ წუწუნი მოსდევდა:

– მომეცით ჯაყოს ვალი, თორემ ჯაყოს მეტი აღარ შეუძლია.

და ჯაყოს ოჯახში უხვად შედიოდა ხორბალი და ლობიო, მატყლი და წვრილფეხა საქონელი, კარაქი, ერბო, ფრინველი და მრავალი გლეხური ნაშრომი და ნაოფლარი. კრეფდა ჯაყო მოსავალს და ახალ ჰანგზე გაიძახოდა:

– ღმერთმა გაკურთხოს ბოლშევიკების მთავრობა, რომელმაც საწყალ ჯაყოს სახლიც მოგცა, ბაღიც, ვენახიც და კარგი კანონიც! ძირს ჟორდანია! აღარ გვინდა ჯაყოს ბურჟუაზიული მთავრობა, აღარა!

ჯაყომ ნატვრა შეისრულა და იმ სახლსა და ბაღ-ვენახში მშვიდად მოიკეცა. გულიც დაიმშვიდა. იარაღიდან ამოძვრა, დაიმორჩილა და ისე დააძგერა თავისი ნათესავები იმ მიწას და ბაღ-ვენახს, როგორც მოსისხლე მტერს: განთიადიდან ბინდამდე ხნავდნენ, თესავდნენ, ბარავდნენ, სხლავდნენ, კრეფდნენ და... ჩუმად ვაჭრობდნენ და უღვთოდ ვახშობდნენ.

იმავე როკელი-ჯაველი ნათესავების დახმარებით ჯაყო მალულად ვაჭრობდა ყველით, ერბოთი, მატყლით, ქსოვილით, ხორბლით, მსხვილფეხა საქონლით და ყველაფრით, რაც ხელში მოხვდებოდა და რასაც მოგებას გამოადენდა. ვაჭრობდა ჯაყო და სუქდებოდა, შეძენის ვნებას იქრობდა და უდროოდ და უადგილოდ ჭიხვინით იქადნებოდა და ლოცულობდა:

– მაშ, მაშ! ასე იცის ჯაყომა! ღმერთმა გაცოცხლოს ჩვენი მთავრობა და რევოლუცია, რომელმაც ჯაყოს, საწყალს, მიწა და სახლი მოგცა. შეგეწიოს ჯაყოს იმისი მადლი და ანგელოზი!

ნაწილი პირველი — თავი VI

– VI –

იმ დღეს თეიმურაზმა ბოლო ქონება გაყიდა (ან ბოლო ფული დახარჯა) და თავისი ყოფილი მოურავი ჯაყო სადილად დაპატიჟა. ჯაყო, რომელიც ახლახან დაკლული საქონლის ხორცით იყო ნასიამოვნები, სამი თითით ჭამდა მესამე ჯამ შილაფლავს, ხმაურით ამთავრებდა მას. დანა-ჩანგალს დასცინოდა, ცხენის კბილებივით დიდი კბილებით ერთგირვანქიან ძვლებს ჩიტის ფრთასავით ადვილად ღრღნიდა, ბოთლს ბოთლზე ხმაურით სვამდა. თეიმურაზს მოხრილ ზურგზე თეფშის ზომის ხელს ურტყამდა და ისე ყვიროდა, თითქოს ლიახვის ნაპირიდან მოპირდაპირე მხარეს ვიღაცას ეძახდა:

– ამ ბოთლსაც ნავთის სუნი აგდის, ნათლია თავადო!

– მიირთვი, გენაცვალე. ღმერთმა შენთვის კარგი მადა მოუცია.

და გაუმაძღარ ჯაყოს მასპინძლები ახალ-ახალ კერძებს სთავაზობდნენ. თანაც შიშის ოფლში იწურებოდნენ: ვაი თუ ჯაყოსთვის საკმარისი საჭმელი არ გვქონდესო.

– ღმერთმა ჯაყოს კარგი მადა მოგცა, შენი ჭირი მე, მართლა! ენაცვალე იმის მადლს! რამდენი ხანია, რაც ჯაყომ დეკეული უნდა დაგიკლას არბორ ხატთან, მაგრამ აქამდე ვერ მოიცალე.

სამი დიდი ჭიქა გაავსო, თეფშზე დაალაგა, ასწია და ხროტინით თქვა:

– ქალბატონო მარგო! ღმერთმა ბევრი მოგცეს ჯაყოსნაირ საწყალს შენისთანა ლამაზი ქალი, რომელიც ჭკვიანიც ხარ და განათლებულიც. ამინ!

სამივე ჭიქა დაცალა, ამოაბოყინა და თავისი ოჯახის ამბავიც შეატყობინა:

– ჯაყომ ორი ცოლი მოიყვანა, შენი ჭირი მე. ორივე მოკვდა. ჯაყო ვერ გაუძლებდა! ახლა მესამე ცოლი გყავს – ნინა. ისეთი ლამაზი ხარ, ისეთი ლამაზი, როგორც მთვარე, მართლა!

და გულიანად გადაიხარხარა.

თეიმურაზი და მარგო ვერ მიხვდნენ ჯაყოს და ვერ გაიგეს მისი სიცილისა და წამოძახილის აზრი; რას ვერ გაუძლეს მიცვალებულებმა, ჯაყოს ხასიათს თუ სხვა რამეს, ან რა აცინებდა ჯაყოს – თავისი მიცვალებულების გახსენება, თუ მესამე ცოლის მთვარესთან შედარება.

ჯაყო თავის მასპინძლებს ნაწყვეტ-ნაწყვეტად ბევრ პატარა თავგადასავალს უამბობდა; უმიზეზოდ ხარხარებდა, სუფრას მესამედ ასუფთავებდა და მაინც ვერ სძღებოდა. ხანდახან საუბარს წყვეტდა, ქონიან ხელს მარგოს მუხლზე დაჰკრავდა, ან თეიმურაზს ზურგზე ჩაუბარტყუნებდა და ანუგეშებდა:

– ნუ დაღონდები, ნათლია! ნუ შეშინდები! ყველაფერი კარგად დამთავრდება! თქვენ კარგად იყავით, თორემ ნაშინდარის მამული თქვენს სიცოცხლესაც წაიღებს.

თეიმურაზი უკვე თვლემდა, ხოლო სიცილს გადაჩვეული მარგო ჯაყოს ქცევით და მისი მოსმენით გამხიარულდა და აყბედებულ დათვს აჰყვა: თვითონაც დალია, თეიმურაზსაც დაალევინა და თავისი ბნელი, ნესტიანი და ბნელი ოთახი ნერვიული კისკისით გაავსო. იცინოდა მარგო და თანაც იმეორებდა:

– რა მხიარული ყოფილხარ, ჯაყო! ღმერთმა მშვიდობა მოგცეს. გამაცინე და გამამხიარულე.

– მართლა, მართლა! ასე იცის ჯაყომ! თეიმურაზ, ამ ბოთლსაც ნავთის სუნი აგდის! აბა, კიდევ ერთი მომიტანე ჯაყოსთვის.

– მიირთვით, ინებეთ, ჩემო ჯაყო, ღვინო კიდევ მაქვს. არც ისე გავკოტრებულვარ, რომ ჩემს ნათლიას ვერ დავალევინო.

– ახლაც დიდი საქმე გაგიკეთე ნაშინდარში, – დაიტრაბახა ჯაყომ. – მთავრობა მალე სკოლას გაგიხსნის იქ. წიწკინა ნინიკა ბრაზით გასკდება.

– მართლა, – გაიხსენა თეიმურაზმა, – როგორ არის ჩემი ნათლული?..

– ვინ, ნინიკა? კარგი ნათლული გყოლია, ღმერთმანი. აგიკლო ნაშინდარი, სულ აგიკლო. ჯაყოს მოსვენებას აღარ გაძლევს, სულ იმას ყვირის, თეიმურაზის სახლი ჯაყოს უნდა ჩამოგართვა და სკოლა და კოოპერატივი უნდა გაგიხსნაო.

– მარგო, აღარ გახსოვს ნინიკა? – მიუბრუნდა თეიმურაზი მეუღლეს.

– ნინიკა? რომელი ნინიკა?

– ჩემი ნათლული. მოპირდაპირე მხარეს, სკოლაში რომ ვზრდიდი.

მარგო დაფიქრდა. მერე უპასუხა:

– არა, არ მახსოვს.

– ჩემი ნათლული, მარგო, ჩემი ნათლული, ჩვენ რომ ჯვარი დავიწერეთ, ორჯერ თუ სამჯერ მოვიდა ჩემთან.

– არ მახსოვს... არ მახსენდება.

– არც გინდა გახსოვდეს ისეთი აბეზარი ბიჭი! – გაცხარდა ჯაყო. – ჯაყო უნდა გადაასახლოს და ჩემს ეზოში კოოპერატივი გახსნას?! ჯანდაბას, ჯანდაბას კოოპერატივი! არ გინდა ჯაყოს კოოპერატივი, არ გინდა ჯაყოს კოოპერატივი, არა მეთქი!

კარგა ხანს იბორგა ჯაყომ კოოპერატივისა და ნინიკას გახსენებაზე. მერე დადუმდა, მარგოს დააცქერდა და თქვა:

– ქალბატონო, ამ ოხერ ქალაქში რას აკეთებ? მოდი, ჩემთან სტუმრად წამოდი, ღმერთმანი! ჯაყო ისე შეინახავს ნათლიებს, როგორც ბატკნებს, მართლა!

ცოლ-ქმარი საუბრის ასეთ დასასრულს არ მოელოდნენ. გაოცდნენ და ერთმანეთს გადახედეს.

თეიმურაზმა სათვალეები შეისწორა და წაილუღლუღა:

– მადლობელი, ჯაყო, მოვიფიქრებთ.

– რაღა ფიქრი გინდა! ჯანდაბას ფიქრები! მაგ ფიქრებმა გაგაფუჭა და დაგაბერა! ჯანდაბას!

და ხუთგირვანქიანი მუშტი ისე მაგრად დაჰკრა მაგიდას, რომ ბოთლი იატაკზე გადმოვარდა და გატყდა. მერე ზრდილობიანად ამოაბოყინა, ცხენის მთქნარებით დაამთქნარა, განივრად გაიზმორა და თქვა:

– ახლა ერთი კარგი ძილი როგორ მარგებს ჯაყოს! იიიფ!

მარგო წამოდგა:

– ინებე, ჯაყო, ინებე. მოისვენე, რამდენიც გინდა. – და ტახტზე საწოლი შეუმზადა.

– არა, ნათლია, არა! რა ჯაყოს საქმეა, შენი ჭირი მე, თავადის საწოლზე წოლა. ჯაყოს იატაკზე უყვარს წოლა. აქ გამიშალე, შენ კი გენაცვალოს ჯაყო.

ნათლია მარგომ სუფთა ლოგინი იატაკზე გაუშალა. ჯაყო ჩუსტებიან-ჩოხიანად ზედ გაიშხლართა და უმალვე ახვრინდა.

სანამ კუთხეში გაშოტილი ჯაყო საბერველივით ფშვინავდა და მომაკვდავ ხარივით ხრიალებდა, თავჩაქინდრული ცოლ-ქმარი პატარა აივანზე ისხდნენ და ფიქრობდნენ.

ჯაყომ ხევისთავებს საღეჭი ძვალი მიუგდო (ანუ რთული გადაწყვეტილება შესთავაზა).

– რას იტყვი, მარგო?

მარგომ მხრები აიჩეჩა და კიდევ ერთხელ უპასუხა გულგრილად:

– ჩემთვის სულ ერთია მეთქი. როგორც გერჩივნოს, ისე გადაწყვიტე.

– ქალაქში აღარ ვიცხოვრებთ. ყელამდე ვალებში ვართ ჩაფლულნი. ლუკმა პურსაც ვეღარ ვშოულობთ. მართალია, თითქოს სამადლოდ მივდივარ ჯაყოსთან, მაგრამ ეს არაფერია. ბოლოს და ბოლოს, ჯაყომ ჩემი ქონება მიითვისა, ზოგი ქურდობით და ზოგიც ეშმაკობით. ესეც რომ არ იყოს, სახლში ჯაყოს მუშა სჭირდება. შენ ოჯახში დატრიალდები, მეც დავეხმარები, ან სოფლის კანცელარიაში გავაკეთებ რამეს. შეიძლება როგორმე ფეხი მოვიკიდოთ სოფელში, თორემ აქ მშივრები დავიხოცებით.

მარგოს შხამიანი ღიმილით დაეღრიჯა სახე.

თეიმურაზი აილეწა და აფეთქდა:

– მარგო, ნუ დამცინი! ვინ იცის, როგორ მოეწყობა იმ სოფელში ჩვენი ცხოვრება! იქნება სწორედ იქ მოხდეს გარდატეხა. იქ გაიშალოს ჩვენი ოჯახის ისტორიის ახალი ფურცელი, ადამიანი ზოგჯერ იქ იპოვის ბედს, სადაც არ ეძებს.

– შეიძლება, – გულგრილად მოუჭრა მარგომ.

– მაშ თანახმა ხარ?

– არც თანახმა ვარ, არც უარს ვამბობ. შენვე გადაწყვიტე. მე გემორჩილები. მაგრამ თუ შენი საქმე უარესად წავა, მე ნუღარაფერს ნუ დამაბრალებ.

– შენი პოზიციის აზრი არ მესმის. თითქოს ჯიბრში მიდგები.

– ჯიბრში კი არ გიდგები, ხელს ვიბან მეთქი (პასუხისმგებლობას ვიხსნი). თუ ჩვენი საქმე უარესად წავიდა, მე ნუღარაფერს ნუ დამაბრალებ მეთქი. შენგან გამიგონია: ვინც მალე წყვეტს, ის დიდხანს ნანობსო.

– ამაზე უარესი რაღა იქნება. მე მომწონს ჯაყოს პატიჟი. მეტი გზა არ არის, უნდა წავიდეთ.

მარგომ სპილოს ძვლისფერი ხელები უსისხლო სახეზე აიფარა, მერე წამოდგა და ამოიკვნესა:

– ღმერთო დიდებულო! ისევ ჩვენივე ყოფილ სახლში ჩვენივე ყოფილ მოჯამაგირეს უნდა შევეკედლოთ და ჯაყოს სამადლოდ უნდა გავიხადოთ თავი?!

– ძნელია, ჩემო კარგო, ძალიან ძნელია. მაგრამ ბედმა რაკი ჩვენი ცხოვრება ასე დაატრიალა, ჩვენც უნდა დავემორჩილოთ.

– შენ მუდამ მორჩილება გაკერია პირზე. აღარ მესმის რომელია ჩემი ქმარი, უხილავი ბედი თუ ხილული თეიმურაზ ხევისთავი?

– მახვილი სიტყვა თქვი, ჩემო მარგო, მაგრამ ისიც მართალია, რომ ჩვენს დროში უფრო ბედია ჩვენი პატრონი, ვიდრე ჩვენ თვითონ.

– ჩვენს დროში! ისე ამბობ, თითქოს სხვა დროს შენვე ქმნიდი ჩვენს ბედს. ყველაფერი მზა-მზარეული მოგვდიოდა სოფლიდან, ჩვენ კი ვხარჯავდით და ვსუქდებოდით!

– ნუ აჭარბებ, ჩემო კეთილო. ვხარჯავდით, მაგრამ მეც ხომ შრომით წელს ვიწყვეტავდი!

– მერე ვისთვის, ან რისთვის? დღევანდელი დღისთვის, არა?

– კარგად დათესილი თესლი არასოდეს არ დაიკარგება. ადრე თუ გვიან მოსამკალს მოგვცემს.

– აკი ამოვიდა შენი დათესილი თესლი, აკი მიიღე მოსავალი! შენივე ყოფილ ხიზნებთან ხიზნად შედიხარ. განა ეს მოსავალი არ არის?!

– ნუ იგესლები, მარგო. ამ ქვეყნად ყოველივე წარმავალია. წყლები წავლენ და წამოვლენ, ქვიშები დარჩებიანო.

– ჯერჯერობით შენმა გადმოგდებულმა წყალმა ჩვენც წაგვიღო, ხოლო რომელი ქვიშები დარჩებიან, ამის ნახვას ჩვენ ვერც კი მოვესწრებით.

– მოვესწრებით, ნუ ჩქარობ.

– რამდენი წელიწადია, სულ მაგას გაიძახი. ჯერჯერობით კი იმასაც მოვესწარი, რომ ჯაყოს სამადლოდ გამიხადე თავი.

– მერე, მე რა ბრალი მედება?

– ათასი. სხვები თუ შეეგუვნენ ახალ ცხოვრებას, რატომ შენ ვერ მოიდრიკე ეგ უხეში კისერი?

– არასოდეს!

– მაშ ჯაყოს ხიზნობა გირჩევნია?

– მირჩევნია. რაც მოსავალია – მოვიდეს!

თეიმურაზმა ხელი ჩაიქნია, წამოდგა და გაიარა.

მარგომ გაკვირვებული თვალი გააყოლა. მერე ჰკითხა:

– მე? მე რაღას მიპირებ?

– სადაც მე ვიქნები, შენც იქ უნდა იყო.

– შენ კიდევ შეგრჩა რაღაც რწმენა. მაგრამ მე რომ აღარაფერი არ მჯერა!

– მაინც უნდა მომყვე, უსაფრთხო ადგილას გაგიყვან.

– არ მჯერა. თემურ, არ მჯერა შენი უსაფრთხოების. გული ცუდ რამეს მეუბნება. ნუ მისდევ ჯაყოს, თავი დაანებე, თორემ შეიძლება ინანო. აქ თუ ვერ მოიკიდე ფეხი, იქ ხომ უარესად გაგიჭირდება. მერე რას აპირებ? სამუდამოდ ჯაყოს ხომ ვერ ჩამოეკიდები კისერზე!

– ქვეყანა დიდია, გზას გავიკაფავ.

– თუ ქალაქში ვერ გაიკაფე გზა, სოფელში რა უნდა გააკეთო? შენი ხნისა და ხასიათის კაცი უნდა ტალღას აჰყვეს, უნდა სხვას მოეჭიდოს კალთაზე და ისე გავიდეს ნაპირზე, თორემ მარტოხელა რომ დარჩე და საკუთარ გზას დაადგე, სულ ადვილად დაიღუპები. შენ ბრძოლისთვის და თავისუფალი შემოქმედებისთვის არა ხარ შექმნილი, თეიმურაზ!!

– რატომ არა? განა აქამდე დამოუკიდებელი არ ვიყავი?

– დამოუკიდებლობას ნაშინდარი გაძლევდა. ისიც ვერ გამოიყენე. მამაპაპეული მამულიც ვერ შეინახე და გაყიდე. იმხელა განძეულობაც ისე მოგპარა ჯაყომ, რომ კვალსაც ვერ მიაგენი. შენ შეჩვეული ხარ ხარჯს. შოვნა და მოგება კი შენი საქმე არ არის.

– ჯაყოს ქურდობას ნუ აბრალებ, მარგო. საბუთი არა გაქვს.

– საბუთიც რომ გქონოდა, ხელიდან გაგივარდებოდა.

– მაშ რას მირჩევ, მარგო?

– გამოუცხადე ერთგულება და ერთგულად იმსახურე.

– კარგი მრჩეველი მეუღლე მყოლია! არ მესმის, მაგას როგორ მირჩევ. როგორ მიბედავ, მარგო?

– გიბედავ, რადგან შენი ერთგული მეუღლე და მეგობარი ვარ.

– მაშ პოლიტიკურად თავი უნდა მოვიკლა, არა?

– თუნდაც ეგრეც იყოს. რა მოგცა პოლიტიკამ?

– ჯერ არაფერი, მაგრამ...

– მაგრამ არც შემდეგში მოგცემს.

– შეიძლება, მაგრამ სახელი?

– ვისთვის, ან რისთვის გინდა კერპი კაცის სახელი, რომელმაც ბოლოს და ბოლოს სიბრმავით კისერი უნდა მოიტეხოს და სხვებიც დაღუპოს?

– ორგულობა და ორპირობა არ შემიძლია, ეს შენც კარგად იცი.

– არც გაჩუმება შეგიძლია?

– ბევრჯერ ვცადე, მაგრამ ვერ მოვახერხე.

– თემურ, ქვეყანამაც იცის, რომ შენ უვნებელი კაცი ხარ, რომ შენ თითსაც ვერ გაანძრევ და ჩიტსაც ვერ დააფრთხობ.

– მაშ რად ეშინიათ ჩემი? – იწყინა თეიმურაზმა.

– შენი არავის არ ეშინია.

– მაშ რად გამიშვეს ათჯერ სამსახურიდან?

– იმიტომ, რომ ყბედი და ენაჭარტალი ხარ. ერთხელ კიდევ გირჩევ, გამოაცხადე ერთგულება, პირზე კლიტე დაიდე და დადუმდი.

– არ შემიძლია.

– მე ჩემი ვთქვი, ახლა შენ იცი. თუ ჩვენი საქმე კარგად ვერ წავა, ისევ შენს თავს დააბრალე.

სანამ ცოლ-ქმარი ყოყმანობდნენ და სახიფათო ნაბიჯის გადადგმას აპირებდნენ, ჯაყომაც გაიღვიძა. ზმორებით, ბოყინით და მთქნარებით წამოდგა და წამოიხრიალა:

– ჰა, ნათლიებო, რას ეტყვით ჯაყოს? წამოხვალთ?

თეიმურაზმა უპასუხა:

– ჯაყო, ჩვენ თანახმა ვართ. ჯერ მე წამოვალ, იქაურობას დავათვალიერებ და მერე მარგოსაც დავიბარებ.

– მაშ, მართლა! ასე იქნება! – მოუწონა ჯაყომ და თავისი ცხვარი და კომბალი იღლიებში ამოიჩარა. – მაშ ზეგ დილით მე შენთან მოვალ, თეიმურაზ. შენც მზად იქნები. ისე სწრაფად გაგიტარებ ნაშინდარისკენ, რომ ქარიც ვერ დაგეწევა. მართლა! აბა, მშვიდობით იყავი, ნათლია. მადლობელი ხარ სადილისთვის, ქალბატონო! შენც მალე წამოდი ნაშინდარში, თორემ ამ ოხერ ქალაქში ძალიან გამხდარხარ, შენი ჭირი მე, ჯაყო ისეთ ლხინს გამართავს ჩემს სახლში, რომ ქუდით ჭერს დაანგრევ!

და უზარმაზარი ყოფილი მოურავი ხარხარით, რახრახით და ჭიხვინით ძლივს გაძვრა ოთახიდან და კინაღამ კარებიც თან გაიტანა.

მეორე დილით თეიმურაზმა მარგოს მრავალი დარიგება მისცა, ჩანთაში რამდენიმე წიგნი და ცოტაოდენი წვრილმანი ჩაილაგა და ჯაყოს გაჰყვა.

ერთი კვირის შემდეგ მარგომ თეიმურაზისგან წერილი მიიღო. წერდა: აქ სრული წესრიგი და მშვიდობიანობა ყოფილა. ყველანი თავაზიანად და პატივით დამხვდნენ და შენც გელიან. გორშიაც და ცხინვალშიც ორივეს სამსახურს გვპირდებიან. რაც ზედმეტი ნივთი დაგვრჩა, – წიგნების გარდა, ახლავე გაყიდე და წამოდი, ხოლო წამოსვლის დღე წინასწარვე შემატყობინეო.

მარგომ მცირეოდენი ნივთეულობა გადაარჩია ნაშინდარში წასაღებად, ხოლო დანარჩენის გაყიდვა ერთ ნათესავს მიანდო, რომელმაც მესამე დღეს მარგოს დაახლოებით ხუთი თუმანი ჩააბარა.

ეს დაახლოებით ხუთი თუმანი, ოციოდე წიგნი და მარგოს ძონძებით სავსე სამიოდე ბოხჩა და კალათი ხევისთავთა გვარის უკანასკნელი ნარჩენი იყო.

მარგომ იმ დღეს თავის მშობელ ქალაქს გულისკვნესით შეაქცია ზურგი და დილის მატარებელში ჩაჯდა.

მარგო ნაშინდარში სულ ორჯერ ან სამჯერ იყო ნამყოფი. ადრე, როცა იქ მიდიოდა, იცოდა და გრძნობდა, რომ თავის საკუთარ სახლში მიდიოდა. იქ მას ელოდა ფუფუნება, პატივისცემა, დასვენება და უდარდელი ცხოვრება. ახლა კი მარგო თავისსავე სახლში სტუმარივით მიჰყვებოდა თავისსავე მოურავს.

მარგომ ძლიერი ტკივილი იგრძნო იმის გამო, რომ ისედაც დანგრეული ბუდე საბოლოოდ დაშალა. თვითონ კი ჰაერში გამოეკიდა, მიწას მოსწყდა. ის უსასრულო მომავალში გადავარდა, რომელსაც არც დასაწყისი ჰქონდა, არც დასასრული, არც საყრდენი და არც რაიმე, რასაც ხელს მოჰკიდებდა.

მატარებელი მარგოს ქართლისკენ მიაქანებდა. ქალის აფორიაქებული გული კი კვნესით უკანვე იწევდა.

ნაწილი პირველი — თავი VII

– VII –

დაახლოებით სამი საათის მგზავრობის შემდეგ, მოწყენილ მარგოს ერთ სადგურზე გაბადრებულმა ჯაყომ დახვდა.

„კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება, ქალბატონო მარგო! გამარჯობა! როგორ ბრძანდებით? როგორ ხართ?“

„გამარჯობა, ჯაყო! გენაცვალე, ქალბატონოს ნუღარ მეძახი. გაიგე, ჯაყო, რომ ქალბატონობა აღარ არის, გაუქმდა.“

„არა, შენი ჭირიმე, სხვა ქალბატონები და თავადები გაუქმდა, თორემ ჩემი ნათლია ჯაყოსთვის ისევ ქალბატონი იქნები, მაშ, მაშა!“

„თეიმურაზი სად არის, არ ჩამოვიდა?“

„თეიმურაზი არ ჩამოვიდა, შენი ჭირიმე. თეიმურაზი სახლში დარჩა და შენი თავი ჯაყოს მიანდე. ან რად გინდა, შენი ჭირიმე, თეიმურაზი? განა ჯაყო თეიმურაზზე ნაკლები კაცი ვარ?! განა ჯაყო იმას არ ვჯობივარ?! ისე წაგიყვანს ჯაყო ჩემს ქალბატონს, რომ ზედ ბუზიც არ დაგაჯდება, მაშ, მაშა!“

და მარგოს კალათები და შეკვრები ბუმბულივით აიტაცა.

„წამობრძანდით, შენი ჭირიმე, აქეთ მობრძანდით.“

განიერ ურემზე ლოგინია გაშლილი. ურემს ფარდაგისგან გაკეთებული ჩარდახი აქვს დადგმული. ლოგინზე მარგო წევს. თავი კოფოსთან ბალიშზე აქვს მიდებული. განიერი კოფო ჯაყოს გაუტენია, რომელსაც კისერი უკან აქვს მოღრეცილი.

გაბადრული ჯაყო შეუჩერებლად ლაპარაკობს, მთიულურად ხუმრობს, ცხენივით იღრიჯება და სულ ჭიხვინებს:

„მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!“

ჭიხვინებს და თანაც შუბლზე აყრილი თვალებით ხარბად ათვალიერებს მარგოს გაღეღილ და მოყვითალო მარმარილოს მკერდს, სპილოს ძვლის მკლავებსა და კისერს, ამობურცულ მკერდს და განიერ თეძოებს, შავ კაბაში გამოკვეთილ ბარძაყებსა და ჯიშიან წვივებს.

ურემი ძლივს მიიზლაზნება. ხანდახან მარგო იტყვის:

„ჯაყო, ააჩქარე, თორემ საღამომდე ვერ ავალთ.“

„შენ ნუ გეშინია, ქალბატონო; ახვალთ, ისე ახვალთ, რომ მზე მაღლა იქნება, მაშა! ხარებიც ცოდოა, შენი ჭირიმე. იმ სიშორეზე მოგიყვანე, დაიღალნენ საწყალი ხარები. შენ მშვიდად იქნები, თორემ ჯაყო თუნდაც ხელით წაგიყვანს, მაშა!“

შემდეგ ისევ მოჰყვა თავის პატარა ამბებს – ნანახსა და გაგონილს, ჭორსა და მართალს. თან უადგილო ადგილას ხარხარებდა, ხვიხვინებდა და მარგოს უსიცოცხლო სახესაც აცინებდა და აცოცხლებდა.

ბოლოს, დუმილის შემდეგ, ჯაყომ ღრმად ამოიოხრა, კოფოდან გადმოიხარა და დაბალი ხმით შეიბრალა ნათლია:

„ეეეჰ, ქალბატონო! თეიმურაზმა შენი ფასი არ იცის, თორემ...“

„რატომ, ჯაყო? რაში მეტყობა?“

„იმაში გეტყობა, შენი ჭირიმე, რომ გამხდარხარ, გენაცვალოს ჯაყო, ძალიან გამხდარხარ.“

მარგომ მხიარულად გადიკისკისა:

„რას ამბობ, ჯაყო? მე რომ გამხდარი ვიყო, თეიმურაზის რა ბრალია?“

ჯაყომ ეშმაკურად ჩაიღიმა:

„იცის ჯაყომ, იცის! კარგი ვაჟკაცის ხელში ქალი გასუქდება, შენ კი... ისე ცხენი გახდებოდა, როცა კალოობას მორჩებოდა. შენისთანა ქალს სხვანაირი მოვლა გინდა.“

„რას ამბობ, ჯაყო? ჰა-ჰა-ჰა!“

„მართალს ამბობს ჯაყო, მაშა, მართალს! შენ კარგი საჭმელი და სასმელი არ გაქვს, იმიტომ გახდი ასე. არც თეიმურაზი არის ვაჟკაცი, ღონიერი არ არის ჩემი საწყალი თავადი. შენი სახლიც არ ვარგა. შენ უნდა სულ აბრეშუმი და ხავერდი გეცვას, მაშა!“

„ჰი-ჰი-ჰი! რა მასხარა ყოფილხარ, ჯაყო!“

„ყელზე და ხელებზე სულ ოქრო-ვერცხლის ბეჭდები უნდა გქონდეს, მაშა! შენი ქმარი ისეთი ღონიერი უნდა იყოს, როგორც ჯაყო ვარ, მაშ, მაშა!“

მარგო გულიანად ხარხარებდა. დაახლოებით ხუთი წელი იქნებოდა, რაც მარგოსგან ასეთი გულწრფელი სიცილი აღარავის გაეგო. იცინოდა მარგო, თანაც ხელ-ფეხს იქნევდა და წყვეტილ-წყვეტილად ისროდა:

„რა მასხარა ყოფილხარ, ჯაყო! ღმერთმა ხელი მოგიმართოს, ძლივს არ გამაცინე!“

ჯაყოსაც მარგოს გამხიარულება ბავშვივით უხაროდა და ხვიხვინსა და კბილების ღრეჯას უმატებდა:

„მაშ, ხომ გაგაცინე ჯაყომ! მაშა, ასე იცის ჯაყომ!“

„ჯაყო, მაშ შენი ცოლი რომ ვყოფილიყავი...“

ჯაყო კინაღამ კოფოდან გადმოვარდა:

„ჩემი ცოლი?! შენ რომ ჯაყოს ცოლი იქნებოდე?!“

„ჰო, მე რომ შენი ცოლი ვყოფილიყავი, როგორ შემინახავდი? აბა მიამბე, ჯაყო!“ – სიცილით ჰკითხა მარგომ, მერე წამოჯდა და გაბადრული სახე გაბადრულ ჯაყოს შეუბრუნა. – „აბა მიამბე ჯაყო, როგორ შემინახავდი?“

ჯაყო მთვარესავით გაიშალა, მარგოს კბილები დაუკრიჭა და აჭიხვინდა:

„ჰაი დედასა! შენ რომ ჩემი ცოლი იქნებოდე?! შენ რომ ჯაყოს ცოლი იქნებოდე?! როგორ შეგინახავდი? მაშ ყური დამიგდე: ჯაყო სულ გაჭმევდა ხინკალს, რძეს და მაწონს.“

„ხინკალი?! მაწონი?! ჰა-ჰა-ჰა!“

„მაშა! ხინკალს გაჭმევდა, ნამდვილ ხინკალს. კიდევ კარაქს და ნაღებსაც, დუმას და ერბოსაც.“

„ჰო-ჰო-ჰო! ნაღები და დუმა!“

„მაშ, მაშა! წვადიც გექნებოდა, კატლეტიც, ჩიხირთმაც, ბორშიც, კარგი ოსური ყველიც, ხაბიზგინა და თეთრი რუსული პურიც. ჩიტის რძე რომ მოგინდებოდეს, ისიც გიშოვიდი, მაშ, მაშა!“

„ჩიტის რძეც? ღმერთო ჩემო, ეს რა კარგი ბატონი მეყოლებოდა!“

„მაშა! დღეში ხუთი ქათამი, ბატი, ინდაური, გოჭი და ცხვარი დაგიკლავდი.“

„ჯაყო, მე ფრანგულ საჭმელს ვარ შეჩვეული. „მზარეულის“ დაქირავება დაგჭირდება.“

„მზარეულის?! სამ მზარეულს დაგიქირავებდი, სამს! მაშა!“

„როგორ ჩამაცმევდი, ჯაყო?“

„როგორ ჩაგაცმევდა ჯაყო ჩემს მარგოს? ჯაყო ხავერდის ქართულ კაბას ჩაგაცმევდა, მაგ წელზე ვერცხლის ქამარსაც შემოგარტყამდი, მაგ მკლავებზე ვერცხლის სამაჯურებს და ოქროს ბეჭდებსაც გაგიკეთებდი.“

„ვერცხლის ქამარი! ნეტა მართლა შენი ცოლი ვყოფილიყავი, ჯაყო! ჰა-ჰა-ჰა! ჰი-ჰი-ჰი!“

„რას იცინებდი? შენ რომ მართლა ჯაყოს ცოლი იქნებოდე, შენც გაიხარებდი და ჯაყოც, როგორც ნამდვილ ქალბატონს, ისე შეგინახავდი, მაშა! მეც შენი თავადი გავხდებოდი.“

„თავადი?! ჰა-ჰა-ჰა! თავადი ჯაყო?! ჰი-ჰი-ჰი! მიამბე, ჯაყო, რას ჩაიცვამდი შენ?“

„მე? ჯაყო აბრეშუმის ახალუხს და კარგ ჩოხას შეგიკერავდა, ვერცხლის ხმალი და ხანჯალი ხომ გაქვს ჯაყოს... კარგი რუსული ჩექმები, მზეზე რომ ბრწყინავს... ვერცხლის მასრები იყიდებოდა. ხუთ მოჯამაგირეს დაგიყენებდი...“

„მოახლე ქალი? ჯაყო, მე ქალები უნდა მემსახურებოდნენ.“

„ჯაყოს სახლში ხუთი ქალი გყავს. ყველანი შენი მოსამსახურე იქნებოდნენ – ჩემი რძლებიც და ჩემი ცოლიც. ერთი კარგი ფაეტონიც გიყიდებოდა.“

„არ მინდა ფაეტონი, ჯაყო! მე ავტომობილი მომწონს.“

„ავტომობილი იყოს რა! ეგეც გიყიდებოდა ჯაყო, მაშა!“

„მერე მაგისთანა დიდმა თავადმა და ქალბატონმა გუთანზე უნდა იმუშაონ?“

„რატომ გუთანზე? არც მე ვიმუშავებდი და არც შენ. თავადი ჯაყო ზაფხულში სოფელში იცხოვრებს. ზამთარში ქალაქში წახვალ. ორივე ნამდვილი თავადი და ქალბატონი გახდებოდით, მაშ, მაშ!“

ასეთ ხუმრობასა და ოცნებაში მზეც ჩავიდა და ბინდმაც მოაღწია. ბაღ-ვენახებით, ჭრელი სოფლებით, პატარა ხევებით და თხელი ჭალებით მოფენილი ქართლის უზარმაზარი მწვანე ხავერდი დამუქდა. საურმე გზა სადღაც დაიკარგა. ურემი ჯერ ბილიკზე გადავიდა, მერე ერთ სოფლის ბოლოში გავიდა, რიყეს გაჰყვა და ჯაგნარს შეერია.

მარგომ გზის გადახვევა გვიან შეამჩნია.

„ჯაყო, საით მიგყავს ურემი?“

„აქეთ სჯობია, შენი ჭირიმე. აქეთ უფრო მოკლე გზა იქნება.“

„რა ვქნა, ჩვენი გზა პირდაპირ უნდა მიდიოდეს, შენ კი მარცხნივ მოუხვიე.“

„არა უშავს-რა, შენი ჭირიმე, შენ მშვიდად იქნები. ჯაყომ შენზე კარგად იცის აქაური გზები, მაშა!“

კიდევ კარგა ხანს იარეს. ჯაყომ ურემი დიდხანს ატრიალა ბუჩქებსა და ნახნავებში, რამდენჯერმე გადასჭრა რიყე და ერთ ბნელ ჭალაში გაჩერდა.

„ქალბატონო, შენი ჭირიმე, შენ ცოტა აქ მოიცადე, მეც ახლავე მოვალ.“

და ბინდში გაუჩინარდა. მერე უცებ ურმის თავთან ამოძვრა და ჩაიხრიალა:

„გზა ამერია, ჯაყოს, ნათლიაჯან.“

მარგო შეკრთა:

„ახლა სად ვართ, ჯაყო?“

„ეშმაკმა ნუ იცის ხარების თავი! ჭალაში ხარ. ლიახვის ნაპირზე ხარ, შენი ჭირიმე.“

„რა ვქნა, აქა ხარ გაზრდილი და ამ მინდორში გზა როგორ აგერია, ჯაყო?“

„იმიტომ რომ მე და შენ ვლაპარაკობდით.“

„რას შვრები, ჯაყო. ხარები უნდა გამოუშვა?“

„მაშა! ახლა სადღა წახვიდოდი? ბნელა, შენი ჭირიმე, არც გზა იცის ჯაყომ.“

მარგოს გულში შიში შეეპარა.

„მაშა! ნუ გეშინია, შენი ჭირიმე. ჯაყოს თოფიც აქვს, მაუზერიც და ხანჯალიც. ვინ გაბედავს რამეს?! ჯაყო აქ არ იქნება?! დედას გიტირებ ყაჩაღს ჯაყო, დედას! აბა, ვინც ვაჟკაცია, ახლოს მოვიდეს. აბა მოვიდეს!“ – ყვიროდა ჯაყო და იარაღს ისე იმზადებდა, თითქოს ის ჭალა სავსე ყოფილიყო ყაჩაღებით, რომლებიც მარგოს მოტაცებას უპირებდნენ, ხოლო ჯაყო რაინდივით გარს უვლიდა თავის ქალბატონს და საკუთარი სისხლით იცავდა.

მარგოს კი უფრო თავისი რაინდის ეშინოდა, ვიდრე ნადირის ან ავაზაკების. მაგრამ ჯაყოს ხელში ჩავარდნილ ქალს გაჩუმებისა და მორჩილების გარდა სხვა გზა აღარ ჰქონდა.

მარგოც გაჩუმდა და თავისი თავი ბედს მიაბარა.

ჯაყო ურემთან იწვალებდა და ისევ მარგოს ამშვიდებდა:

„შენ ნუ გეშინია, გენაცვალე, ნუ გეშინია. ყველას ჯაყო დედას გიტირებდა, დედას! ჯაყო ახლავე ცეცხლს აანთებდა. ჩემი ქალბატონი კარგ ვახშამს შეჭამდა და მშვიდად დაიძინებდა, მაშა!“

ჯაყომ ურმის თავი ორკაპიან ვერხვში ჩააგდო, მერე ყოჩაღად დატრიალდა, სიბნელეში ხმაური ატეხა, ფიჩხი მოაგროვა და მალე იქაურობა გაანათა. მერე ურმიდან მოხარშული ქათამი, მწვანილი და ღვინო გადმოიღო და ცეცხლის პირას პატარა სუფრა გაშალა და მიუჯდა, თან მადიანად ჭამდა და ამბობდა:

„ჩვენი სოფელი აქვეა, შენ გენაცვალოს ჯაყო. მაგრამ ამ ბნელში გზას ვერ იპოვი, შენ ნუ გეშინია, გენაცვალე. კარგად შეჭამდი და დაიძინებდი. ჯაყო კი თოფს აიღებდა და დილამდე კარგი ძაღლივით გარშემო გივლიდა, მაშა! აბა, გაბედოს ყაჩაღმა ახლოს მოსვლა! დედას გიტირებ ჯაყო, დედას!“

ხანგრძლივი დუმილის შემდეგ ჯაყომ თითი ბნელ ცას ატაკა და თქვა:

„აგერ ჯაყოს ვარსკვლავი. გენაცვალე იმის მადლსა! გვერდითაც ნათლია მარგოს ვარსკვლავი მოგდევს, გენაცვალე იმასაც!“

აღმოსავლეთით ალისფერი მარიხი ციმციმებდა.

მარგომ ხმა ჩაიკმინდა და ჯაყოს პასუხს აღარ აძლევდა.

ვახშამი რომ დაამთავრეს, მარგო ისევ ურემზე ავიდა და მიწვა, ჯაყომ ნაბადი წამოისხა და ურმის ქვეშ შეძვრა.

„ღამე მშვიდობისა, ქალბატონო!“ – სხვისი ხმით ამოსძახა ჯაყომ.

„ძილი ნებისა, ჯაყო!“ – სხვისივე ხმით ჩაუგდო მარგომ.

მარგოს ძილი არ ეკარებოდა. ხშირ-ხშირად მხარს იცვლიდა, ტრიალებდა და თვალებს ხუჭავდა, მაგრამ მოსვენებას ვერ პოულობდა, ისევ შფოთავდა, უსიამოვნო რამეს მოელოდა და ამ მოლოდინში გული უჩქროლავდა და უფართხალებდა.

ჯაყო მძიმედ ხვრინავდა და განგებ ახველებდა, თან დროგამოშვებით მარგოს ეკითხებოდა:

„დაიძინე, მარგო, გენაცვალოს ჯაყო?“

„არა, ჯაყო, არ მეძინება.“

ბნელი და თბილი ღამეა. მთის ნიავი ჭალას აშრიალებს. ლიახვი შხუის. შორიდან ხანდახან ტურის ჩხავილი და ჭოტის კივილი ისმის. სადღაც ძაღლი ზანტად ყეფს. იქვე ჭალაში ზოგჯერ ღამის ფრინველი ფართხალებს. წვრილფეხა ცხოველი ბუჩქებში ფაჩუნებს.

სადღაც ქვემოთ თოფმა დაიქუხა. მერე ყველაფერი შეწყდა და გაინაბა. მხოლოდ ძაღლმა მოუმატა წკმუილს. ნიავიც გაძლიერდა.

„მარგო, დაიძინებდი?“ – ერთხელ კიდევ მოესმა მარგოს ურმის ქვევიდან ჯაყოს ხმა.

მარგომ ჯაყოს ხმა ვეღარ იცნო. რაღაც საშინელს მიხვდა. თავი მოიმძინარა, გაირინდა და გაინაბა. სულიც კი შეიკავა, საფრთხეს გრძნობდა და ჯაყოსგან საშინელ იძულებას მოელოდა.

ერთი წუთის შემდეგ ურემი ოდნავ შეინძრა. ისედაც ბნელ ფარდულში მუქი ჩრდილი ჩამოწვა. იმავე დროს მარგომ თავის ფეხზე ჯაყოს მძიმე თათი იგრძნო.

ჯაყო ურემზე ამოდიოდა.

„ჯაყო, რა გინდა?“

„ჩუმად, შენი ჭირიმე, ჩუმად! არ დაიყვირებდი...“

„ჯაყო, სად მოდიხარ?“

„ცოტა იქით მიიწევდი. მარგო... საწყალ ჯაყოს შესცივდა... ცოტა გაგათბობდა ჯაყო, გენაცვალოს იმის თავი.“

მარგომ წამოიწია:

„მაშ მე გადავალ ურმიდან.“

გვიანღა იყო. ჯაყომ დაფეთებული მარგო ისევ ზურგზე გადააქცია. მძიმე დათვივით დააწვა, ჩაჰბღუჭა და ჩაჰბუბნა.

„მხეცო, რას შვრები?! პირუტყვო!.. ვერაგო!.. ავაზაკო!..“

ჯაყომ ერთი სიტყვის აზრიც ვერ გაიგო. მარგოს ნათლიმამა მშვიდად ცდილობდა ნათლიდედის დამორჩილებას: დაუნდობლად სთელავდა, ხელ-ფეხს უმტვრევდა. თანაც მშვიდად არიგებდა:

„კარგი, გენაცვალოს ჯაყო, კარგი!... აბა, რად გინდა ჩხუბი? რა ქალბატონის საქმეა ჩხუბი?... აბა, აქ ვინ მოგეშველება?!... ჩუმად, შენი ჭირიმე, ჩუმად! გაჩუმდებოდი, თორემ...“

„მხეცო!... ჰარამზადავ! გამიშვი... მიშველეთ! მიშველე-ე-ეთ!-“

ჯაყო ოდნავ განრისხდა.

„ჩუმად! გაჩუმდებოდი მეთქი, თორემ დაგახრჩობდი!... ჩუმად მეთქი!“ – და ერთი თათით მარგოს მთელი სახე დაუფარა და მისი ყელი და კისერი ჩაჰბღუჭა.

ჯაყომ იმძლავრა.

დაახლოებით ხუთი წუთის შემდეგ ჟინმობანილი და დამშვიდებული ჯაყო ოფლიანსა და უხეშ თათს მარგოს მკერდზე უსვამდა და დაბალი ხმით ხვიხვინებდა:

„მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ! ჩხუბი რად გინდა?! პატარა ხომ არ იქნებოდი, რომ ჯაყოს ეწინააღმდეგებოდი?! აბა, რა ქალბატონის საქმეა ჩხუბი?...“

მარგო კვნესოდა. ჯაყო კი კვლავ ანუგეშებდა:

„ხელი გეტკინებოდა? არა უშავს-რა, მალე მორჩებოდა... ჯაყომ მხარში გიკბინა? ჯაყო ასეა დაჩვეული, ეგეც მალე მორჩებოდა... კაბაც დაგეხეოდა? ახალს გიყიდიდა ჯაყო... რა გატირებს, ჩემო მზე და მთვარე? კარგი, გენაცვალოს ჯაყო, კარგი... ჩუმად, შენი ჭირიმე, ჩუმად!...“

მერე, როცა ლაპარაკით და ალერსით გული მოიჯერა, ოფლიანი თითით მარგოს ცრემლი მოსწმინდა, ისევ ურმის ქვეშ შეძვრა და გოლიათის ხვრინვა ამოუშვა.

მარგო კი – ნაცემი, ნაბეგვი, იძულებული და გაჭუჭყიანებული მარგარიტა ხევისთავი – შელახულ ღირსებას, შებღალულ პატივსა და გათელილ თავმოყვარეობას ცხელი ცრემლით გლოვობდა, მოწამლულივით იტანჯებოდა, სიმწარისაგან იკლაკნებოდა და გულში იმუქრებოდა:

„ჯაყომ მოიცადოს! თეიმურაზი ამ ველურს (ჯაყოს) ძალიან ძვირად გადაახდევინებს თავის საშინელ თავხედობასა და სისასტიკეს! მალე გათენდება და ორივე ნაშინდარში (სოფელში) ჩავა... მაშინ ვაი ჯაყოს ბრალი! ვაი შენ, საცოდავო ველურო! მხეცო! პირუტყვო!“

შუაღამე დადგა. ნიავი ისევ ქროდა. ლიახვიც შხუოდა. ძაღლები აღარ ყეფდნენ და აღარც ჭოტი კიოდა.

ჯაყომ გაიღვიძა და ურმის ქვემოდან მარგოს ტკბილი ხმით მიმართა:

„მარგოჯან! შენი ჭირი მე, ნეტავ გეძინება თუ გღვიძავს?“

მარგომ ისევ თავი მოიმძინარა.

გაუმაძღარი ჯაყო ურმის ქვემოდან კიდევ ერთხელ გამოძვრა და ჩარდახის ქვეშ კიდევ ერთხელ აცოცდა.

მარგო აღარ კიოდა და აღარც იბრძოდა. აღარც ბრძოლის ძალა ჰქონდა და აღარც შველას ელოდა. ბავშვივით ტიროდა, სლუკუნებდა და გაუგებარ სიტყვებს ბუტბუტებდა.

ჯაყომ კიდევ ერთხელ დაიჯერა თავისი ძალა და ისევ მარგოს დამშვიდებას შეუდგა:

„რა გატირებს, ქალო? ძუძუთა ბავშვი ხომ არ ხარ! ქალი ხარ შენ, ქალი!.. აღ-უ-უ-უ-უ, ნეკნზე არ მიკბინო! აღ-უ-უ-უ-! აღუ-უ-უ-!“

მარგომ ტირილი შეწყვიტა. ჯაყოს გაუხარდა. მარგოს იღლიაში თითი ჩაუყო და ღიტინი დაუწყო:

„ღიტი-ღიტი მარგოსა! ღიტი-ღიტი პატარასა!“

ქალს ნერვული სიცილი აუტყდა. ტირილი და კისკისი ერთმანეთში აერია, აკანკალდა და აიგრიხა.

ჯაყომ ასეთი სიცილი მარგოს გამხიარულებად მიიჩნია და თვითონაც ახარხარდა:

„აი, ასე! გენაცვალოს ჩემი თავი! გაიცინე, გაიცინე, შენი ჭირი მე, შენი! ხომ გაგაცინა ჯაყომ! მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ.“

შემდეგ ისევ ურმის ქვეშ შეძვრა და მალე კვლავ დაიწყო ხვრინვა.

განთიადზე ჯაყო კიდევ ერთხელ აცოცდა ურემზე, და იმ ჩარდახიდან კივილისა და ტირილის ნაცვლად ქალის ვნებიანი კვნესა და თავდავიწყებული ბოდვა მოისმა.

იმ ჭალაში, ლიახვის პირას, როცა ცამ თვალი მოიფშვნიტა და ფერი იცვალა, მიძინებულმა მარგომაც პირველად გაიღვიძა. გაკვირვებით თვალი გაახილა და ხარბად დასწვდა ცხოვრების ერთ საუნჯეს, რომელიც ამ ქვეყნად არც კი ეგულებოდა. რაც უნდილმა და ჭიანაჭამმა თეიმურაზმა თავისი უძლური ვნებით ათ წელიწადში ვერ გაუთბო მარგოს, ტყიდან გამოვარდნილმა ველურმა, — გაუმაძღარმა ჯაყომ — ათ წუთში აუდუღა და აუჩქროლა.

მარგო უძილობით იყო გამოფიტული. მაგრამ მაინც ქალური თვალით დაინახა და ცხადად იგრძნო უცნაური ცვლილება:

თითქოს მძიმე ტვირთი მოეხსნა გულიდან. გაღვიძებულმა ძარღვებმა სიცოცხლის ხმაური გამოიწვია, სისხლმაც ჩუხჩუხი დაიწყო. მარგომ იგრძნო და გააცნობიერა, რომ იმ ღამიდან მის სულში რაღაც ნათელი, წმინდა გრძნობა გაჩნდა. მისი დაობებული სხეული სასიამოვნო ცეცხლით დაიდაღა, უსაზღვრო სიხარულით გაივსო და სხივით განათებული კოკორივით გაიშალა.

— VIII —

ეზოში შემოსულ ურემს თეიმურაზი მიეგება:

– მადლობა ღმერთს! სად ხართ, რატომ დააგვიანეთ?

ნაწილი პირველი — თავი VIII

ჯაყომ მაშინვე უპასუხა:

– ურემი გაგიფუჭდეს, შენი ჭირი მე, ურემი! გუშინ ვერ ამოვედი.

– მაშ, ღამე სად გაათენეთ?

– ღამე ლევანაშენში გავათენებდით, ჩვენი ნათესავის თომასთან ვიყავით სტუმრად. ძალიან კარგად დაგვხვდებოდა თომა, შენი ჭირი მე, ძალიან კარგად. მოკითხვაც მოგიტანე თომასგან, დიდი მოკითხვა.

გაწითლებული და გაჩუმებული მარგო განზე იყურებოდა და ქმარს სახეს არიდებდა. მარგო დუმდა და ამ სიჩუმით პირველად გრძნობდა ორპირობის სიმწარეს და ღალატის სირცხვილს.

გაახსენდა წუხანდელი საუბარი და თავისი დაპირებაც. ყველაფერს მოუყვება თეიმურაზს, ყველაფერს! მარტონი რომ დარჩებიან, მარგო ეტყვის:

– ჩქარა, თემურ, ჩქარა წავიდეთ აქედან.

და ღამის ამბავს გადაუშლის თავის ქმარს, თანაც შეეხვეწება:

– თემურ, გაჩუმდი. შენც თავს ნუ მოიჭრი – და მეც ნუ შემარცხვენ.

„რაც მოსავალია, მოვიდეს!“ – გაახსენდა მარგოს თეიმურაზის ნათქვამი. – აი, აკი მოვიდა კიდევაც!.. არა, მარგო დღესვე ჩამოირეცხავს ღამის სიბინძურესა და უსიამოვნებას, დღესვე!

თეიმურაზი მარგოს ათვალიერებს და ცოლის თვალებს ეძებს.

მარგო მიტრიალდა.

თეიმურაზს თვალი თვალში ვეღარ გაუყარა, შეწუხდა და აენთო. ბოლოს თავს ძალა დაატანა. მხიარულად და ცოცხლად ჩამოხტა ურმიდან და ნატკენი მკლავი აითრია.

თეიმურაზი შეშინდა:

– მარგო, ეგ რა არის? კაბა სად დაიხიე? მხარზე რაღაც იარა გაქვს, მკლავიც ხომ არ დაგიშავდა?

მარგოს შიშველ მხარზე ჯაყოს ნაკბილარი მოსჩანდა, ხოლო მკლავი გუშინდელ ბრძოლაში ჰქონდა ნაღრძობი.

სირცხვილისაგან გაწითლებულსა და შიშისაგან განაბულ მარგოს ისევ ჯაყო მიეშველა:

– კნეინა ურმიდან ჩამოხტებოდა, შენი ჭირი მე, კაბა წალს მოედებოდა და ხელიც მიარტყამდა. არა უშავს-რა, შენი ჭირი მე, მალე მოგირჩება ნათლიას.

სანამ ჯაყოს ბიძა ქეშელა საქონელს აბინავებდა, ხოლო ჯაყო ყვირილით იქაურობას იკლებდა და ყველას აფეთებდა, თეიმურაზი მარგოს თავის ძველ სახლში დაატარებდა, იქაურობას აჩვენებდა და გულის კვნესით ეუბნებოდა:

– აი, გასინჯე, ნახე, რა დაემართა ჩვენს უპატრონო სახლს.

მარგო ძლივსღა ცნობს ხევისთავების ყოფილ მამულს. ძველი ავეჯი და სურათები დახეულ-დახვრეტილი და ჩამტვრეულია. ჭვარტლით შემურულ კედლებზე მრავლად ჰკიდია ტყავეულობა, სამუშაო იარაღი და ხმელი ხილი.

ხარატით ნაკეთები და გრეხილ-ხვეულით შემკული მუხის ბოძები დალურსმული და დაჭდეულია უხეშად და დაუნდობლად. სახლი გატენილია კასრებით, ქილებით, კოკებით, კალათებით და გოდრებით. ერთ კუთხეში გაურჩეველი სიმინდი ყრია, მეორეში – გაურჩეველი ლობიო.

ოთახების ზოგი მორთულობა – სუზანები, სარკეები, რბილი ავეჯი, ქანდაკებები, ხალიჩები და უძველესი შირაზის ჭურჭელი აღარსად არ ჩანს.

კედელში ჩატანებული მუხის ფართო განჯინები, ისიც ხარატით ნაკეთები, იარაღის ასეთივე სათავსო და საწიგნე სავსეა მყრალი ლოგინით, ჯაგრით და მატყლით.

აქა-იქ გაფანტულია ხევისთავების გვარეულობის განთქმული იარაღი: ჯავშნები, მუზარადები, პერანგები, საბარკულები და სამკლაურები, ჩაფხუტები და ასნაირი თოფი და მახვილი: ორპირი ლახვარი, გრძელტარიანი, ბრტყელპირიანი და ზომიერი ტარით; სათხედები, ხელშუბები, გეონები, ხიშტები, ზუფანები, ლიბადაკები, გმურები. სირმა, სიათა, ყირიმი, ფრანგული, დამასკი, დაღესტნური, გორდა და მრავალნაირი ხანჯალი და ხმალი.

ერთი პირმომტვრეული ძველი ხანჯალი და გორდას ხმალი აივანზე ეყარნენ. სადაც ფიჩხსა და წნელს გორდა-ხმლით ჭრიდნენ. რამდენიმე ძველი ფარი სარქველის მაგივრად ჭურებისთვის და კასრებისთვის დაეხურათ. ძველი ფრანგული და ყირიმული ხარიხებად გადაეკეთებინათ და ზედ აკიდოები ჩამოეკიდნათ.

სახლში არც ერთი წიგნი აღარ მოიპოვებოდა. თეიმურაზის მამის სურათი, ფერადებით ნახატი და მშვენიერ მოოქროვილ ჩარჩოში ჩასმული, ხონჩად არის გამოყენებული. ხატები და უძველესი წიგნების ყდები მწნილების და ყველის ქილებისთვის დაუხურავთ.

სახლის უკან გაშენებული ყვავილნარი, სადაც წინათ იშვიათი ჯიშის ვარდ-ყვავილი იყო მოშენებული, ახლა სავსეა დიდი ყვითელ-წითელი გოგრებით, მზესუმზირით, სიმინდით და ლობიოთი.

წინათ სანახევროდ მიცემული და კარგად მოვლილი ბაღ-ვენახი ახლა ჯაგნარად გადაქცეულა, ხეხილი და ვაზი გაფარჩხულა და ლიახვის ჭალას დამსგავსებია.

თეიმურაზს გული აუჩუყდა და ცრემლი მოერია. მარგოც ხან წარბებს იჭმუხნის, ხანაც ნაძალადევად იღიმება.

ბოსტნის კუთხეში ერთ საფრთხობელას წააწყდნენ. დაბალ ბოძზე ჯვარივით გაკრულია გადატეხილი სიათას თოფი. ამ ბოძზე და თოფის ხარიხაზე ჩამოუცვამთ რკინის აბჯარ-ჯავშანი – თვალმრგვალი ჯაჭვი, სამკლაურები, შუბი და საბარკულები, დასკლინტულ რკინის მუზარადზე, რომელსაც უძველესი წარწერა ჰქონდა – „ალლაჰ ილ-ალლაჰ“ – კაჭკაჭი სჩხავის.

ორივემ შხამიანი სიცილით გაიცინეს. მერე თეიმურაზმა სათვალეები შეისწორა, საფრთხობელასაკენ თითი გაიშვირა და ნაღვლიანად წაიბორძიკა:

– საოცარია! ეს საფრთხობელა ნამდვილი ემბლემაა ჩვენი ბედისა.

მარტონი არიან. ახლა ეტყვის მარგო, ყველაფერს ეტყვის. მხოლოდ არ იცის, საიდან და როგორ დაიწყოს. ჯერ ტფილისში გატარებული დრო გაახსენოს და საყვედურით გაავსოს, თუ წუხანდელი ღამის ამბიდან დაიწყოს.

დგას თეიმურაზის გაქვავებული მეუღლე და იხრჩობა. სამჯერ დააღო პირი და სამჯერვე დაახველა: ენაზე მომდგარი სიტყვა დასაკლავ ხარივით ჯიუტობს და უკანვე გაურბის, ბოლოს, ძლივს ამოიხრიალა:

– თეიმურაზ...

თეიმურაზს არ ესმის. განზე იყურება.

ჩუმი ცრემლი ჩუმად მოიწმინდა და მარგოს მიუბრუნდა:

– წამო, მარგო, წამო, ჩვენ დიდ აივანზე ავიდეთ, ერთ დროს შენ ძალიან გიყვარდა იმ აივანზე ჯდომა.

– ახლაც მიყვარს. წავიდეთ. – და გულში დაუმატა: – მერე ვეტყვი.

ეზოში სისხლი იღვრება: ჯაყომ რამდენიმე ქათამი, ინდაური და ცხვარი დაკლა, ქვევრსაც თავი ახადა და თავისი სტუმრების საჩვენებლად სოფლის წარჩინებულნიც მოიწვია.

როცა საკლავს ხოცავდნენ, ჯაყომ თეიმურაზს დაუძახა და ერთი ცოცხალი ქათამი გაუწოდა:

– აბა, კნიაზ, ერთი ქათამი შენც დაკალი. შენი დაკლული ქათამი ამ ოჯახს შეგეწევა.

თეიმურაზი შედრკა:

– არ შემიძლია, ჯაყო.

ჯაყომ სიცილი დააყარა:

– მაშ, რა ვაჟკაცი იქნებოდი?! ერთი ქათამიც ვერ დაკლავდი? ჰაი, შე ქალაჩუნავ, შენა! აბა, უყურე ჯაყოს.

და ჯაყომ ქათმებს კისრები დააწყვიტა და ცხვარს მშვიდად ყელში ხანჯალი გაუყარა.

თეიმურაზმა პირუტყვების სისხლსა და ფართხალს ვერ გაუძლო და სახლისკენ გასწია. სისხლის დანახვაზე გული წაუვიდა და სახე გაუფითრდა.

ჯაყო იცინოდა და თეიმურაზს დასცინოდა. მარგო კი მაღალი აივნიდან თავის მეუღლეს არცხვენდა:

– რა დაგემართა? ქათმის სისხლმა ეგრე როგორ დაგაშინა?

თეიმურაზიც აივანზე ავიდა და დაშინებული ბავშვის ხმით თავს იმართლებდა:

– არ შემიძლია. შეჩვეული არა ვარ.

მარგომ მხრები შეიშმუშნა და ტუჩებზე ღიმილი აისახა:

– შეჩვევა რა შუაშია? მამაკაცის გული რომ გქონდეს, სისხლის დანახვა ეგრე არ გაგაფითრებდა. სირცხვილია, თემურ!

– ცოტა ხანს რომ ვიცხოვრებ ამ გაკაჟებულ ხალხში, გულიც გამიმაგრდება და სისხლსაც შევეჩვევი. იქნება მერე კაციც ადვილად მოვკლა.

– შენა? კაცის მკვლელი?! – წამოიძახა მარგომ და გადიკისკისა.

სანამ სადილი მზადდებოდა, ჯაყომ ხევისთავებს თავისი ოჯახის წევრები გამოუყვანა და მათ თვალწინ თავისი ბიძები, ძმები, მამიდები, დეიდები და მრავალრიცხოვანი ნათესავები გამოჰფინა: ტურა, ქეშელა, გიბა, ტელა, მეშთა, ელისო, მარიამი და თინა.

მერე ჯაყოს ცოლი ნინაც გამოვიდა და ცხრა ქალ-ვაჟი გამოიყვანა, – ყველანი ერთმანეთის მიმდევარნი, ზოგი მისი საკუთარი, ზოგნი კიდევ გერები.

ჯაყომ დოინჯი შემოიყარა და სახე გაუბრწყინდა:

– აბა, კნიაზებო, როგორი ბიჭი ყოფილა ჯაყო! აბა, დახედეთ ჯაყოს შვილებს! ბიჭები ჩემნაირი ვაჟკაცები გამოხვალთ, ქალები კი ისეთი ლამაზი იქნებით, როგორც ნათლია მარგო, მაშა!

– ჯაყო, რა ბევრი გყოლია. – გაიკვირვა მარგომ.

– მაშა! – აჭიხვინდა გახარებული ჯაყო. – ცხრა შვილი გაგიკეთე ჯაყომ. მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

– ჯაყო, ცხრა შვილი გეყოფა. – უთხრა თეიმურაზმა.

– რატომ გვეყოფა ცხრა? ჯაყოს ცხრა ბიჭი კიდევ ეყოლება, მაშა! შენ რას იტყოდი, ნინა? ჯაყოს ცოლმა, გაწურულმა, გამხდარმა ქალმა, რომელიც ქალაქში ჯაყომ გაბადრულ მთვარეს შეადარა, ტუჩები აიპრუწა, ჩაიხითხითა და სახე მიიბრუნა. ჯაყომ თეიმურაზს და მარგოს გადმოხედა:

– შენა, ნათლია? რატომ ერთი ბიჭი მაინც არ გეყოლებოდა?

თეიმურაზმა ამოიოხრა:

– რა ვიცი, ჯაყო, ალბათ ღმერთს ასე სურს.

– ღმერთმა რა იცის შენი საქმე? შენ იქნებოდი ქალაბიჭა. ღმერთს ნუ დააბრალებ.

მარგომ და თეიმურაზმა ერთმანეთს გადახედეს და გულიანად გაიცინეს.

ჯაყომ თავის შთამომავლობას ისევ ამაყად გადახედა და ერთხელ კიდევ დაიქადნა:

– ყველანი ჯაყოს შვილები ხართ, მაშა! ღმერთმანი, ჯაყოს კიდევ ეყოლება ცხრა შვილი, მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

მარგო ჯაყოს შვილების ხროვაში შეერია, თეიმურაზის და თავის ნათლულებს გაუღიმა, სხვებსაც მოეფერა და ტკბილეულობა დაანახვა. ცხრა ბავშვი მარგოს ცხრა გოჭივით მიესია. ჭყვიტინით, ჭიჭყინით, ღნავილით ეხვეოდნენ გარშემო და ტკბილეულობას ერთმანეთს პირიდან სტაცებდნენ. ჯაყო კი დოინჯშემოყრილი იდგა, მარგოს და თავის ცოლს ერთმანეთს ადარებდა და ორივეს ცხენების დალალივით ათვალიერებდა: ღიმილით, ურცხვად და მოურიდებლად. შემდეგ სამ უცნობ ვაჟზე მიუთითა თეიმურაზს და თქვა:

– ესენი მოუნათლავი დაგრჩა.

– მერე, რატომ არ მონათლე, ჯაყო?

– რატომ უნდა მონათლო? ახლა ნათლობა მოდაში აღარაა. ჯაყომ იცის ახლანდელი კანონი. ჯაყო ჭკვიანი კაცია. ჯაყოს მონათლულებიც ჰყავს და მოუნათლავებიც. ვინ იცის, როდის დაგჭირდება ჯაყოს მოუნათლავი შვილები! მაშ, მაშა!

ერთმანეთის გაცნობა რომ დასრულდა, ჯაყომ აივნის ჩრდილში ხევისთავების საგვარეულო სკამი დაიდგა, ზედ ჩამოჯდა, გვერდით სტუმრები მოისვა, მყრალი ყალიონი გააბოლა და საუბარი გააბა, თანაც ზევიდან წამდაუწუმ ისეთი ხმამაღალი ხმით გადასძახოდა ფეხმარდ და უხმო ნათესავებს, რომ ჯაყოს ხმა მთელ სოფელს სწვდებოდა:

– ტურა, ჩქარა! თახრაშუ!.. ქეშელა, ადამრაშე!... გიბა, ქადამჩაუ?!...

ნაწილი პირველი — თავი IX

სოფლელები – ჯაყოს სტუმრები – სწრაფად დასხდნენ ასწლოვანი ნიგვზის ხეების ჩრდილში გაშლილ სუფრასთან და მგლებივით ხარბად შეესივნენ დიდი ხნის უნახავ ხორცსა და ღვინოს. თან ჭამდნენ, ჯამებით ღვინოს ხარბად სვამდნენ, ჩახლეჩილი ხმით სუფრულ სიმღერებს მღეროდნენ და ზოგჯერ ენაბლუდად, გაურკვევლად ლაპარაკობდნენ.

– გაუმარჯოს ჯაყოს სტუმრებს... რომლებიც... ასევე...

ამაყი ჯაყო მასპინძელივით სუფრის თავში იჯდა, მხარს იჩეჩავდა და ყვიროდა:

– აბა, თქვენი სიცოცხლე მე! არ მოიწყინოთ! ჭამეთ და სვით! ტურა, დალიე! ქეშელა, დალიე!

და ზოგჯერ სიამოვნების ნიშნად ამპარტავნულად ხროტინებდა:

– მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

ერთ გვერდით მარგო ჰყავდა, მეორე გვერდით – თეიმურაზი.

ჯაყო მარგოს საუკეთესო ნაჭრებს სთავაზობდა და ეარშიყებოდა:

– ჭამე, შენი სიცოცხლე მე, ჭამე! ისე უნდა გაგასუქო, როგორც სააღდგომო ინდაური, მაშა!

თეიმურაზს ყურადღებას არ აქცევდა, ზოგჯერ სიბრალულით გადმოხედავდა და დაცინვით ეტყოდა:

– კნიაზო, ჭამე, თორემ რაც ხელფასს აღარ გაძლევ, შეიძლება იმ დღიდან შენც არ გაძღე.

შემდეგ თეიმურაზის შიში გაიხსენა და აჭიხვინდა:

– ნეტავ ამისთანა ვაჟკაცს კნიაზობას ვინ მოგცემდა? სისხლის გეშინია თეიმურაზ, შენი სიცოცხლე მე, სისხლის! ქათამსაც ვერ დაკლავდი, ქათამსაც! შენ, თეიმურაზ, კნიაზი კი არა ხარ, ბრინკა ხარ, ბრინკა!

ბრინკა ჯაყოს ნათესავი იყო – დავრდომილი, გონჯი, საბრალო და ყველაფრით უბედური – სწორედ ის ბრინკა ჯივაშვილი, რომელმაც ოდესღაც თეიმურაზისგან ოთხი ათასი დღიური ტყე „იყიდა“ და ახლაც ქვაბებთან ფუსფუსებდა.

ჯაყომ თეიმურაზს იმ დღიდან ბრინკა დაარქვა:

– ბრინკა, სად ხარ?.. ბრინკა, მოდი პური ჭამე!... ბრინკა, გაზეთი წაგიკითხე!.. ბრინკა, ერთი ამბავი გითხარი, ჩვენც გაგაგებინოთ რამე...

თეიმურაზს მისი ყოფილი მოურავი პეტრე დევდარაშვილი და ყოფილი მღვდელი ივანე მოუსხდნენ. ორივე თეიმურაზის მამის ხელში იყო გაზრდილი: ერთი მოურავობაში, მეორე კი ჯერ დიაკვნობაში, შემდეგ კი – მღვდლობაში.

როდესაც თეიმურაზმა მამისეული ქონება დაიმკვიდრა და მამულის გაყიდვა და დარიგება დაიწყო, პეტრემ მაშინვე თავი დაანება სამსახურს და თავის სახლს დაუბრუნდა, ხოლო მღვდელმა ივანემ უფრო გვიან აუღო ალღო ახალ ცხოვრებას და ანაფორა ჩოხაზე გაცვალა.

კარგად მობერებული პეტრე თავიდანვე ალმაცერად უყურებდა თეიმურაზს და ჩუმ-ჩუმად ყორანივით წინასწარმეტყველებდა მის მომავალს. ამბობდა: ბარემ ასიც მინახავს მაგისთანა გააჭენე ბიჭიო. ეგეც სხვებსავით დაილევა და მერე ლობიოსაც ინატრებსო. პეტრეს ეს ულვაშები დააჭერით, თუ შევცდებიო.

არ შეცდა ბებერი გლეხი. ახლა თავისი თვალით დაინახა ჯაყოსთან შეხიზნული ყოფილი ბატონი, მაგრამ პეტრეს თეიმურაზი მაინც ენანებოდა. უკბილო პირს აცაცუნებდა და თითქოს თავისთვის ლუღლუღებდა:

– მაშ ისე წაგივიდა საქმე, რომ სხვისი საკუთრება გახდა ეგ თავი? ვაი დედასა, ავთანდილ ხევისთავო! რას იფიქრებდი, რომ ოჯახი ასე დაგენგრეოდა?

თეიმურაზი პეტრეს ანუგეშებდა:

– ნუ წუხდები, ჩემო პეტრე. წყლები წავლენ და წამოვლენ, ქვიშები დარჩებიანო.

– მართალია, მაგრამ იმ ქვიშაზე გაგუდული თევზიც ბევრი მინახავს, – დაუნდობლად და მოურიდებლად ჩაურთო ყოფილმა მღვდელმა ივანემ, რომელიც იმ სუფრას თამადობდა. – წყლის წასვლის მოლოდინს ისევ ის გერჩივნა, რომ სამსახურში ფეხი მოგეკიდნა, თორემ, ვინ იცის, შეიძლება წყლები ან არ წავიდნენ, ან კიდევ ძალიან დაგვიანებით წავიდნენ.

– სანამ პეტრე მიეშველა, პავლეს ტყავი გააძრესო, გამიგონია გარდაცვლილი მამაშენისგან, – ჩაურთო პეტრემ.

გაკრეჭილი მღვდელი წამოდგა:

– ხალხო! ყურადღება და მოსმენა იყოს. ეს ქვეყანა ასე ყოფილა მოწყობილი: ერთი წავა და სხვა მოვა ლამაზ ბაღშიო. ასე უთქვამს დიდებულ შოთა რუსთაველს შვიდასი წლის წინათ. ისიც უთქვამთ: წინანდელები უკან იქნებიან, და უკანანდელები წინო.

– დღეს მე ვარ და ხვალ შენ, – ჩაურთო სუფრის ბოლოში ერთმა ახალგაზრდამ.

– წინათ თავად-აზნაურები გლეხებს უღელში აბამდნენ, ახლა კი ბედი უკუღმა მოტრიალდა.

– მაშ, მაშა! – წამოიძახა ჯაყომ. – ახლა კნიაზებსა და აზნაურებს ჩვენ დავადგამთ უღელს, მაშა!

– ცხოვრებამ ახალი აზნაურები გაგვიჩინა, – განაგრძო ივანემ. – რით არ სჯობია წინანდელ თავადებს დღევანდელი ჩვენი მასპინძელი? განა ჯაყოს აზნაურობა არ უხდება?

ნინიკამ ახალგაზრდებს გადახედა.

ჯაყო გაიბადრა და აირია. ეჭვის თვალი გადაავლო ყველას, პირი ღია დარჩა და ცხენის კბილებით ძლივს შეიმაგრა ენაზე მომდგარი „მაშ, მაშა“!

– ჯაყო ნამდვილი აზნაურია, – განაგრძო გაკრეჭილმა ივანემ. – ძალაც შესწევს და მოხერხებულობაც. ზოგს აზნაურს არც უწინ ეტყობოდა აზნაურობა, ახლა ხომ სულ დაიძირნენ და გადაგვარდნენ. ზოგი კი გვარიშვილობით აზნაური არ არის, მაგრამ ძალით, ჭკუით, გონებით, გავლენით და ქონებით აზნაურიც არის და თავადიც. ასეთმა ძლიერმა გლეხებმა თვითონვე დაიდგეს აზნაურობის ტახტი და თვითონვე დაიწერეს თავადობის საბუთები. ასეთ აზნაურებს მე პატივს ვცემ, წინანდელი ჩვენი თავადი კი... ჩვენი აზნაურები წყალწასაღებნი იყვნენ და აკი ჩაჰბარდნენ კიდევაც წარსულს! ქვეყანამ იცის, რომ ჯაყო ჯივაშვილი ისე დასტრიალებს ჩვენს ღარიბ-ღატაკ გლეხობას, როგორც კარგი მეოჯახე თავის სახლს.

სუფრის ბოლოში ჩურჩული მოისმა.

– ვინ მოსთვლის, რამდენი მრუდე საქმე გაუსწორა ჯაყომ ჩვენს სოფელს და რამდენ გაჭირვებულ ქვრივ-ობოლს გაუმართა ხელი! – ქლესაობდა ივანე. – ჩვენ იმედი გვაქვს, რომ ამდენი სიკეთის მთესველი ჯაყო არც შემდეგში დაიხევს უკან და ისევ ძველებურად გაგვიწევს დახმარებას. მაშ გაუმარჯოს ჩვენი სოფლის ახალ პატრონს, ახალ აზნაურს ჯაყო ჯივაშვილს.

– მაშ. მაშა! – წამოხტა ჯაყო. – ჯაყო დიდი მადლობელი ვარ. თუ სოფელს გინდათ, ჯაყო კიდევ გემსახურებათ, კიდევ გაგიწევთ საწყალ ხალხს სამსახურს, მაშ, მაშა!

სუფრის ბოლოში ახალგაზრდობამ ყაყანი და ალიაქოთი ატეხა. ჯაყო ისევ წამოვარდა:

– მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

და ივანეს გადაეხვია, თანაც მიაძახა:

– ალავერდი შენთან, მღვდელო!

ერთმა წაიბურტყუნა:

– ნიძლავი, თუ ივანემ ხვალ ჯაყოს ერთი ტომარა ფქვილი არ გამოართვას.

– ძირს აზნაურები! – დაიძახა სუფრის ბოლოში პეტრეს შვილმა ნინიკამ.

– ძირს აზნაურები!.. არ გვინდა!.. ძირს!.. არ გვინდა!... – ხმა აიმაღლეს დანარჩენმა ახალგაზრდებმაც.

დაიწყო ივანეს ნათქვამის განმარტება, ბოდიშის მოხდა, კამათი, ხმაური, ერთმანეთის დაჭერა და ჩურჩული.

მხოლოდ ნინიკა იდგა განზე და ულვაშს იკვნეტავდა, თან სუფრის თავისკენ ელვას ისროდა.

თეიმურაზი ნინიკასთან მივიდა.

– ნინიკა, ჩემი ხათრი შეინახე, ჩ...ჩემი! არ ჩაერიო, თორემ...

ნინიკა ისევ დუმდა.

ბოლოს, ყველანი ისევ ჯაყომ დააშოშმინა:

– ყურადღება იყოს! გაჩუმდით!... მე რომელი კნიაზი ვარ? ხომ არ გაგიჟებულხართ! ივანე ხუმრობს, თქვენ კი ვერ მიხვდით. ყურადღება იყოს! ჩვენს სტუმარს, ნათლია თეიმურაზს ლაპარაკი უნდა.

თეიმურაზმა გრძელი სიტყვა წარმოთქვა ერთობისა და თანასწორობის, სოციალური მშვიდობისა და ახალი თაობის შემოქმედების შესახებ. შემდეგ თავი ბოლოს ვეღარ მიაბა, აბორძიკდა, წაიფორთხილა და თავისი სადღეგრძელო ასეთი დარიგებითა და ლოცვით დაასრულა:

– დაიცავით ძმობა, მ...მშვიდობა და ამხანაგობა! დ...დანარჩენი თვითონვე დ...დალაგდება. ყველამ გულში ჩაიწერეთ შ...შრომა და პ...პატიოსნება. ღმერთმა ყველას მოგცეთ მ...მშვიდობა და მ...მოთმინება.

ჯაყოს აზნაურობა მალე დაივიწყეს და ხელახლა მისი ღვინო გაიხსენეს. კვლავ სმას შეჰყვნენ და აყაყანდნენ.

სუფრის ბოლოში ნინიკამ დაიძახა:

– ცანგალა და გოგონა!

მეორემ უმალვე ხმა მისცა.

– გოგნი, გოგნი, გოგონა!

სხვებმაც ბანი მიაყოლეს და მძლავრად ტაში დაჰკრეს.

ჯაყო უმალ იქვე გაჩნდა და დასძახა:

– აბა, იცეკვეთ, იცეკვეთ!

შემდეგ ქუდი მოიხადა და უხერხულად ჩამოუარა.

მომღერლებმა ცეცხლი შეიკეთეს და ჯაყოსაც შეუკეთეს.

ბიჭმა გოგო გაიტყუა, ჩიტის ბუდე ვიცი მეო: ჩიტის ბუდე არსად იყო! გოგო, ეგრე ვიცი მეო!

გუნდი დგრიალით მისდევს ნინიკას: გოგო, ეგრე ვიცი მეო!

ჯაყომ ორჯერ ჩამოუარა და მარგო წრეში გამოიწვია. ოდნავ შებრუჟებულ მარგოს უცებ ძველის-ძველი ეშმაკები შეუსხდნენ. ხელები ფრთებივით გაშალა, თავი ოდნავ უკან გადახარა, სახეზე ბედნიერი ღიმილი აისახა და სწრაფად, ლამაზად და ტანის რხევით ჩამოუარა.

ოდესღაც მარგოს ძალიან უყვარდა და უხდებოდა ცეკვა, როცა დროს მოიხელთებდა, განზე არ გაიწევდა, მაგრამ ის ბედნიერი და უდარდელი დრო დიდი ხანია გაქრა. აღარ ახსოვს მარგოს, სად და როდის იცეკვა უკანასკნელად, ან რამდენი წელიწადი გავიდა მას შემდეგ – ხუთი თუ ათი? შეიძლება მეტიც, დაავიწყდა მარგოს ხანი, მაგრამ მისმა სისხლმა შორეული წარსული გაიხსენა და აჩუხჩუხდა.

გედივით მისცურავს მარგო განიერ მოედანზე. მის ფეხებს კვალ-და-კვალ მისდევს მქუხარე ტაშისა და სიმღერის მკვეთრი რიტმი:

ცანგლი, ცანგლი გოგონავ! გოგნი, გოგნი, გოგონავ! ტაში-ტუში! ტუში-ტაში! ტუში-ტაში! ტაში-ტუში!

მიჰქრის მარგო და ვერც კი ხედავს თავის ჯაყოს, რომელიც გაგიჟებულ დათვივით დახტის, მორგვის ხელებს მოშლილი ბორბლებივით იქნევს. კუნძის ფეხებით მიწას თხრის, განიერ თეძოებს ბურთებივით ახტუნავებს, ზღარბის თავს გოგრასავით აგორავებს, ღოჯის კბილებს თეთრად აელვებს და დროგამოშვებით ცხენივით ჭიხვინებს:

– ტაში ჯაყოს! ტუში მარგოს! ტაში ჯაყოს! ტუში მარგოს!

პეტრეს შვილი ნინიკა ჯაყოსა და მარგოს მკაფიო და მკვეთრი შაირებით მისდევს.

ეს ჯაყო კარგად თამაშობს, თითის წვერებზე დგებაო: ჯაყომ რომ ფეხი იტკინოს, ეს მე ნუ დამბრალდებაო.

თეიმურაზიც გაცხარებით უკრავს ტაშს და ყოფილ მღვდელ ივანეს ეუბნება:

– ს...საოცარია! ს...საოცარია! აქამდე არ დავიწყებია მარგოს ახალგაზრდული მოხერხებულობა და ს...სისწრაფე.

ნინიკა აღარ იღლება და მისი შაირიც აღარ ილევა. რიხითა და ფხით ემუქრება:

ორი ცხენი, ერთი კვიცი! ოციოდე კიდევ ვიცი!

გუნდიც კვლავ ქუხს და გრგვინავს: ცანგალა და გოგონა! გოგნი, გოგნი, გოგონა!

ჯაყოც ისევ დახტის და ჭიხვინებს: ტაში ჯაყოს! ტუში მარგოს! ტუში ჯაყოს! ტაში მარგოს!

ილამ ნიკას მეორე ხმა ჩამოართვა.

ნინიკამ ერთი გოგო ორღობეში დაიჭირა, იმ გოგომ ვეღარ შეძლო, სარტყელი ვერ მოიჭირა.

ნინიკა ჯაყოსა და მარგოს შუაში შეუვარდა და დათვი წრიდან გააძევა. შველს ფოცხვერი დასდევს, დასდევს დაჟინებით, სწრაფად, ოდნავი რხევით და მოქნილი ფოლადივით.

თავდავიწყებული მარგო აღარავის ხედავს. მხრებიდან უცებ თხუთმეტი წელიწადი ჩამოიგდო, გულიდან ლოდი ჩამოიხსნა, პირიდან ქუში ჩამოირეცხა და დროის ჟანგიც ჩამოიფხიკა. გაჭაბუკდა, გაცოცხლდა, გაიფურჩქნა და მოულოდნელად დაიბრუნა დროის მიერ შეჭმული სიმკვირცხლე, მოქნილობა, სიფიცხე, უდარდელობის იერი და ახალგაზრდობის ცეცხლი.

ბოლოს, პირალანძული და ბავშვური სიხარულით ალეწილი წრიდან გამოვარდა და სკამზე დაეშვა.

გახარებული თეიმურაზი ცქმუტავდა. ამაყი მასპინძელი იბერებოდა, ისევ წრეში დარბოდა და დროგამოშვებით ისროდა:

– მაშ, მაშა! ასე იცის მარგომ!

სიმღერა, ცეკვა და სმა კიდევ დიდხანს გაგრძელდა.

მარგო სუფრიდან ადგა. დანარჩენები მხოლოდ საღამოს აიშალნენ.

უღონო თეიმურაზს ნაძალადევი ღვინო ადვილად მოერია. ფეხებგახლართული ყოფილი ბატონი ჯაყოს მკლავზე ჩამოეკიდა და ალუღლუღდა:

– შ...შეგვინახე, ჯაყო... დრო მოვა და გადაგიხდი... მეც ვიმუშავებ და გიშველი...

გოდრებთან მიწვა, უმალ მიიძინა და ბავშვური ფშვინვა ამოუშვა.

შუაღამემ მოატანა. ხარბი ჯაყო ჩოჩვით შემოცურდა, დაფეთებულ მარგოს გვერდით მიუწვა და ყურში ჩასჩურჩულა:

– ტსს... გაჩუმდი, თორემ...

თეიმურაზი ისევ ფშვინავდა.

ათიოდე წუთის შემდეგ ჯაყო სიბნელეში უკანვე გაცოცდა და ერთი საათის შემდეგ ისევ შემოცოცდა. შიშნაჭამი მარგო წყვდიადში ბინდ-ბუნდად ხედავდა ჯაყოს, რომელიც ფოფხვით მომავალ ორანგუტანგს ჰგავდა.

მარგოს გული საგულედან ამოვარდნას ლამობდა. უნდოდა დაეყვირა, თეიმურაზი გაეღვიძებინა, მაგრამ აუგით, შიშით და იდუმალ ბორკილებით იყო შებოჭილი და განაბული. დაყვირების მაგიერ თავისი პირი თეიმურაზის პირსახეს მიუახლოვა და ყური მიუგდო.

თეიმურაზი კვლავ მშვიდად ფშვინავდა.

შემდეგ მარგომ სიბნელეში მკლავები გაშალა და ფაშვნიერი ჯაყო ძლიერად ჩაიხუტა.

მარგოს შერყეულმა სულმა იმ ღამეს ვეღარ მოისვენა, მარგომ თავის წარსულს თვალი გადაავლო. თვალწინ დაუდგა თეიმურაზი, სხეულით სუსტი, წიგნებზე დახარჯული და სულით დაჭიავებული. ძალაუნებურად შეადარა თავისი უვარგისი ქმარი, მისი უნაყოფო სიყვარული გამხეცებულ ჯაყოს – ნადირივით თავაგლეჯილს, კადნიერსა და რეგვენს, ხეპრეს და მოუხეშავს, სამაგიეროდ დათვივით ღონიერს, სულით და ხორცით ჭაბუკს, ბუნების შიშველ ნაყოფს, ზომიერად შეზავებულს, თანაბარს, გაუბზარელს, მთლიანსა და ურყევს.

თეიმურაზმა თითქმის ყველაფერი იცოდა. სამაგიეროდ არაფერი არ შეეძლო; ჯაყომ არაფერი არ იცოდა, სამაგიეროდ ბევრის შემძლე იყო; პირველი თვალხილული და სმენიანი იყო, ხოლო მეორე – თითქმის უსინათლო და სმენადახშული; სანაცვლოდ ჯაყოს დაგუბებული ჰქონდა სიცოცხლის ნიჭი, წყურვილი, უნარი და სამართებლივით გალესილი ცხოვრების ფხა, ხოლო ალღო – გარეულ ძაღლივით განვითარებული და გატიფული.

არსებულ გარემოებაში ერთი ბავშვივით უძლური იყო, ახალი ცხოვრებისგან მოტეხილი, წაქცეული, წყალწაღებული და უკვე მიმავალი, ხოლო მეორე – თავის კალაპოტში ჩავარდნილი, თავით-ფეხებამდე დღევანდელ იარაღში ჩამჯდარი და უსაფრთხო ადგილას გამორიყული, ფეხზე მდგარი და მომავალი.

თეიმურაზი სრულყოფილი ადამიანია! ის არის განათლებული, მოაზროვნე, ჭკვიანი, კეთილშობილი წარმოშობის. ის ათი საუკუნის განმავლობაში მდიდრულად და კომფორტულად გაიზარდა, დახვეწილია, გამოცდილი და განვითარებული. ჯაყო კი, სავარაუდოდ, მაიმუნის მეათე თაობაა, პიტეკანტროპის მსგავსი, ცხოველივით ბნელი და უცოდინარი, გაზრდილი მიუვალ მთებსა და ხშირ ტყეებში. ის ბნელი ხეობიდან გამოსული ველურია, რომელმაც პირველად მხოლოდ ათი წლის წინ დაინახა კრამიტი და დანა-ჩანგალი, საათი და სურათი, საყელო და ცხვირსახოცი. სწორედ ასეთმა ველურმა ადამიანმა, რომელიც დღისით მინდორსა და ტყეში ატარებდა დროს, ღამეს კი ბოსელში ათევდა, მარგოს ასე უხეშად, უდიერად და მხეცურად შეურაცხყო პატივი.

მარგოსთვის ნათელი იყო, რომ გუშინდელი დღიდან ის ჯაყოს საყვარლად იქცა. ამის გამო მარგო გუშინ ტიროდა და იმუქრებოდა, მაგრამ დღეს აღარც კი იცოდა, კარგი იყო ჯაყოს საყვარლობა თუ ცუდი, ბედნიერი იყო მარგო თუ უბედური, კარგად დასრულდებოდა ეს ამბავი თუ მარგო უარეს დღეში ჩავარდებოდა და განათლებულ, პატიოსან ადამიანთა სიიდან ამოიშლებოდა.

მარგო ქალი იყო, ამიტომ მის გულსაც აღვიძებდა საყვარლის ყოლის იდუმალი სურვილი. აქამდე ადვილად შეეძლო თუნდაც ათი საყვარლის შოვნა, მაგრამ მან დაძლია უხილავი მაცდური, გაუძლო გაუსაძლისს და ათი წელიწადი ატარებდა ბუნების იძულებით შეკავებული სურვილების მძიმე ტვირთს.

ახლა კი პატიოსანი მარგო ასე უგუნურად და მოულოდნელად ჯაყოს საყვარლად გადაიქცა!

თანაც როგორ! იქვე, თეიმურაზის გვერდით! ოჰ, მაღალო ღმერთო! შენ ხარ მოწმე, რომ მარგოს აზრად არ ჰქონია ქმრის ღალატი, რომ რაც მოხდა, თავისთავად მოხდა, რომ მარგო უდანაშაულოა ფიცის გატეხაში. ან რა უნდა ექნა დათვის მკლავებში ჩავარდნილ, უმწეო ქალს?! მეორე დღესვე ყველაფერი თეიმურაზისთვის უნდა ეთქვა? ამას მოჰყვებოდა საშინელი დრამა, საჯაროდ თავის მოჭრა მარგოსთვის და სირცხვილი თეიმურაზისთვის. თეიმურაზი და მარგო სხვაგვარადაც რომ გადარჩენილიყვნენ, მაშინვე თბილისში უნდა დაბრუნებულიყვნენ, სადაც ხევისთავები ვეღარავის შეაფარებდნენ თავს.

კარგიც მოუვიდა თეიმურაზს, კარგიც! რატომ მიანდო თავისი ცოლი ველურს?! მაშ რა ეგონა თეიმურაზს, რომ საქმე სხვისთვის გააკეთა?! რომ თავი აიღო და სამადლოდ შეეკიდლა ჯაყოს, თავის ყოფილ მსახურს, რომელმაც მისი სახლ-კარიც და ბაღ-ვენახიც საკუთარი ძალით, მუქარით და ეშმაკობით შეიძინა!

ვინ იყო მათთვის ჯაყო?

არც ნათესავი, არც ტოლი მეგობარი, არც ქველმოქმედი. მაშ რას უშველის მარგოს ან თეიმურაზს ბედის წინააღმდეგობა და პატიოსნების დაცვა, რომელიც ორივემ ერთ ლუკმა პურზე მიჰყიდეს ჯაყოს, მიჰყიდეს იმ დღეს, როცა გადაწყვიტეს თავიანთი ნასოფ-

მარგო თავის ძველ, დანგრეულ სახლში დაბრუნდა, მაგრამ არა როგორც პატრონი, არამედ როგორც სტუმარი – ჯაყოს სტუმარი!

მარგომ მიხვდა და გააცნობიერა, რომ უკვე გვიანი იყო ნანობდა და გაბრაზებულიყო. ის მხოლოდ ვალს უხდიდა ჯაყოს. ის, რაც აუცილებელი იყო, ისევ აუცილებლად რჩებოდა და რაც უნდა მომხდარიყო, ის აუცილებლად მოხდებოდა.

ოჰ, ნეტავ მარგოს გუშინვე ეთქვა თავისი ქმრისთვის! ეთქვა და დაესრულებინა ყველაფერი! რაც მოსახდენი იყო, მომხდარიყო მაშინ. ახლა კი... მარგო გრძნობდა, რომ ახლა უკვე გვიანი იყო თქმაც და ნანობაც. თეიმურაზი რომ არ დამთვრალიყო, ერთგული ცოლი ყველაფერს წუხელვე დაასრულებდა. ახლა კი... ახლა რითი გაიმართლებს თავს? რა უთხრას? როგორ უთხრას? როგორ გაბედოს? არა, ვეღარ ეტყვის. მარგო უკვე ჯაყოს ხელშია. მორჩა, ყველაფერი დასრულდა.

მარგომ ყველაფერი აწონ-დაწონა. თითქოს ბედს შეურიგდა და გარდაუვალს დაემორჩილა. რაც უნდა მოხდეს – მოხდეს, ოღონდ არ გაიგონ, თეიმურაზს და მარგოს სირცხვილი არ აჭამონ და საქვეყნოდ თავი არ მოჭრან, თორემ...

ვიღაცამ გულში ჩასჩურჩულა:

„რომ გაიგონ კიდეც... ვინ იცის, იქნებ სჯობდეს კიდეც, რომ სამუდამოდ ჯაყოსთან დარჩე... ჯაყო ყველაფერს მოგცემს, რაც შენ გინდა: სიყვარულის ცეცხლს, კარგ ცხოვრებას, ახალგაზრდა ვაჟკაცის ძალას და... დღევანდელზე უკეთეს მომავალს... თეიმურაზი კი... მას აქვს წარსული, პატივი წარჩინებულთა შორის, საჭურისის ცოდნა და... ზანზიბარი! თავი დაანებე თეიმურაზს!“

არა, არა! მარგო ასე ადვილად ვერ დაანებებს თავს საწყალ თეიმურაზს! არასოდეს! არასოდეს! აბა, რა სათქმელია: ველური ჯაყო და განათლებული თეიმურაზი?! ტყის დათვი და საზოგადო მოღვაწე?! ყაჩაღი და პატიოსანი ადამიანი პატიოსანთა შორის?! ხა-ხა-ხა! რა შედარებაა! რა არჩევანია ეს!

ეს უხილავი ძალა და მარგო დიდხანს ებრძოდნენ ერთმანეთს.

ძაღლები აღარ ყეფენ, აღარც ბუკი ყივის. მხოლოდ ლიახვი შრიალებს. ბაღში დილის ნიავი ფუსფუსებს და კუთხეში თაგვი ფართხალებს. ბინდი გათხელდა; ცამ ფერი შეიცვალა; ბაღში ჩიტებმა ჟივილ-ხივილი ატეხეს; სადღაც კაკაბი კაკანებს; მარგო კი ისევ ვიღაც უჩინარს ებრძვის და ნელ-ნელა ბრძოლის ველს თითო ნაბიჯით უთმობს. მაგრამ გონების და უჩინარის ცხარე ბრძოლაში მარგოს გული და სისხლი წილს არ იდებენ. ისინი თითქოს უცხოები არიან, თითქოს განზე გადგნენ და თითქოს იმ უჩინარსაც კი ემხრობიან.

მარგოს გულს სასიამოვნო ჟრუანტელი უვლის. სისხლი ძლიერად უჩქეფს და აქამდე მოდუნებული და გაშეშებული სხეული სასიცოცხლოდ თითქოს ახლა იღვიძებს და იშლება. კვირტს დიდხანს და ცივ ზამთარში მძიმედ ეძინა. მაგრამ ყინული უცებ გალღვა და სიცივეც გაქრა. ცხელმა მზემ გაათბო, ხოლო მიწამ იდუმალი წვენი მიაწოდა, ჯადოსნურმა ძალამ კვირტი გაშალა და გააცოცხლა.

ფეხშიშველი, თმაგაშლილი და მკერდგაღეღილი მარგო აივანზე გადის. უცნაური სიმშვიდე და სიხარული აწერია მის გაშლილ სახეზე. გაფართოებული და მღელვარე მკერდი ამომავალ მზეს მიუშვირა. თვალებს სიამოვნებით ხუჭავს, ორივე ხელით გაღეღილ მკერდს ისრესს და ტკბილად იზმორება.

ზაფხულის ღამეს ხის ფოთოლსა და ბალახზე ნამი უთვალავ ბრწყინავ მარგალიტად გაუბნევია. ეზოში და ბაღში ისმის ძროხების და ხბოების ბღავილი, ღორების ჭყივილი, გოჭების ჭყვიტინი, ბატების ყიყინი, ასნაირი ფრინველის ჭივილი, ჭიკჭიკი, ჭრინვა, ჟღურტული და ხივილი, და მათი ჟრიამული, კამათი, სიხარული და ლოცვა ერთ გაუთავებელ სიმღერად იქცევა. და იმ საგალობელს არც დასაწყისი აქვს, არც დასასრული, არც ფორმა და არც მელოდია.

ქათმები და წიწილები მარგოს ჟივილ-ხივილითა და კაკანით ეხვევიან. აივნის მოაჯირზე ჩხიკვი შემოჯდა და გულგაღეღილ ქალს დაჟინებით გაუგებარ და უცნაურ რამეს შესძახის.

უცებ მარგომ ჯაყოს დაინახა. ის ნამუხლარ ხის ჩრდილში იდგა, გულმოდგინედ იქექებოდა და თითქმის შიშველ, ქანდაკებასავით მარგოს ხარბად ჭამდა მშიერი თვალებით.

მარგო შეკრთა. მკერდი პერანგით დაიფარა. ჯერ ჯაყოს მორცხვი სიხარულით გაუღიმა, შემდეგ ჩაუკისკისა, მობრუნდა და ოთახში შევარდა.

„მაშ, მაშა!“ – მოესმა უკნიდან ჯაყოს მხიარული ჭიხვინი, – „ასე იცის ჯაყომა!“

– ნაწილი მეორე –

ნაწილი მეორე — თავი I

თეიმურაზმა საღამოს თავის ცოლს, მარგოს უთხრა: „წამოდი, კოშკზე ავიდეთ და ძველ ქართლს კიდევ ერთხელ შევხედოთ. მახსოვს, ძალიან გიყვარდა ამ კოშკზე ჯდომა. ჩვენი ივანეც წამოვა. წამოიღე დურბინდი.“

„რა თქვი? რა არის ჭოგრი?“ – ჰკითხა მარგომ.

„ქართულად ჭოგრი დურბინდს ჰქვია. დურბინდი ქართული სიტყვა არ არის, მე ჭოგრი მირჩევნია. შენ რას იტყვი, ივანე?“ – უპასუხა თეიმურაზმა.

„ჭოგრი მოკვდა, თეიმურ, ვეღარ აღადგენ. დურბინდი კი ცოცხალია ხალხის მეტყველებაში,“ – თქვა ივანემ.

„კარგი, ჩემო ივანე, მაგაზე მერე ვილაპარაკოთ. აბა, წამოდით,“ – დაეთანხმა თეიმურაზი.

უკვე დაზიანებულ ქვის ხვეულ კიბეს შეუდგნენ და ხვნეშით და კანკალით კოშკის თავზე ძლივს ავიდნენ.

„აი, საქართველოს გული,“ – თქვა თეიმურაზმა და თითი მიდამოს შემოავლო. „აიღე დურბინდი და გაიხედე.“

ხევისთავების ძველი საცხოვრებელი – დიდი სოფელი ნაშინდარი დაბალი სერის ფერდობზეა გაშენებული. თვითონ სოფელი ლიახვის ნაპირზე ვიწრო ზოლად არის გაჭიმული, ხოლო თეიმურაზის ნასახლარი (ძველი სახლის ადგილი) იმ სოფლის თავზე მაღალ ტახტივით არის აღმართული. ძველ, ორსართულიან დარბაზს, ხუთამდე სხვა შენობას და უზარმაზარ ეზოს მაღალი, ქვის გალავანი სარტყელივით აკრავს. ამ გალავნის ამაღლებულ კლდოვან კუთხეში ქარისა და დროისგან დაზიანებული კოშკი დგას. ოდესღაც იმ ციხე-კოშკზე ქართლისა და ხევისთავების მტრები კბილებს იმტვრევდნენ (ვერაფერს აკლებდნენ) და რკინის დუღაბით (მშენებლობისთვის გამძლე მასალა) ნაშენ გალავანს სისხლით რწყავდნენ. ახლა კი გალავნის კარები ყველასთვის გაღებულია, ხოლო კედლებს იმიტომ არ ანგრევდნენ მასალის წასაღებად, რომ ძველ დუღაბზე რკინის წერაქვიც კი ბლაგვდებოდა და იღუნებოდა.

ირგვლივ გადაჭიმულ მინდორს ოთხივე მხრიდან მაღალი მთები დარაჯობენ. ჩრდილოეთით, მთელი ქართლის გაყოლებაზე, კავკასიონის უღელტეხილი (მთის გადასასვლელი) არის აღმართული. აღმოსავლეთით, ქსნისა და არაგვის სათავეებთან ბებერი გოლიათი – მყინვარი წამომჯდარა. დასავლეთით ბრუტ-საბზელას ჭაღარა თავი აწეულა. ხოლო მათ შორის როკისა და რაჭის მთებს სამ-ოთხ რიგად ჩაუბამთ ფერხული (ერთმანეთის მიყოლებით განლაგებულან). უკანა რიგში თეთრად დაფარული ქედი ასვეტილა. მეორე რიგში მუქი მწვანე საძოვრები ჩალაგებულან. ხოლო წინა რიგში მუქი ტყით შემოსილი გორები ჩამწკრივებულან. იმ მთებსა და გორებს აქა-იქ ღრმა ჭრილობებივით სერავენ დიდი და პატარა ლიახვის, ქსნისა და მრავალი სხვა ხეობები და ნაოჭები (ღრმულები). ეს ნაოჭები და უბეები (ჩაღრმავებები) მთავარი ქედის გულამდე შეჭრილან და მის კალთებში ღრმა ზოლებად ჩაწოლილან.

მზე ჩასვლას აპირებს. სამხრეთით და დასავლეთით ცა უცნაურად დაიფარა და აჭრელდა. სურამის, ბორჯომისა და ჯავახეთის ქედების თავებზე ღრუბლები შეიკრიბნენ და ერთმანეთს უთვალავი ფერებით ჩაექსოვნენ: ჩალისფერი და ალისფერი, აგურისფერი და სპილენძისფერი, ფირუზისფერი და ლალისფერი, იისფერი და ვარდისფერი, ზაფრანისფერი და იასამნისფერი, ოქრო, თითბერი და ფოლადის საოცარი ფრთებივით გაიშალნენ და შემოეხვივნენ სისხლიან ზღაპრულ ფრინველს, რომელსაც თავი უკვე სურამის ქედზე ჰქონდა დაბჯენილი. ჭალებით (მდინარისპირა ტყეებით) შემოსილი დიდი ლიახვი და შიშველი მტკვარი ალაგ-ალაგ ოქროთი და ალით იწვოდნენ. უზარმაზარი ქართლის ხალიჩა ჭრელი სოფლებით, რუხი რიყეებით (ქვიანი ნაპირებით), მუქი ჭალებით, მოტვლეპილი გორაკებით და მწვანე ნათესებით იყო მოქარგული.

„გადახედე, ივანე, დღევანდელ ქართლს. ძველი ქართლის მეოთხედიც აღარ არის. მას ჩამოშორდა სამცხე და საათაბაგო, არტაანი, ჯავახეთი, ტაშირი, მცირე სომხეთი, აბოცი, ბამბაკი, ბორჩალო, ყაზახი და თბილისის მიდამოები. ახლა ყველანი ცალ-ცალკე ცხოვრობენ,“ – თქვა თეიმურაზმა.

„ისტორიამ დაანგრია ძველი ქართლი,“ – უპასუხა ივანემ.

„ჰო, მეც მაგას ვამბობ. ვინ არ გადმოიარა მის ზურგზე! საწყალი, მთელი ქვეყნისთვის გზად გადაიქცა. როცა ქართლი ძლიერი იყო, საქართველოც ძლიერი იყო. ქართლი დაეცა და საქართველოც დასუსტდა,“ – განაგრძო თეიმურაზმა.

„ქართლის პატრიოტობა გალაპარაკებს, თეიმურ,“ – შენიშნა ივანემ.

„არა, ღმერთმანი, არა! ყური მიგდე, ჩემო ივანე. ყოველ ქვეყანას აქვს თავისი პრუსია და ჰყავს პრუსიელები, რომლებიც ხალხის ცხოვრებაში შემკვრელის (გამაერთიანებლის) როლს ასრულებენ. გერმანია პრუსიელებმა შექმნეს, რუსეთი მოსკოველებმა მოაგროვეს, დიდი ბრიტანეთი უელსის საჰერცოგომ ააშენა, რომის იმპერიის ისტორია თვითონ რომისა და კაპუას ისტორიას უდრის, ხოლო ძველი საბერძნეთი ათენმა და ატიკამ ააყვავეს. ასეთივე როლი დააკისრა ბედმა ქართლსაც. მისი ისტორია საქართველოს ისტორიის ნახევარს მაინც უდრის. ქართლი იყო საქართველოს პრუსია, ხოლო ქართლელები ქართველთა ტომის პრუსიელები იყვნენ. მე იმას ვჩივი (ვწუხვარ), რომ საქართველოს პრუსია აღარ აქვს და არც პრუსიელები ჰყავს,“ – დაასრულა თეიმურაზმა.

„ეყოლება. პრუსიელები არც სხვაგან გაჩენილან ათ წელიწადში,“ – დაამშვიდა ივანემ.

„არ ჩანან,“ – თქვა თეიმურაზმა.

„მე ვხედავ. პრუსიელები ხალხის გულიდან ამოდიან. ასობით და ათასობით მოდიან,“ – უპასუხა ივანემ.

„შეიძლება, მაგრამ პრუსია მაინც არ ჩანს,“ – დაეჭვდა თეიმურაზი.

„ეგეც თავისთავად გამოჩნდება,“ – დაარწმუნა ივანემ.

„საწყალი ქართლი!“ – ამოიოხრა თეიმურაზმა. „იგი მახსენებს დაბერებულ, მელოტ, უკბილო, ბრუტიან (დაბრმავებულ) და დაყრუებულ უძლურ კაცს, რომელსაც ჭამისა და განძრევის (მოძრაობის) უნარიც აღარ აქვს.“

„გუშინდელი საფრთხობელა გამახსენდა,“ – თქვა მარგომ და გაიცინა. „ივანე, ჯაყოს ბაღში რომ საფრთხობელა დგას, ხომ არ გინახავთ?“

„როგორ არა, ვნახე, მთელი სოფელი იცინის,“ – უპასუხა ივანემ.

ის კი აღარ უთქვამს ყოფილ მღვდელს (ივანეს), რომ სოფლის ხუმარებმა იმ საფრთხობელას თეიმურაზ ხევისთავი დაარქვეს და მასზე ენებს ილესავდნენ (დასცინოდნენ).

„წელში გატყდა ქართლი,“ – კვლავ ამოიოხრა თეიმურაზმა.

„ნუ შეშინდები, თეიმურ!“ – გაამხნევა ივანემ. „მე აქ ვცხოვრობ და აქაურობას შენზე უკეთ ვხედავ. ქართლიც იზრდება და მაგრდება. აბა, გაიხსენე, ადრე რა იყო და ახლა რა არის. ქართლი მხოლოდ ახლა ამოდის მიწიდან, მრავლდება, ბაღებს აშენებს, თვალს იფშვნეტს (ფხიზლდება) და სკოლებს ამრავლებს. გახსოვს, მე და შენ რომ გვინდოდა თხუთმეტი წლის წინ ნაშინდარში სკოლის დაარსება? მაშინ შენ აქაურობას თავი გააშორე, მე კი კინაღამ ჩამქოლეს – სკოლის გახსნაზე ხელი აიღეთო. რაც მაშინ ვერ მოხერხდა, წელს შესრულდება. ნაშინდარს შემოდგომიდან სკოლა ექნება.“

„მართლა, თემურ, არ გინდა იმ სკოლაში მასწავლებლად შეხვიდე?“ – ჰკითხა მარგომ.

„მართლა, მეც ეგ მინდოდა მეთქვა,“ – გაუხარდა ივანეს. „მაგაზე უკეთესი რაღა გინდა, თეიმურაზ? ჰა, რას იტყვი?“

„არასოდეს!“ – კატეგორიულად უპასუხა თეიმურაზმა.

„მაინც, რატომ?“ – ჰკითხა ივანემ.

„მიზეზი თქვენც კარგად იცით. ოცი წელიწადი იმისთვის კი არ ვიმუშავე, რომ ბოლოს სოფლის მასწავლებლობით დავასრულო ჩემი სიცოცხლე და მოღვაწეობა,“ – განმარტა თეიმურაზმა.

„მაშ, ჯაყოს ხიზნობა გირჩევნია?“ – გესლით (ბოროტად) წამოიძახა მარგომ და კიბისკენ წავიდა. „წამოდი, ჩამიყვანე, თორემ ბნელა.“

თეიმურაზმა დასავლეთისკენ გაიხედა. დიდხანს უყურებდა სურამის ქედს. იმ ქედის თავზე ფირუზის, ვარდის და ალის ზოლი იყო გაწოლილი. მტკვრის ხეობა უკვე ჩაბნელებულიყო. ჩრდილოეთიდან ყინულის სუსხი (სიცივე) მოდიოდა.

„იქით გაიხედე, ივანე,“ – ხმის კანკალით თქვა თეიმურაზმა დუმილის შემდეგ და თითი დასავლეთისკენ გაიშვირა. „გაიხედე, რა მშვენებით არის შემოსილი დასავლეთი.“ მერე ღრმად ამოიოხრა და თითქოს თავისთვის ჩაიბუტბუტა: „ყოველივე დასავლეთიდან მოდის: სიმდიდრე, განათლება, ზნეობა, თავისუფლება და მშვიდობა.“

„თეიმურ, მოდიხარ?“ – დაიძახა კიბიდან მარგომ.

თეიმურაზმა მარგოს ხმა ვერ გაიგო და ვერც მარგოს და ივანეს წასვლა შეამჩნია. გულხელდაკრეფილი იდგა და ისე გასცქეროდა დასავლეთს, თითქოს თავის საოცარ ბედს და სიცოცხლის ნატვრას იქიდან მოელოდაო.

თეიმურაზისა და მარგოს ამოსვლის მეორე დღიდან ჯაყო და მისი სტუმრები ახალ ცხოვრებას შეუდგნენ.

ჯაყო არც იმ დღემდე ითვლებოდა ბეჯით მუშად. მძიმე და ჭუჭყიან სამუშაოს ერიდებოდა, სამაგიეროდ თავის ნათესავებს – მამაკაცებს და ქალებსაც ისე ამუშავებდა, რომ მონდომებული და გულკეთილი გლეხი იმგვარად თავის საქონელსაც არ გაიმეტებდა. ხოლო იმ დღიდან, როცა მარგო ჯაყოს გულსა და ოჯახში ჩასახლდა, მან საბოლოოდ ხელი აიღო შრომაზე.

სამაგიეროდ თავის ცოლისა და ნათესავების გაკიცხვას (ლანძღვას) და დატვირთვას მოუმატა. გათენებიდან დაღამებამდე მთელ სოფელს მისი ხმამაღალი გრგვინვა (ხმაური) ესმოდა:

„ტურა, ჩქარა!.. ქეშელა, იჩქარე!.. გიბა, იჩქარე!.. აბა, ხელი გაანძრიე! წელი ნუ გიწყდება!“

თვითონ კი, ზურგზე ხელებდაწყობილი, ეზოსა და ბაღში ბატივით დაბაჯბაჯებდა (დადიოდა), ან თავის სამფლობელოს მაღალი აივნიდან ფაშასავით გადმოსცქეროდა და იქიდან ბრძანებას ბრძანებაზე აგზავნიდა. ან კიდევ ხევისთავთა ჩუქურთმიან სავარძელში გაიჭიმებოდა, მყრალ ყალიონს (მოსაწევ მილს) ააბოლებდა და ზანტად (ზარმაცად) იქექებოდა.

მუშაობაში ჯაყომ სხვებზე მეტად თავის ცოლს დაადგა თვალი – უენო, მორჩილსა და დაშინებულ ნინას, რომელიც უხილავი მიზეზით აითვალისწუნა და შეიძულა. ისედაც გატეხილსა და დასუსტებულ ქალს ხევისთავების ამოსვლის დღიდან ტვირთი ორმაგად აჰკიდა და მუდამ, თითქოს განგებ (განზრახ) ცდილობდა, რომ ის უბრალო ქალი, უპატრონო და ჭიანჭველასავით ფუსფუსა, მარგოს თვალში გაელახა (დაემცირებინა) და დაემცირებინა.

ჯაყოს საქონელიც ბლომად (ბევრი) ჰყავდა და დავაჟკაცებული ნათესავებიც, მაგრამ წისქვილისთვის თითქოს განგებ არავის იმეტებდა: კოდიან (დიდი რაოდენობის) საფქვავს თავის ცოლს აჰკიდებდა და დასჭყივლებდა (დაუყვირებდა):

„აბა, იჩქარე!“

ის ორფეხა პირუტყვიც (ნინა) წელში სამად მოიკაკვებოდა და, თავჩაღუნული, სანამ წისქვილში ჩალასლასდებოდა (მივიდოდა), დაღლილ ცხენივით ორი საათი მაინც ხვნეშოდა და ოფლში იწურებოდა.

ნინო მუდმივად წელსა და ფეხებს იტკივებდა, მაგრამ ხმას აღარ იღებდა, რადგან იცოდა, რომ ჯაყო უხეშად მიახლიდა (ეტყოდა):

„ძაღლი კოწლობით (ნებივრობით) არ მოკვდები!“

ჯაყოს აღარაფერი მოსწონდა თავის ცოლისა: არც მისი ხელით დაგვილი ოთახები, არც მისი ხელით დამზადებული საჭმელი, არც მისი ხმა, არც დუმილი, არც კაბა და არც სიარული.

ერთხელ თეიმურაზმა უთხრა ჯაყოს:

„ჯაყო, ეგრე რატომ ტანჯავ შენს ცოლს? ძალიან ბევრი სამუშაო აქვს.“

„ქალი მუშაობისთვის ხარ გაჩენილი, მაშა!“ – უპასუხა ჯაყომ.

„ყველანი მუშაობისთვის ვართ გაჩენილი, ჯაყო. მაგრამ ქალს უფრო ადვილი საქმე ერგო, რადგან მამაკაცზე სუსტია,“ – განუმარტა თეიმურაზმა.

„ქალი ხარ სუსტი? შენ რა გესმის, ბრინკა (ქალაქელი)! ქალაქელებმა გააფუჭეთ ქალი, თორემ ჩვენ ჩვენი ძველი ადათი (ტრადიცია) შეგინახეთ,“ – თქვა ჯაყომ.

„ცოდოა ნინო, ჯაყო, ცოდო!“ – გაუმეორა თეიმურაზმა.

„ჯაყომ ცოდო არ იცის,“ – უპასუხა ჯაყომ.

„ჯაყო, ახალი კანონით ქალი და მამაკაცი თანასწორნი არიან.“

„იცის ჯაყომ, იცის! ქალი და მამაკაცი ლოგინში ხართ თანასწორი,“ – თქვა ჯაყომ.

„ქალის დაჩაგვრა მხოლოდ თათრებმა იციან.“

„ეგეც იცის ჯაყომ. გენაცვალე თათრებს, კარგი ვაჟკაცები ხართ თათრები,“ – განაცხადა ჯაყომ.

„ჯაყო, შენ ხომ ქრისტიანი ხარ?“ – ჰკითხა თეიმურაზმა.

„მაშ, მაშა! ქრისტიანია ჯაყო,“ – დაადასტურა ჯაყომ.

„მაშ, ყური მიგდე. სახარებაში წერია, რომ...“ – დაიწყო თეიმურაზმა.

„იცის ჯაყომ, იცის! ჯაყომ სამჯერ დაიწერა ჯვარი და მღვდელმა სამჯერ უთხრა ეკლესიაში, რომ ქმარმა ცოლი უნდა დააშინოსო და, აი, ასე უნდა შეინახოსო, აი! მაშ, მაშა!“ – შეაწყვეტინა ჯაყომ.

და ჯაყომ ხუთკილოგრამიანი მუშტი ისე შეანძრია, თითქოს შიგ ქვა ედო და მისი გაჭყლეტა უნდოდაო.

თეიმურაზი მალე დარწმუნდა, რომ მგელს სისხლიანი ჭამის აკრძალვას ცდილობდა, ამიტომ ნინოს დაცვას თავი დაანება.

ჯაყომ ნინო მარგოს მოსამსახურედ დაუყენა და გამუდმებით ბრძანებას აძლევდა:

„ნინო, ქალბატონს ფეხსაცმელი გაუხადე!.. ნინო, ქალბატონს წყალი დაუსხი!.. ნინო, ნათლიას კაბა გაუწმინდე!.. აბა, იჩქარე! ჩქარა! იჩქარე!“

მარგომაც რამდენჯერმე სცადა ჯაყოს დარბილება და ნინოს დაცვა, რადგან მისი მოსამსახურეობას ერიდებოდა და ისედაც დაბრიყვებული (დაჩაგრული) ქალიც ეცოდებოდა. მაგრამ ჯაყო უარესად გაბრაზდა: ყვირილს და ტვირთს მოუმატა და მრავალშვილიანი ქალი ფეხქვეშ გაიშალა (სრულად დაიმორჩილა).

ბოლოს, ცოლის ავადმყოფობა გაიხსენა და წამალიც თვითონვე დაუწერა: ერთხელ ქეშელა ცხენზე შესვა, ავადმყოფი ქალი ფეხით უკან გააყოლა და ჰავის (კლიმატის) გამოსაცვლელად როკის მთებში გაისტუმრა.

ნინოს გაგზავნის შემდეგ პირი მოიხსნა (თავისუფლად ალაპარაკდა) და დღე-და-ღამ მარგოზე ლაპარაკობდა, მასზე ზრუნავდა და მისთვის უშოვნელს შოულობდა. აღარავის და აღარაფერს არ ერიდებოდა: თეიმურაზის ცოლი დედოფლად დაისვა და ყველანი ყმებად (მონებად) დაუყენა.

„შენი ქალბატონი ძალიან ცუდად აცვია,“ – ეუბნება ჯაყო თეიმურაზს. „ჯაყო ფულს გასესხებს. ჩააცვი მარგოს, თორემ შენი სირცხვილი ხარ.“

თეიმურაზს ბავშვივით უხარია:

„მადლობელი ვარ, ჯაყო, დიდი მადლობელი. ერთს ორად გადაგიხდი. შენს სიკეთეს არასოდეს არ დავივიწყებ. ოდესმე ბედი ჩემსკენაც მოიხედავს. შენ მშვიდად იყავი, ჯაყო. ყური მიგდე, ჯაყო, ერთი ამბავი უნდა გითხრა. გუშინ ქალაქიდან ამბავი მომივიდა, რომ...“

და თეიმურაზმა ჯაყოს ლამბაქის ყურში (ყურთან ახლოს) ქალაქიდან მოფრენილი ჭორჩიტი (ჭორი) ჩაუფრინა. ჯაყომ ის ჩიტი მეორე ყურიდან გააფრინა და გულში თქვა:

„მამა გიცხონდება (ღმერთმა გაცხონოს), კარგი ამბავი მოგიტანე ჯაყოს! იცის ჯაყომ, იცის! ეგ საქმე რომ გაკეთდებოდეს, ჯაყოს ეს სახლ-კარი და ბაღი ისევ ქალაქელ თეიმურაზს უნდა დაუბრუნო. ვერ მოგართვი! აპრუწუწუნ! იცის ჯაყომ, იცის!“

თეიმურაზს თვალებზე მადლობის ცრემლი მოერია და მარგოც გაახარა:

„აი, რა კეთილშობილი ადამიანი ყოფილა ჯაყო. მაგის მადლს როგორ დავივიწყებთ! არა უშავს-რა, მოვა დრო და სიკეთეს ერთს სამად გადავუხდი. მოდის ის დრო, მოდის!“

„შენ სახლში დარჩი და აქაურობას თვალი ადევნე,“ – ეუბნება თეიმურაზს ჯაყო. „მე ნათლია მარგოს სადგურში წავიყვან და იქ დაველოდები ქალბატონს! ერთი დღე გინდა ქალაქში, მეტი ხომ არა!“

და სანამ ჯაყო და მარგო ქალაქიდან დაბრუნდებიან, თეიმურაზი მეცამეტე გოჭივით ყველას ფეხებში ედება და ეხვეწება:

„ქეშელა, საქონელს წყალი დაალევინე... გიბა, ბოსელი დაგავე... მართა, საქათმე დაასუფთავე.“

„ვიცი, შენი წირი (ბედი) მე, მეც ვიცი,“ – უპასუხებენ თეიმურაზს ჯაყოს მოსამსახურეები და ჩუმ-ჩუმად დასცინიან ახალ მოურავს (მმართველს), რომელმაც რამდენიმე დღით ძლივს იშოვა ფუჭი (უსარგებლო) საქმე.

საღამოობით თეიმურაზი ისევ ადიოდა კოშკის თავზე. იქიდან დიდხანს უყურებდა დასავლეთს, სადაც სურამის ქედი იყო გადაჭიმული. ქედი ზოგჯერ ვარდისფერი ჩანდა, ზოგჯერ მუქი იასამნისფერი, ზოგჯერ კი ათასნაირ ფერად შეღებილი. მაგრამ ის ყოველთვის ბინდით, ნისლითა და ჩრდილებით იყო მოცული.

ჯაყო და მარგო ხუთი დღის შემდეგ დაბრუნდნენ. თეიმურაზმა რომ მარგოს ნაყიდი საქონელი დაინახა, გაუხარდა და გაუკვირდა:

– ამდენი საქონელი რამდენიმე წელიწადს გეყოფა. ნეტა როდის დავფარავთ ჯაყოს ვალს?

– დავფარავთ, მალე დავფარავთ, – გაამხნევა თეიმურაზი გაცოცხლებულმა მარგომ და დაამატა, – ნიკო შივაშვილი შემხვდა.

– რა დაგაბარა? მითხარი. მალე მითხარი!

და როცა დანაბარები მოისმინა, აფორიაქდა, აიშალა და ნახუცარ ივანესთან გაიქცა, რომ გული მოეფხანა და ენა დაეღალა.

თეიმურაზის ვალის გამო ჯაყომ გულში ჩაიცინა. როცა თეიმურაზი ოთახიდან გავარდა, მარგოს უთხრა:

– ჯაყომ იცის მაგისი ვალი, იცის! ან რად გინდა ჯაყოს თეიმურაზის ვალი? ჯაყო თავის ქალბატონს ჩაგაცვამს, მორჩი და გათავდი, მაშ, მაშა!

მარგომ მართლა კარგად ივაჭრა. ჯაყოს ნებართვით და მოთხოვნით ყველაფერი ბევრი იყიდა და მოიტანა: ჩითი და მიტკალი, ფარჩა და ხავერდი, საზაფხულო და საზამთრო ტანსაცმელი, ფეხსაცმელი და ათასი წვრილმანი.

თეიმურაზმა ნახუცარ ივანესთან შეირბინა. ივანე და მისი მეუღლე, ნაფოფოდიევი თინა, თეიმურაზს ყოველთვის დიდი პატივით და სიხარულით ხვდებოდნენ.

– აქა მშვიდობა და სიყვარული! – მიესალმა ცოლ-ქმარს თეიმურაზი.

– მობრძანდით, ბატონო თეიმურაზ, მობრძანდით, – მიიპატიჟა თინამ.

– დაბრძანდი, ჩემო თეიმურ, დაბრძანდი, – მიიწვია ივანემაც.

– ივანე, მარგომ ახალი ამბავი მომიტანა. ნიკო შივაშვილს დაუბარებია, რომ...

და თეიმურაზმა ივანეს ქალაქიდან მოფრენილი ამბავი უამბო.

– შენგან არ მიკვირს, ჩემო თეიმურ, რომ ასეთ ამბებს აჰყოლიხარ!

ცხარე კამათი გააბეს. თეიმურაზი ცდილობს, რომ ივანეს თავისი გულის ცეცხლი მოუკიდოს. ივანე კი თეიმურაზის აღელვებულ სულს ყინულს აყრის და ამშვიდებს. ბოლოს, ივანემ თქვა:

– მოდი, მაგას თავი დავანებოთ, თეიმურ. ჩვენში ვინ გამართლდება, მაგასაც მალე ვნახავთ. ახლა კი, აბა, თინა, მოიტა არაყი, მწვანილი, ყველი, პური და კეთილი გული, – შეუკვეთა ივანემ თავის მეუღლეს.

– ოოჰ, გული, გული! – ამოიკვნესა თეიმურაზმა. – რკინის დროებაში ვცხოვრობთ, ჩემო ივანე, რკინისა! ამიტომ ახლა ყველაზე ძნელი საშოვნი გული ყოფილა. სიყვარული მოკვდა, ჩემო ივანე, მოკვდა!

- რატომ მოკვდა, თეიმურ? მართალია, სამღვდელო სამოსი გავიხადე, მაგრამ ქრისტეს სწავლება ახლაც ღრმად მაქვს სულში. სადაც სიყვარული არ არის, იქ არც მეგობრობაა, არც ოჯახი, არც საზოგადოება და არც სახელმწიფო.

- მართალია, მაგრამ ახლა სიყვარულის ნაცვლად ქვეყანაზე და ხალხის გულშიც მხოლოდ შხამი, გესლი, ცოფი და ბოღმა დაგროვდა. ვერ გამიგია, როგორ ცხოვრობენ ერთ გულში ასეთი თავგანწირული სიყვარული და ასეთი საშინელი სიძულვილი და ზიზღი? ცეცხლი და წყალი ერთმანეთში არეულან და მშვიდობიანად შეწყობილან.

- ვისაც უყვარს, იმას სძულს კიდევაც, ჩემო თეიმურ.

- არ მესმის, როგორ უნდა აშენდეს სიყვარული სიძულვილზე?

- მე კი ასე მესმის. სიყვარული უეჭველად შობს შურს, ეჭვსა და სიძულვილს. ვისაც უყვარს თავისი მოძმე, იმას უსაზღვრო სიძულვილით უნდა სძულდეს თავისი მოძმის მტერი.

- მაშ, სიყვარული და სიძულვილი ერთმანეთის მშობლები ყოფილან, არა?

- არა, სიყვარულია სიძულვილის მშობელი, ხოლო სიძულვილი სიყვარულს ვერ შობს. ქრისტიანული სიყვარული აჩრდილია, მოჩვენებაა. იგი განყენებული რელიგიაა და მიწიერ ხალხს არ უდგება. კბილი კბილის წილ და თვალი თვალის წილ, - აი ნამდვილი ამქვეყნიური რელიგია. შეიძლება მე ჩემი პირადი მტერი შევიყვარო, მაგრამ ჩემი მოყვასის მტერი უნდა გავანადგურო და მოვსპო, რადგან ჩემი მოყვასი მე უფრო მიყვარს, ვიდრე საკუთარი თავი.

- მაშ, შენ სამღვდელო სამოსი მარტო იმიტომ კი არ გაგიხდია, რომ დღევანდელ ცხოვრებას შეგუებოდი, არამედ იმიტომაც, რომ ქრისტეს მცნებასაც გადასცდენიხარ. წეღან თქვი, ქრისტიანი ვარო, ეგ არის შენი ქრისტიანობა?

- შენ, თეიმურ, შენ კი ქრისტიანი ხარ?

თეიმურაზი დიდხანს დუმდა. მერე თქვა:

- ღმერთი არ მწამს, მაგრამ ქრისტე მაინც ღმერთ-კაცი იყო. ერთი მითხარი, ქართველ ხალხზე რას იტყვი, ივანე? განა ქრისტიანია იგი თავისი სულითა და ხასიათით?

- არა, წარმართები ვართ.

- მაშ, ვინ გაავსო საქართველო ეკლესიებით და მონასტრებით?

- თავად-აზნაურებმა, მთავრებმა და მეფეებმა. მართალია, ქრისტეს სჯულის დაცვას ქართველებმა მრავალი მილიონი შესწირეს, მაგრამ, ჩემი ღრმა რწმენით, ქართველთა ქრისტიანობა მხოლოდ ფარი იყო ეროვნული სახის დასაცავად და შესანარჩუნებლად. ჩვენ სემიტები ვართ, მაშასადამე, ჩვენ უფრო მუსლიმანური ან ებრაული მატერიალისტური რელიგია გვიდგება, ვიდრე არიული ქრისტიანობა.

ამიტომ გასცვალა ქართველთა მესამედმა ასე ადვილად ქრისტიანობა მუსლიმანობაზე. გაიხსენე იეზუიტების მოგზაურობა დასავლეთ საქართველოში. იქ ქრისტიანობა ისე არ ხარობდა, როგორც ვაშლზე დამყნილი მუხა არ ხარობს. წარმართობის ატავიზმი ჩვენში ყოველთვის მძლავრად ფეთქავდა, და, აი, მაგალითიც. მთელმა სამეგრელომ ორ კვირაში ყველა ეკლესია დახურა და არც დანარჩენმა საქართველომ გამოიდო ეკლესიისთვის თავი.

- ხალხი მაინც ინათლება და ჯვარს იწერს.

- მართალია, მაგრამ ეგ ქრისტიანული რწმენით კი არ მოსდით, არამედ ადათის, ჩვეულებისა და ტრადიციის შესანახად სჩადიან. გარდა ამისა, ქართველს ვერ ნახავ, რომ წარმართული სახელი არ ჰქონდეს: კუროკი, ტოგო, ჭიპი, ჯვებე, პუპი, ცანგალა, ჩიკორა, დრუნჩა, დრუზა, ყბაჩა და სხვა ათასი. ევროპელებში ან რუსებში ამისთანა ამბავს თითქმის ვერ გაიგებ. ზოგს უკვირს, რატომ საქართველოში სექტანტობა არ იყოო? იმიტომ არ იყო, ჩემო თეიმურ, რომ ქართველი ხალხი ყოველთვის ურწმუნო იყო, ხოლო სადაც რწმენა არ არის, იქ ჭეშმარიტი ღმერთის ძიებაც არ არის, ხოლო სადაც ძიება არ არის, იქ სექტაც არ იქმნება.

- კარგი, ვთქვათ შენ მართალი ხარ, მაგრამ სადაც სარწმუნოება არ არის, იქ ხომ არც სიყვარულია!

- მაგას ნუ იტყვი, ჩემო თეიმურ. დღევანდელი ქვეყანა ჩემთვის უცნაურია და გაუგებარი, მაგრამ ბოლოს და ბოლოს იგიც სიყვარულზე შენდება.

- ეგეც მესმის, მაგრამ ისიც ვიცი, რომ სიყვარული აი ამ ტომარას ჰგავს: თუ შიგ ჩაყარე რამე, ტომარა ზეზე დადგება, თუ არა და - წაიქცევა. მე არ მესმის ცალფეხა და ცალხელა სიყვარული. ცოცხალ ადამიანს მარჯვენა ხელ-ფეხს სჭრიან და ასე ანუგეშებენ: სამაგიეროდ მარცხენა ხელ-ფეხი გაგეზრდებაო.

- შენ შენს ხელ-ფეხს მოუარე, თეიმურ, სხვის ხელ-ფეხს ნუ მისდევ, თორემ ისიც გეყოფა, რაც დაკარგე.

- მართალი ხარ, ჩემო ივანე. მეყო, რაც შევწირე ჩვენს ხალხს. რა მივიღე სანაცვლოდ? მათხოვრის აბგა და ჯაყოს ხიზნობა.

- მწარე ხვედრი ჰქონია საზოგადო მოღვაწეს, ჩემო თეიმურ.

- შეუსმენლობა, უნდობლობა და უმადურობა, აი მისი ხვედრი.

- კარგი, მაგრამ ზოგჯერ სხვისი დადანაშაულება და უთავბოლო წუწუნი საკუთარი უსაქმურობისა და სიზარმაცის ფარია ხოლმე. ეს შენზე ვთქვი, ჩემო თეიმურ. ერთი მითხარი, რატომ არაფერს არ აკეთებ?

- რატომ არ ვაკეთებ? რა უნდა გავაკეთოთ? ჩემს საქმეს არ მაძლევენ. სხვისას კი ხელს ვერ მოვკიდებ. თუმცა დღეს ისეთი დროა, რომ ფარმაცევტს მატარებელი მიჰყავს, ხოლო მემანქანე აფთიაქში მუშაობს. ერთი მატარებელს ამტვრევს, ხოლო მეორე ხალხს წამლავს. ასე სჩადიან სხვები. მე კი სხვის სკამზე ვერ დავჯდები.

- იწამე ახალი ქვეყანა და...

- ესე იგი ქედი მოვიდრიკო?

- ეს ქედის მოდრეკა არ არის. მხოლოდ გაჩუმდი და სადაც არ გეკითხებიან, იქ ნუ ჩაერევი.

- გავჩუმდე? მე? მე ნუ ჩავერევი? გაჩუმება ჩემთვის ხომ სულიერი სიკვდილია!

- თუ მეტი გზა არ არის, მოკვდი.

- მე თვითონვე მოვკვდე? ეს ძალიან კარგი ფონია, მხოლოდ ერთ ადგილას ახრჩობსო. ხომ გაგიგია?

- გამიგია. სად ახრჩობს ეს ფონი?

- ერთგან. მე თვითონ ჩემი ხელით თავს არ მოვიკლავ.

- ახლა, თეიმურ, ახლა არ კვდები განა?

- ხორცით ვკვდები, ივანე, ხორცით! მაგრამ სული ისევ ჩემია, ჩემი!

- შენია?

- დიახ, ჩემია!

- მართლა შენია? - ერთხელ კიდევ ჰკითხა ივანემ და თეიმურაზს თვალი თვალში გაუყარა.

- ჩემია მეთქი! - ერთხელ კიდევ წამოიძახა თეიმურაზმა, მაგრამ ივანეს თვალებს რომ თვალი გაუსწორა, შეირყა და შეკრთა: - შენ ალბათ სხვა რამეს მეკითხები, ივანე: მშვიდად და დინჯად განისვენებს ჩემი სული, თუ...

- ჰო, თეიმურ, სწორედ მაგას გეკითხები.

აშლილი და აფორიაქებული თეიმურაზი უცებ მოსწყდა და მოეშვა:

- მესმის, ძალიან კარგად მესმის. საიდან, ან როგორ უნდა ჰქონდეს მშვიდი გული და სული ჯაყოს ხიზანს? - მორჩილის კნავილით განაგრძო მწიგნობარმა, - მესმის, კარგად მესმის, მაგრამ...

- მაგრამ?

- მაგრამ ისა, რომ... მალე გადავუხდი.

- როგორ? საიდან?

- ცხინვალში ან გორში სამსახურს მომცემენ.

- შე კაი კაცო, რაღა ცხინვალში ან გორში მირბიხარ? აკი გითხარი ამას წინათ, ნაშინდარში სკოლას გავხსნით მეთქი. აქვე დარჩი და შემოდგომაზე მასწავლებლობას შეუდექი.

- არა, ივანე, არ შემიძლია მეთქი. ქუჩის დამგველად წავალ, მაგრამ მასწავლებლობას ვერ ვიკისრებ. მიზეზიც გითხარი: მე ბავშვს ისეთ რამეს ვერ ვასწავლი, რაც მე თვითონ არ მწამს.

- ანგარიში და გეოგრაფია ასწავლე.

- ვნახოთ; მოვიფიქრებ, მოვისაზრებ. შემოდგომა ჯერ შორს არის. ახლა კი აი რა უნდა გითხრა, ჩემო ივანე...

და თეიმურაზს ხელმეორედ აუვარდა ენის ქავილი და ლაყბობის სურვილი, რომელიც შუაღამემდე ძლივს მოიფხანა და ჩამოირეცხა.

ნაწილი მეორე — თავი II

მარგო ერთ თვეში ისე შეიცვალა, რომ დაკავებული თეიმურაზიც კი ამჩნევდა და ზოგჯერ უკვირდა: – საოცარია! საოცარია! ნეტავ ვიცოდე, მარგო, რა გიხდება ასე ძალიან?

რაღაც უცნობი მიზეზის გამო, მარგოს ფერმკრთალი კანი სისხლით აივსო და მზისგან გაირუჯა. მის ჩამქრალ თვალებს ნაკვერჩხლისფერი ბზინვარება დაედო. მაღალ ყელზე ორმაგი ღაბაბი გამოუჩნდა. სახე აუწითლდა, გამხდარი სხეული მომრგვალდა, დაშრეტილი მკერდი გაუფუვდა, თეძოებიც გაეზარდა და მის მოძრაობებს ჯიშიანი კატის სინაზე და გველის მოქნილობა დაეტყო.

რა მოუხდა მარგოს ასე ძალიან? თეიმურაზი ამბობდა: – აი, რა ძალა ჰქონია სოფლის სიმშვიდეს, სუფთა ჰაერს და ნოყიერ ჭამა-სმას!

ჯაყო კი გულში იღიმებოდა და გულშივე ამბობდა: – იცის ჯაყომ, რა მოუხდა მარგოს, იცის! ჰაერი, ჭამა-სმა და... ჯაყოს მკლავები, მაშ, მაშა! ჯაყომ მარგოს ჯადო გავუკეთე, უკვდავების წყალი დავალევინე და მარგოც იმიტომ გაცოცხლდა. მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

ზოგჯერ კი ეშმაკური ღიმილით ხმამაღლა იტყოდა: – ქალი ბაღივითაა, თუ არ მორწყე, გახმება.

და უბრალო ჯაყო ხშირ-ხშირად და უყოყმანოდ ეტანებოდა მარგოს: ხან ბნელ ოთახში შეუცოცდებოდა, ხან გოდრების უკან მიატანდა, ხან ვენახში მიუსწრებდა და ხანაც ბოსელში შეიმწყვდევდა.

ჯაყოს თეიმურაზის უსაქმურობა და ხეტიალიც ხელს უწყობდა. თუ თეიმურაზი სახლიდან წასვლას დააგვიანებდა, ჯაყო თოფს ან ფაცერს გამოუტანდა და ეტყოდა: – ნათლია, ჯაყოს ძალიან მოუნდა ახალი თევზი... ქალბატონს გულით უნდა მწყერი. აბა, მოუტანე მარგოს ცოტა საჩუქარი.

თეიმურაზსაც უხაროდა: – ახლავე, ჯაყო, ახლავე მივდივარ.

სახლში თეიმურაზი მოწყენილი იყო, ჯაყო მას ერიდებოდა, მარგოც თითქმის ხმას არ სცემდა.

როცა დაქანცული თეიმურაზი უკან ბრუნდებოდა, ხშირად გაიგონებდა ხოლმე ჯაყოს ჩაცინებას და მარგოს მოხდენილ სიცილს. მაგრამ როცა გახარებული შეყვარებულები თეიმურაზს დაინახავდნენ, სიცილს დაუკლებდნენ და ერთმანეთს დაშორდებოდნენ.

ერთხელ ჯაყომ უთხრა მარგოს: – შენისთანა ქალბატონს არ უხდება ასეთი უხარისხო ოთახი.

და იმავე დღეს დაკეტილი ოთახიდან გამოიტანა ხალიჩები და ფარდაგები, ნაქსოვი ფარდები და ხავერდის ავეჯი, რბილი სავარძლები და მოოქროვილი სარკეები, მარმარილოს პირსაბანი და ერთი განიერი ინგლისური ტახტი.

მარგო სიხარულით ფეხზე აღარ იდგა. გახარებული ბავშვივით ცქმუტავდა, კისკისებდა, ლაღობდა.

ოთახის დალაგება რომ დაამთავრეს, გულაჩუყებული და მადლიერი მარგო ჯაყოს გაპოხილ კისერზე ჩამოეკიდა: – ჯაყო, ჩემო კარგო!.. ჩემო ჯაყო!

ჯაყომ მარგო ბავშვივით აიტაცა, დალოშნა და მიაძახა: – მაშ, მაშა! ასე იცის მარგოსთვის ჯაყომ!

თეიმურაზი თევზაობიდან დაბრუნდა. ოთახი ვეღარ იცნო, თვალებს იფშვნეტდა და უკვირდა: – საოცარია! საოცარია!

მერე იცნო თავისი ხალიჩები და ავეჯი, სუზანები და პირსაბანი, რომელიც – ჯაყოს სიტყვით – რამდენიმე წლის წინ იქაურმა ხელისუფლებმა წაიღეს.

იცნო და ისევ გაიკვირვა: – საოცარია, სად იყო აქამდე ჩვენი ნივთები? ჯაყო ამბობდა: ზოგი მოიპარესო, ზოგიც ხელისუფლებამ წაიღოო.

– კარგი, გაჩუმდი! – შეუტია მარგომ. – ხმა არ ამოიღო... სირცხვილია. სტუმრები ვართ, უფასოდ გვასმევენ და გვაჭმევენ. ესეც საკმარისია.

თეიმურაზმაც თავი მოიკატუნა, ჯაყოს მადლობა გადაუხადა და არც ნივთების დაკარგვა გაახსენა, არც მისი პოვნა გამოჰკითხა.

ამის შემდეგ ჯაყო თეიმურაზს და მარგოს აღარ ერიდებოდა. და რომელიღაც სარდაფიდან თავისთვისაც ზედიზედ გამოჰქონდა ოქროსფერი სურათები, ატლასის სავარძლები, მოქარგული სუზანები, ფაიფურის ჭურჭელი, აბრეშუმის საბნები და მრავალი ისეთი წვრილმანი, რომელიც აღარც თეიმურაზს ახსოვდა, არც მარგოს.

უმთავრესი განძეულობა, რომელიც რკინით ნაჭედ უზარმაზარ მუხის სკივრში იყო ჩაწყობილი, მაინც არსად არ ჩანდა. ბოლოს, ჯაყომ ერთი ძვირფასი ნივთი კიდევ გამოაჩინა.

ერთხელ თეიმურაზი საღამოს აივანზე იჯდა და მივიწყებულ ძველ წიგნს კითხულობდა. ჯაყო წინა დღით ქორწილში წასულიყო. უცებ ცხენისა და ჯაყოს ჭიხვინი მოისმა: – მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

და მთვრალმა ჯაყომ გაქაფული ცხენი ეზოში შემოაჭენა, ფანჯარაში გადმომდგარ მარგოს თვალი მოჰკრა და დაიხვიხვინა: – ჯაყო გენაცვალოს ნათლია მარგოს, მაშა!

მერე თეიმურაზიც დაინახა და იმასაც მიესალმა: – ჯაყო გენაცვალოს ორივე ნათლიას. როგორ ვიყავი ქეიფზე!

და ცხენიდან მარდად გადმოგორდა. თეიმურაზმა თვალი მოჰკრა ცხენის საუცხოვო აღკაზმულობას და იცნო იგი. მთელი აღკაზმულობა, საძუე გულისპირი, ლაგამი, უნაგირის თავი და უზანგები მოოქროვილი ვერცხლით იყო შეჭედილი, ხოლო ალაგ-ალაგ იმ აღკაზმულობაზე მსხვილი ლალი, ფირუზი, მარგალიტი და ზურმუხტი იყო გაბნეული.

ჯაყო კიბეზე ამოგორდა, ხოლო მეჯინიბემ ცხენი უმალვე სახლს მიაფარა. იცნო თეიმურმა მამა-პაპეული განძი და გაიხსენა გუშინწინდელი დღე. ჯაყო ქორწილში უნდა წასულიყო. მას ალბათ არ უნდოდა აღკაზმულობის გამოჩენა, ამიტომ მარგოსთვის ახალი თევზი მოიმიზეზა და თეიმურაზი ლიახვზე გაგზავნა, ხოლო თვითონ, იმ ძვირფას აღკაზმულობაზე გაჭიმული, ქორწილში გაემგზავრა.

იმავე საღამოს მარგომ ერთხელ კიდევ შეუტია თეიმურაზს: – ხმა არ ამოიღო, სირცხვილია!

მარგოსაც რომ არაფერი ეთქვა, თეიმურაზიც კულტურულად გაჩუმდებოდა.

და გაჩუმდა კიდეც.

ერთი ხანია, რაც ჯაყოს ცვლილება დაეტყო. წინათ, სანამ მარგოს დაუახლოვდებოდა, თავიდან ფეხებამდე ქონში იყო ამოვლებული. სახე და ხელებიც მუდმივად ზეთით გაპოხილი და ჭუჭყით ჩაშავებული ჰქონდა. მარგომ თანდათან ხელი მიჰყო ჯაყოს გასუფთავებას, გაკაცებას, გალამაზებას და გარეცხვას. ხშირად ეტყოდა ხოლმე: – ჯაყო, თავი დაიბანე!.. ჯაყო, კბილები გამოიწმინდე!.. ჯაყო, საცვალი გამოიცვალე!.. ყურები გამოიჩიჩქნე!.. წვერი გაიპარსე!.. ცხვირს თითებით ნუ იხოცავ!...

და თვითონაც ეხმარებოდა, ასწავლიდა და ნესესერის ხელსაწყოებს ათხოვებდა.

ჯაყოც თანდათან შეეჩვია სისუფთავეს და მალე გარეგნობის შეცვლაც დაიწყო.

ქალაქში რომ წავიდნენ, მარგომ ჯაყო კბილის ექიმთან წაიყვანა და ყავისფერი კბილები გაათეთრებინა. მერე თითქმის ძალით აყიდვინა ახალი ჩოხა, თეთრეული, ხელის საპნები, ლამაზი ჩექმები, თხელი წინდები, ბუხრის ქუდი, ცხვირსახოცები, წიგნები, რვეულები, ცარცი და კბილის საწმენდი.

იმ დღიდან სოფლის დალაქი ყოველდღე პარსავდა ჯაყოს.

და ჯაყოც შეიცვალა: ბანჯგვლიანი დათვი პირგაპარსულ მაიმუნს დაემსგავსა.

ჯაყომ მყრალი ყალიონიც გადააგდო და მარგოს ხელით ნაკეთები სოხუმის პაპიროსი ჩაიდო პირში. თანდათან ოფლის სუნიც მოიშორა და ტანის ქონიც ჩამოირეცხა.

მარგომ ჯაყოს ახალუხი და საცვლები თვითონვე შეუკერა, თავიდან ფეხებამდე ჩააცვა, ხევისთავთა ხმალ-ხანჯალი ჩამოჰკიდა და ჰკითხა: – აბა შეადარე შენი თავი წინანდელ ჯაყოს, როგორ მოგწონს ახალი ჯაყო?

და სარკეში ჩაახედა.

ჯაყო მთვარესავით გაიბადრა: – აი, ახლა კი კაცი გახდა ჯაყო! როგორ უხდება ჯაყოს ყველაფერი! ახლა ჯაყოს მარტო ხევისთავის გვარი და შენისთანა ქალბატონი აკლია. მაშ, მაშა!

და იმ სარკეს ძლივს მოსცილდა.

მერე სოფელში გავიდა, მთელი დღე ხელებდაკრეფილი კარდაკარ დადიოდა და თავის თავს ყველას აჩვენებდა. თანაც გამუდმებით ტრაბახობდა: – როგორი ბიჭი ხარ ჯაყო?! მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ! დაიცადე, ჯერ წიგნიც ისწავლოს ჯაყომ. მერე ნახეთ ჯაყო!

დედა-ენას მიუჯდა და გულმოდგინედ იწურებოდა: – აი თითი... თათი... აი თათი... თუთა...

ერთი კვირის შემდეგ მარგოს შეგირდი რვეულში დიდი ასოებით სჯღაბნიდა: "ჯაყო ხევისთავი ...გენაცვალოს მარგოს".

მერე თავისი ოთახიდან ათიოდე სხვადასხვა გვარის ჯოხი და ჩხირი გამოიტანა, რომელზედაც თავისი დავთარი ჰქონდა დაჭდეული, და ორი დღე იმ ჯოხებიდან ცალკე რვეულში აღებ-მიცემის ანგარიში გადაჰქონდა: "გიბა ფუხაშვილი გმართებს ჯაყოს ცხრა კოდი სიმინდი... სოლო გელაშვილი გმართებს ხუთი ჩანახი ლობიო... სანდრო თვაურსა რვა ფუთი მატყლი"...

დასწერა და განაცხადა: – მორჩა და გათავდა! ახლა ჯაყო ნასწავლი კაცი ხარ. ახლა ჯაყოს ვერავინ მოატყუებს. ახლა ჯაყომ ბუღალტერიაც იცის, მაშ, მაშა!

და მარგოს შეეხვეწა: – მარგოჯან, ერთი ქაღალდი დამიწერე ქალაქში, რომ ჯაყოს გაზეთი გამომიგზავნონ. ჯაყოს ძალიან უნდა იცოდეს ქვეყნის ამბები და ახალი კანონები. თორემ ილაი და ნიკაი გჯობნიან. ისინი სულ იციან კანონები და საწყალ ჯაყოს აბრიყვებენ და აბრიყვებენ!

ჯაყოს ნათესავები თვალხილულნი იყვნენ, მაგრამ თავიანთ მრისხანე ბატონს თვალს არიდებდნენ, ხოლო თეიმურაზს მარგოსთვის არც ახლა ეცალა:

ან დილიდანვე სათევზაოდ წავიდოდა, თან ყველსა და პურს წაიღებდა, და საღამოზე ზეიმით და რიხით ორიოდე პატარა თევზს მოათრევდა, ან თოფს გაიდებდა მხარზე და ორიოდე მწყერს მოაჩანჩალებდა.

ხან მინდორში გაჰყვებოდა გლეხებს და თიბვა-მკაში იტანჯებოდა, ხან უსაქმოდ დადიოდა ჭალებში, კალოებსა და მინდვრებში, ხან ბუნების მეცნიერებას აიჩემებდა და ლაპარაკით ათასნაირ ჭიაყელას, მწერსა და პეპელას დასდევდა, ხან კიდევ ყოველგვარ ბალახ-ბულახს, ხავსს, ქარაგოზსა და მცენარეულობას აგროვებდა, ახმობდა და ამბობდა: – ჰერბარიუმი უნდა შევადგინო. კარგ ფასში გავყიდი.

სოფლის ბიჭები სიცილით იხოცებოდნენ: – გამხმარ ჭიაყელაში და მატლში ფული უნდა მოიგოს ხევისთავმა. აბა, ბიჭებო, ჩვენც ვუშველოთ!

და ყოველდღე ახალ-ახალი ბუზები, ჭიები და ბალახ-ბულახი მოჰქონდათ.

თეიმურაზი საათობით ძველ ლექსიკონს ქექავდა, საპოვნელს იპოვნიდა. ნიმუშს თავის ადგილას დააბინავებდა და შესაფერის წარწერას წაწერდა – ლათინურს, რუსულსა და ქართულს.

როცა ლექსიკონის ძებნა მოსწყინდებოდა, უსაქმური თეიმურაზი ისევ სოფელს და ბაღებს მოედებოდა.

ჭია-ღუების დევნა რომ მობეზრდებოდა, ჯაყოს ბაღში წვრილმანი საქმეებით ოდნავ ოფლს მოიდენდა, ხან ზაფხულობით ნაშინდარში ამოსულ მასწავლებელს აუხირდებოდა. ხან გაკრეჭილ ივანეს ან სხვას ვინმეს შეებმეოდა და იქამდე არიგებდა და ეკამათებოდა, სანამ ენა არ დაებმეოდა და ყელის ძარღვები არ დაუწყდებოდა.

ჯაყოს ხიზანს ქალაქიდან ახალი ჩვევა მოჰყვა, რომელიც შეუმჩნევლად და თანდათანობით განუვითარდა და გაუძლიერდა: საკუთარ თავთან საუბარი, მსჯელობა, კამათი და დავა. სოფლელები ხშირად ხედავდნენ ერთ ადგილას გაშეშებულსა და გაოგნებულ კაცს, რომელიც ცხვირწინ თითებს იფათურებდა, ხელებს იქნევდა და უცნაურსა და გაუგებარს რამეს ბოდავდა, ზოგჯერ კი მათ ყურამდე ორიოდე სიტყვაც მიაღწევდა: "საოცარია! საოცარია!"

გლეხები ხმამაღლა იცინოდნენ და ხუმრობდნენ, მაგრამ თავის ორეულთან საუბარში გართულ მწიგნობარს მათი სიცილი და მასხრობა არ ესმოდა.

კვირა-დღეობით და საღამოობით თეიმურაზი სოფლის რომელიმე კუთხეში ან ერთ-ერთი გლეხის ეზოში ლექციებს კითხულობდა ქვეყნის განვითარებაზე, ცხოვრების კანონებზე, ჩვენს ჩამორჩენაზე და ევროპის წინსვლაზე, ხალისით უამბობდა პირდაღებულ გლეხებს ნასმენს და ნანახს, უხვად აბნევდა რჩევებს და ქადაგებდა მშვიდობას, ძმობას, ერთობას და თავისუფლებას.

მადააშლილი გლეხები ყურს უგდებდნენ გაქადაგებულ თეიმურაზს და ხანგამოშვებით წამოიძახებდნენ: – ეჰეე, ერთი შეხედე ჩემს ნალებს! მაშ ასე ადვილად დადიან ის ეშმაკები წყალქვეშ?

– ეგ კიდევ არაფერი. ჰაერშიც დაფრინავენ.

და აუწერდა ავიაციის დღევანდელ მდგომარეობას.

– ეჰეე! ჩვენ არ გვგვანან, ჩვენ ურმებით ძლივს დავცოცავთ!

– ამერიკაში რვა სულზე ერთი ავტომობილი მოდის... იქ ერთ დღიურზე ოთხმოცი კოდი ხორბალი მოჰყავთ, ჩვენში კი თხუთმეტი კოდიც ძლივს მოვა.

– პა, პა, პა! ერთი შეხედე, რა ხალხი ყოფილა, და!

მერე იმ გლეხებს წინ გადაუშლიდა საერთაშორისო ვითარების რთულ ქსელს, სოფლურ ბნელ გონებას უარესად დაუბნელებდა და თვითონაც თავისივე დახლართულ ქსელში გაებმეოდა.

თეიმურაზმა არ იცოდა, რომ მან იმ დროს ბევრი აღარაფერი იცოდა, რომ იგი ძველსაც მოსწყდა და ახალსაც ვერ მიეკედლა, რომ მას ყველა გზა აერია და ახალ ქვეყანას განუზომელ მანძილზე ჩამორჩა, და რომ ეს უცნაური ცხოვრება და თეიმურაზი ერთმანეთს ვეღარ ცნობდნენ, ვერ ურიგდებოდნენ და ერთ კალაპოტში ვეღარ ეტეოდნენ. თევზივით ნაპირზე გარიყული ადამიანი სულს ძლივსღა ჰღაფავდა და წყალწაღებულ თავს უიმედო იმედით ინუგეშებდა. თან სხვებსაც ანუგეშებდა: – არა უშავს-რა, კიდევ წამოვდგები ფეხზე. თქვენს სიკეთეს არ დავივიწყებ და ერთს ათად გადაგიხდით.

და თავისი იმედი, უხვი დაპირება და უკეთესი მომავალი გულში თვითონაც აღარ სჯეროდა.

როცა მოღლილი და დაქანცული თეიმურაზი ლაპარაკით გულის ჟანგს მოიფხეკდა, სულის ობს მოიბანდა და ქავილიან ენას მოიფხანდა, სახლისკენ გასწევდა. გლეხები კი ნელა მიმავალ ყოფილ ბატონს თვალს გააყოლებდნენ და სიბრალულით იტყოდნენ: – ვაი დედასა! ეგეც კაცი იყო და ცხოვრობდა, ახლა კი ჯაყოს სამადლოდ გაიხადა თავი.

– თვითონ არ გაიხდიდა. ცხოვრებამ მოზნიქა, თორემ ეს სახლ-კარი და ბაღ-ვენახი მაინც შერჩებოდა.

– ერთი შეხედე, წინანდელს რომ მაინც არ ივიწყებს! იმედს არ კარგავს, რომ ჯაყო, ნანიკა და თედო ამ ბაღებს და ნასახლარებს ისევ დაუბრუნებენ.

– ვერ მივართვი!

– ვინ, მე?! სხვისი რა ვიცი და, მე კი იმ მიწაში მოვიკლავ თავს და ცოცხალი თავით ამ ნასახლარებს არავის დავანებებ.

გლეხები თეიმურაზს ხშირად მიმართავდნენ ხოლმე რჩევისა და დარიგებისათვის.

– თეიმურაზ, ახალი კანონი გამოსულა მიწების გაყოფაზე. შენი ჭირი მე, გაგვაგებინე.

– ახალი კანონების მე არაფერი არ ვიცი და არც მინდა ვიცოდე.

– რატომ?

– იმიტომ, რომ კანონი ქაღალდზე იწერება, ცხოვრება კი თავის გზით მიდის და წავა.

– თეიმურაზ, ერთი გვასწავლე, შენი ჭირი მე, როგორ უნდა გასუქდეს მიწა?

– დიდი სიამოვნებით გასწავლით.

თეიმურაზი ისეთ რთულ და რეალობას მოწყვეტილ ლექციას უკითხავდა, თითქოს მეცნიერების შეკრებაზე გამოდიოდა მოხსენებით.

„სასუქის ამ თეორიას ჰქვია ლიბიხის კანონი. მცენარეს ძირითადად სჭირდება აზოტი, ფოსფორის მჟავა, კალიუმი და კირი“, – ამბობდა ის.

„ჩვენ მაგისი არაფერი გვესმის. გვითხარი, როგორ გავანოყიეროთ მიწა, ან რა დავაყაროთ?“ – ეკითხებოდა გლეხი.

„დააყარეთ გუანო, ნაკელი...“

„ჩვენ არ გვაქვს გუანო, ან რაც არის ეგ ჯანდაბა. ნაკელი გაგვაქვს მინდორზე, მაგრამ, ამბობენ, სხვანაირად უნდა შევინახოთო, თორემ ჩვენებური ნაკელი, რომელიც ჰაერზე ყრია, ძალას კარგავსო. გვითხარი, როგორ შევინახოთ.“

ეს კი თეიმურაზმა არ იცოდა. არც ის იცოდა ამ განათლებულმა კაცმა, რომ ქართლში რუსული ფურგონი და ცხენი ურმის და ხარ-კამეჩის მაგივრობას ვერ გასწევდნენ. არც ის იცოდა, რომ შვეიცარიული ან ჰოლანდიური ძროხები ქართლის მინდვრებში ვერ გაძლებდნენ. არც ის, რომ ჩვენი გლეხი მსუბუქ და იაფ ქალამანს არ გაიხდიდა და მძიმე ჩექმას არ ჩაიცვამდა. არც ის, რომ ნაშინდარში მუსკატის ღვინო არ მოვიდოდა. არც ის, რომ ქართლი ბელგია არ იყო, ხოლო ქართველი ინგლისელს არ ჰგავდა.

მიუხედავად ამისა, ის მაინც მუდმივად თავისას ამტკიცებდა და გამოცდილ გლეხებს ისეთ რჩევებს აძლევდა, რომელთა გამოყენება ან არავის შეეძლო, ან კიდევ საზიანო და საშიში იყო.

რაც გლეხს სჭირდებოდა, თეიმურაზმა არ იცოდა. რაც თეიმურაზმა იცოდა, გლეხს არ სჭირდებოდა.

გლეხებმა მალე გაიგეს თეიმურაზის უვარგისობა, და მის რჩევებს რომ ერთ ყურში შეიშვებდნენ, – მაშინვე მეორე ყურიდან გაუშვებდნენ.

თეიმურაზის აზრი და სიტყვა ხშირად ტრიალებდა მიწის, სახლ-კარისა და ციხე-დარბაზის გარშემო. თავადი ჯერ კიდევ არ კარგავდა იმედს. სახნავ-სათესი მიწები ხელიდან გამოეცალა, მაგრამ ქვეყნის შეცვლას და სახლ-კარისა და ბაღ-ვენახის დაბრუნებას დღითი დღე ელოდებოდა.

ჯერჯერობით კი ისევ ნელა დაეხეტებოდა და თავის გამოფიტულ სიცოცხლეს ძლივსღა დაათრევდა, რომელიც თავმობეზრებულ ჯაყოს ხიზანს აყროლებული ძაღლივით ისევ კისერზე ეკიდა.

ნაწილი მეორე — თავი III

ერთხელ ჯაყომ თეიმურაზს ჰკითხა: - ბრინკა, სამსახური იპოვე? - მართლა, სამსახური, დამავიწყდა.

მეორე დღესვე თეიმურაზი ძალიან მაღალი სიცხითა და მცხუნვარე მზით გორის გზას გაუდგა და საღამოს ძლივს, ნელა-ნელა ჩავიდა ქალაქში.

მესამე დღეს ნახუცარ ივანეს ურემს ჩამოეკიდა და უკანვე წამოვიდა.

ივანემ და თეიმურაზმა იმ გზასავით გრძელი საუბარი დაიწყეს. მათ კვლავ ახალი აზრები მოიგონეს, ერთმანეთს შეადარეს და მომავალზე დაფიქრდნენ.

- ვიღუპებით, - კვნესით თქვა თეიმურაზმა.

- ვშენდებით, - იმედიანად უპასუხა ივანემ. - ქართული სული და კულტურა მხოლოდ ახლა იღვიძებენ.

- ხა-ხა! - ბოროტად ჩაიხითხითა თეიმურაზმა. - ქართული სული! ქართული კულტურა! ქართული სული ზღაპარია, ქართული კულტურა ჭორია! ერთი სული მხოლოდ ერთ მთლიან ერს აქვს, ქართველობა კი, როგორც ფსიქიკური და ეროვნული ერთეული, არ არსებობს. აბა, დააკვირდი, რა აქვთ საერთო ქართლელსა და მეგრელს, კახელსა და ქვემო იმერელს, ხევსურსა და გურულს? არეულები არიან, როგორც დომხალი: არიელი და სემიტი, აზია და ევროპა, სლავი თუ თურანი, სპარსელი თუ ებრაელი, თურქმენი, ავღანელი, ლეკი და თათარი. ვისი სისხლი არ გვიდგას ძარღვებში, ვისი სული არ გვიტრიალებს სასულეში?!

- მერე რა? რომელმა ხალხმა შეინარჩუნა თავისი სისხლი და სული აურევნელად? დღევანდელ ბერძნებს სლავური სისხლი უფრო მეტი აქვთ, ვიდრე ელინური.

- სწორედ იმიტომ ჰგვანან ძველ ელინებს, არა? ხა-ხა! თავიდან ფეხებამდე ლევანტიელები არიან. ოდესღაც ჯიშიანი ცხენი უჯიშო ჯორცხენად გადაიქცა. ათი სისხლის ნარევს არც წარსული აქვს, არც მომავალი. ელინთა გენიალობამ თავისი თავი ამოწურა და კაცობრიობისთვის უკვე დასრულდა. ის მოკვდა.

- ერი უკვდავია.

- უკვდავია მხოლოდ მეტაფიზიკური ბოდვა, დრო და მისტიური ზღაპარი. ახლა უკვდავება შეყვარებულ სტუდენტსაც აღარ სჯერა. რაღა შორს წავიდეთ. აქვე, ჩვენივე გვერდით, წინა აზიის გულში სამუდამოდ აღიგავა დედამიწის ზურგიდან და კაცობრიობის ხსოვნიდან ასიოდე ერი, შეიძლება ორასიც და ხუთასიც. ისტორიამ მათი სახელებიც კი არ იცის. ან გაიხსენე გარდაცვლილი ფინიკეთი, კართაგენი, ეგვიპტე, აცტეკები, ინკები, ასურეთი, ბაბილონი, ამორეველნი და ქალდეველნი, თუნდაც ურარტელნი ან ალაროდნი. ან სუმერიელნი, ხეთები და ასნი და ათასნი მათი ნათესავნი, წინაპარნი და მეზობელნი. ყველანი დრომ შეჭამა და მოინელა, ხოლო დროს წინაშე უკვდავი არაფერია. მასთან შედარებით ღმერთიც კი უძლურია. ჩვენც იმ გადაშენებულთა ბედი გველის.

- თუ ასეა, ასეთი ბედი ყველას ელის.

- მართალია, მაგრამ ჩვენ ხვალ ან ზეგ უკუნეთს უნდა ჩავბარდეთ, ზოგნი კი მხოლოდ გუშინ დაიბადნენ.

- თუნდაც ასეც იყოს. ჩვენ წავალთ, კაცობრიობა კი დარჩება.

- კაცობრიობა! კაცობრიობა! - წამოიძახა თეიმურაზმა. - ისე ახირებულხარ, თითქოს კაცობრიობა მართლა არსებობდეს! ერთი ამბავი გგონია. ოციოდე წლის წინათ გენერალმა ალიხანოვმა გურია დაანგრია და გადაწვა. იმავე დროს საფრანგეთში ერთი მაღარო ჩამოინგრა და ასიოდე კაცი დაიღუპა. გორელებმა წარმოდგენა გამართეს და ორმოციოდე თუმანი იმ მუშების ქვრივ-ობლებს გაუგზავნეს. გორელებს ვკითხე, გურულებს რამდენი გაუგზავნეთ-მეთქი? არაფერიო. გურულებსაც ვკითხე, ფრანგებმა რა დახმარება მოგცეს-მეთქი? არაფერიო. იმ ფრანგებსაც რომ ჰკითხო, ჩვენი წვლილი რომ მიუვიდათ, საქართველო სად არისო, ან სამხრეთ აფრიკას დაატაკებენ თითს, ან კიდევ რომელიმე ტროპიკულ კუნძულს!.. არა, ჩემო ივანე, კაცობრიობა და ჩვენ ერთმანეთის ნათესავები არა ვართ. მილიარდერს მორგანს, ან გენიოსს ედისონს ასი-ორასი მილიონი კაცი იცნობს, ისინი კი ათასსაც არ იცნობენ. ასე ვიცნობთ ერთმანეთს ჩვენც - ქართველები და კაცობრიობა.

- თეიმურ, განა ცხადი არ არის, რომ კაცობრიობის კეთილდღეობით ჩვენი ხალხიც მოიგებს?

- ცხადია, ცხადზე ცხადია! მოვიგებთ. უეჭველად მოვიგებთ, თუ ამერიკელებმა და ფრანგებმა თავიანთ გატენილ ჯიბეს ჩვენი გახვრეტილი ჯიბე შეუერთეს და მერე ორივე ჯიბის ქონება შუაზე გაგვიყვეს. ოღონდაც, ჩემთვის ხელსაყრელია მორგანთან გაამხანაგება, ჩვენი ქონების გაერთიანება და მერე მისი განაწილება!

- ვინც კაცობრიობისთვის მუშაობს, ის თავისი ქვეყნისთვისაც მუშაობს.

- არც ეგ არის მართალი. ყველანი თავისთვის ცხოვრობენ, მხოლოდ რუსები და ქართველები ზრუნავენ სხვებისთვის. მე რომ ჩემი სიყვარული და ენერგია მთელ კაცობრიობას გავუნაწილო, ჩემს ძმას ერთი მემილიარდედიც არ ერგება. მე კი გეუბნები, ივანე, რომ ვინც თავისი ძმისთვის მუშაობს, ის კაცობრიობისთვისაც მუშაობს-მეთქი.

- ვთქვათ, შენ მართალი ხარ, მერე, რატომ შენ აღარ მუშაობ ქართული კულტურისთვის?

- ჰმ! ემსახურე ქართულ კულტურას! - გულაჩუყებული ბავშვის ხმით წამოიძახა თეიმურაზმა. - ისე ადვილად ლაპარაკობ, თითქოს ჯაყოს ხიზანს კულტურის სამსახური შეეძლოს.

- ნუ მიიყვანდი საქმეს ჯაყომდე. თავიდანვე უნდა მომზადებულიყავი.

- ეჰ, შე დალოცვილო! დაგიჟინია მომზადება. რატომ შენ თვითონ არ მოემზადე? რა გინდოდა, მღვდლად რომ შეხვედი? შენ მაინც დროზე უშველე შენს თავს, მე კი - დავაგვიანე. ეს არის განსხვავება, მეტი ხომ არაფერი?

- განსხვავება დიდია, ჩემო თეიმურ, ძალიან დიდი. მე ეკლესიის მსახურებას მოვწყდი და ხალხს დავუბრუნდი, შენ კი ძველსაც მოსწყდი და ახალსაც ვერ შეურიგდი.

მცირე ხნით სიჩუმე ჩამოვარდა.

- ქართველ ერსა და ქართულ კულტურაზე ვლაპარაკობდით, - გაიხსენა საუბრის დასაწყისი თეიმურაზმა. - საიდან და როგორ უნდა შექმნილიყო ერთიანი ქართველი ერი და კულტურა?! ორი ათასი წელი მაინც იქნება, რაც ამერეთ-იმერეთი ერთ ნაჭერ მიწაზე ვცხოვრობთ. ერთად კი, ერთიან სახელმწიფოებრივ და ეროვნულ შენობაში ორასი წელიც არ გვიცხოვრია. ერთმანეთს ჭირიანებივით გავურბოდით და ისე ვერიდებოდით, თითქოს სხვადასხვა ტომისა და სისხლისანი ვყოფილიყავით. მუდმივად ცალ-ცალკე ვიღუპებოდით და ცალ-ცალკე ვშენდებოდით. საქართველო ყოველთვის ორპირი ან სამპირი იყო. ერთი რომ აღმოსავლეთისკენ ჰქონდა მიბრუნებული, მეორე დასავლეთისკენ იხედებოდა, მესამე კი ან სამხრეთისკენ ჰქონდა მიბრუნებული, ან ჩრდილოეთისკენ. ეროვნული ნებისყოფაც და ენერგიაც ასე დაგვეფანტა.

- ახლა ხომ გაერთიანებულები ვართ, შენც შედი საერთო საქმეში და შენი წილი გააკეთე. თუ სულიერ კულტურას ჩამორჩი, ქონებრივს მაინც დააწვებოდი.

- კაცო, ივანე, მე რა მოსატანი ვარ? მე დავიღუპები თუ ავშენდები, ქართველ ხალხს არც ევნება, არც შეერგება.

- აბა მაგას როგორ ამბობ, თეიმურ? ხალხი შენისთანა უჯრედებისგან შედგება.

- მართალია, მაგრამ გავაფართოვოთ მსჯელობის ფარგლები. ერთი მითხარი, თავისი ხასიათით და სულიერი აგებულებით ქართველი ხალხი დემოკრატია თუ არისტოკრატი?

- ვისაც ვუცნობივართ, არისტოკრატებში ჩაგვრიცხეს.

- ღმერთმა გიშველა! მაშ ცხადია, რომ ქართველი ხალხი საშინელ ძალას ატანს და ამახინჯებს თავის თავს. ერთი გამაგებინე, როგორ მოხდა ასეთი უცნაური სასწაული: ზნე-ჩვეულებით, სულითა და სისხლით არისტოკრატმა ქართველმა როგორ მოახერხა უდემოკრატიულესი რესპუბლიკის დამყარება? ხომ გახსოვს, რამდენიმე წლის წინათ მთელი ქვეყანა რომ შევძარით ხმამაღალი ყვირილით და ტრაბახით: მოდით, გვნახეთ და ჩვენგან ისწავლეთ ნამდვილი დემოკრატიული რესპუბლიკის აშენება და ნამდვილი ხალხოსნური წესრიგიო?! შუა აზიაში მეორე შვეიცარიის შექმნა განვიზრახეთ. ხა-ხა! სასაცილოა. მაგრამ სატირალიც არის ეს ამბავი, ჩემო ივანე. იგი ცხადად ამტკიცებს ჩვენს ფლიდურ, ორპირსა და ორგულ ბუნებას. ეს იყო ყირამალა დგომა და საკუთარი თავისგან ამოხტომა. ჩვენ ჩვენს თავსაც ვატყუებდით და ქვეყანასაც. ესეც ჩვენი კუდაბზიკურ-აზნაურული მიბაძვა გახლავთ. ბოლოს და ბოლოს, საქართველოს ეს მიბაძვა დაღუპავს, თუ დროზე არ ვუშველით ჩვენს თავს. მიმბაძველობის ნიჭი, ჩემო ივანე, უდიდესი საჩუქარია, მაგრამ ღმერთმა გადააჭარბა: ჭკუა დაგვაკლო და მიბაძვის ნიჭი ზედმეტად მოგვცა. ჩვენც ამიტომ დავემსგავსეთ მაიმუნს. სადაც არ გვყოფნის საკუთარი ჭკუა, სიმამაცე, გამძლეობა და ნებისყოფა, იქ უცხოელთა მიბაძვით ვცდილობთ წარმატების მიღწევას და მიზნის მიღწევას. უწინაც ასე იყო. ისტორიაში განმეორების მეტი არაფერია. დღევანდელი დღე წარსულის მეათე თუ მეასე შენიშვნაა - არც მეტი, არც ნაკლები.

ივანემ კვლავ გაიცინა.

- შენ იცინი, მე კი ცრემლი მომდის, - განაგრძო თეიმურაზმა. - ჩვენს აზნაურობაზე მოგახსენებდი. ყველანი ბუნებითვე აზნაურები ვიყავით, ვართ და დავრჩით. ყველა შრომას გაურბის და მინისტრობას და კომისრობას ეტანება. მთელი საქართველო სამსახურს ეძებს. მილიცია, კანცელარია, თვეში ხუთი ან ათი თუმანი ხელფასი, ერთი სიტყვით - სამსახური, ისევ სამსახური და მუდამ სამსახური, - აი ჩვენი საქმე და იდეალი.

- ვაიმე, ჩემო თეიმურ, - გააწყვეტინა ივანემ, - შენ ამ ქვეყნისა აღარ ყოფილხარ. შე კაი კაცო, თუ აქამდე არ იცნობდი ჩვენს მშრომელ ხალხს, ახლა მაინც დააკვირდი. ამბობ, ჩვენი ხალხი შრომას გაურბისო. შენ რომ შუა ძილში ხარ შესული, მთელი სოფელი მინდორშია გასული. ჩვენ დილის ოთხი საათიდან საღამოს ცხრა საათამდე ვმუშაობთ. მერე როგორ! ძვლებს ვიმტვრევთ, ძარღვებს ვიწყვეტავთ და სამად ვიკეცებით.

- ზამთარში კი ისვენებთ.

- ეგეც ტყუილია. ზამთარშიც კი კამეჩივით შევებმევით ხოლმე ურემში და ტყეში დავდივართ, სხვა ჩვენ მაგივრად იმ ყინვაში და თოვლში ერთ საათსაც ვერ გაძლებდა. ჩვენი გლეხისთვის ეს ცხოვრება მუშაობა კი არ არის, არამედ განუწყვეტელი წამებაა. შენ კი ამბობ, შრომა გვძულსო. ჩვენ შრომას კი არ გავურბით, უნაყოფო წამებას ვერიდებით, მართალია, სამსახურს ძალიან ვეტანებით, მაგრამ ამასაც აქვს მიზეზები.

- რა თქმა უნდა, ამასაც თავისი მიზეზები აქვს. მაგრამ უბედურება ის არის, რომ ბედმა ჩვენს ბუნებას არ დააცალა, რათა მას თავისი გაეტანა, და ისეთი ქურქი ჩაგვაცვა, რომელიც ჩვენს ხასიათს არ უხდება. ამ მძიმე ქურქის ტარებაში მალე დავილევით და დავვარდებით, რადგან ეს ქურქი ჩვენს აზნაურულ მხარ-ბეჭზე არ არის გამოჭრილი.

- ვითომ ასე ღრმად გვაქვს აზნაურობა გამჯდარი?

- ქეჩოდან მოყოლებული ფეხის ფრჩხილებამდე აზნაურები ვართ. შრომის სიძულვილზე ხომ მოგახსენე. კიდევ ორ რამეს გეტყვი. სხვების მდიდრები სიმდიდრეს მალავენ, ჩვენებური კუდაბზიკები კი ისე იცვამენ და იბერებიან, თითქოს ქვეყნის ნახევარი მათი იყოსო, ხოლო თუ მათი ქონება გაჩხრიკე, ხელში შეგრჩება ორი დღის უჭმელობით გამხმარი კუჭი და სამგან გახვრეტილი ჯიბე. უკეთეს მაგალითსაც მოგახსენებ. დააკვირდი: ჩვენში ყველანი მათხოვრობენ, გარდა ქართველებისა. ჩვენები შიმშილით იხოცებიან, მაგრამ იმდენად ამაყნი და ამპარტავნები არიან, რომ მათხოვრობას არ იკადრებენ და ქუჩაში ხელს არ გაიშვერენ. ამიტომ არის, რომ ქართველებმა ასე მოუხშირეს თავის მოკვლას, ძარცვა-გლეჯას და ასნაირ ოინბაზობას. კიდევ გინდა მაგალითი? მოგახსენებ: ქართველს სულივით უყვარს ფული, მაგრამ უძირო სიძულვილით სძულს და ეზიზღება ფულიანი კაცი, ესე იგი ფულის შოვნის ხერხი, ესე იგი ვაჭრობა და მრეწველობა. ხოლო ვაჭრობისთვის და მრეწველობისთვის საჭიროა დიდი ინიციატივა, გარჯა და მომჭირნეობა, ესე იგი ორის შოვნა და ერთის დახარჯვა, ესე იგი თავდაჭერილი, დინჯი და ანგარიშიანი ცხოვრება, სულისა და ხორცის დისციპლინა, ესე იგი შრომა და ნებისყოფა.

- ისევ შრომა!

- ჰო, შრომა, ისევ შრომა და შრომა! შრომა ახალი დროის ახალი რწმენაა, ახალი რელიგია, ქრისტიანობაზე უფრო მძლავრი, უფრო საჭირო და სასარგებლო. ვინც ეს გაიგო და მას ხორცი შეასხა, გამარჯვებულია. ვინც ვერ მოერია, - დაღუპულია. ჩვენთვის კი შრომა მხოლოდ უმძიმესი ტვირთია, ღვთის წყევლაა. აი, თურმე სად ყოფილა ჩამარხული პრობლემის არსი! აი, თურმე რა გვაკლია. - შრომა და ნებისყოფა, ესე იგი კულტურა! ჩვენს მამა-პაპებსაც სძულდათ ფულიანი ხალხი. მეცხრამეტე საუკუნის მწერლობაც ასეთი ზიზღით და შხამით არის სავსე. გაიხსენე, როგორ გაამასხარავეს ვაჭარი გიორგი ერისთავმა, ცაგარელმა, ანტონოვმა და ასმა სხვა მწერალმა. გინდა გაიგო ასეთი სიძულვილის ღრმა მიზეზი? ინებე: ადამიანს სძულს ყოველივე, რაც არ ეხერხება და არ ძალუძს, ესე იგი, მას ეზიზღება საკუთარი თავის უძლურება, უმწეობა და ჩამორჩენა! მორჩა და გათავდა! ამიტომ მოხდა, რომ ფულიანების მახვილს ჩვენ დავუპირისპირეთ ჩვენი აზნაურული ფარი, - დენდობა და რაინდობა, ესე იგი ფუქსავატი ცხოვრება, მფლანგველობა, ყოყოჩობა, კუდაბზიკობა, ნებამოშლილი ადამიანის უძლური ამპარტავნება და ღატაკის ჭექა-ქუხილი.

- აი, ღმერთმა გიშველა! - წამოიძახა ივანემ. - ძლივს არ თქვი სიმართლე?! ჩვენც მანდა ვართ და სწორედ მაგას ვებრძვით: აღარ გვინდა ფუქსავატები, მფლანგველები, ყოყოჩები, კუდაბზიკები და ამპარტავნები. ვინც მუშაობს, იმას არც კუდაბზიკობისთვის სცალია, არც ქეიფისთვის.

- მერე, რა გამოვიდა ამ ბრძოლიდან?

- თეიმურ, დროებითსა და მუდმივს ერთმანეთში ნუ აურევ. თუ ჯერჯერობით ბევრი არაფერი გამოვიდა, ხვალ და ზეგ გამოვა. ორ დღეში სოფელი არავის აუშენებია. დაე ყველამ ერთმანეთს მხარი მივცეთ, ცოტა კიდევ მოვითმინოთ, და როცა მთელ ქვეყანას გადავებმევით, ცვლილება ერთ წელიწადში დაგვეტყობა. შენ მოთმინება და გამძლეობა გაკლია, ჩემო თეიმურ, ამიტომ წუწუნებ და შფოთავ.

- რა გაკეთდა-მეთქი?

- ძალიან ბევრი. მიიხედ-მოიხედე. შარშან არხი გავაკეთეთ და ათასი დღიური მიწა მოვრწყეთ. ახლო-მახლო ათიოდე სკოლა გავხსენით, კოოპერატივები დავაარსეთ, შუამავლები მოვიშორეთ, აგრონომები მოვიწვიეთ, ხალხს წერა-კითხვას ვასწავლით. ორი თვის შემდეგ ნაშინდარშიც გაიხსნება სკოლა და კოოპერატივი. ერთი სიტყვით, ჩვენი მოსისხლე მტრებიც კი აღიარებენ, რომ ყველგან მუშაობა დუღს და გადმოდის.

– ეგ მართალია, ძალიან ბევრს მუშაობთ, მაგრამ ეს მუშაობა უფრო ნგრევას იწვევს. ერთს რომ ააშენებთ, ორი ინგრევა. კოოპერატივი კი ქვეყანას ვერ ააშენებს.

– თეიმურაზ, ბრმას რამდენიც არ უნდა ელაპარაკო, თეთრს შავისგან მაინც ვერ გაარჩევს. ამიტომ ჩვენი ლაპარაკი უაზროა.

– მეც ასე მგონია. ორივეს ერთმანეთი ბრმები გვგონია. მე ნათლად ვხედავ ჩვენს გაუარესებას, შენ კი მეუბნები, რომ ოდესმე ყველაფერი გამოსწორდება. როგორც იტყვიან, სანამ პავლე მოვიდა, პეტრეს ტყავი გააძრესო. ამიტომ გეუბნები, ჩემო ივანე, რომ სიღარიბე და მისგან გამოწვეული შიმშილი, ტუბერკულოზი, სიფილისი, სურავანდი და ათასი სხვა უბედურება და ტანჯვა მალე გაანახევრებს ქართველ ხალხს.

– ინტელიგენცია იმისთვის არის შექმნილი, რომ დაიცვას ხალხი დაავადებებისა და უმეცრებისგან.

თეიმურაზი წამოვარდა და ივანეს (ჭალს) დაეჭიდა:

– ნუ მახსენებ ქართველ ინტელიგენტს, ნუ! – ბრაზით წამოიძახა ხევისთავმა. – თუ რამე ცუდი დაგვემართა, ისევ ინტელიგენციის გამო დაგვემართა. როგორც ამბობენ, თევზი თავიდან ყროლდებაო, – ასე დაგვემართა ჩვენც. ვისაც მეტი მიეცა, მეტიც მოეთხოვება. ჩვენ ხალხის სათავეში ვიდექით. სიხარულში წინ მივუძღოდით, გასაჭირში კი უკან ძლივს მივყვებოდით.

– მაგალითები?

– ათასი. თუნდაც ერთს დავასახელებ. მეგობარი გასაჭირში გამოიცდებაო. გასაჭირი კი მრავალჯერ გვეწვია. სამ წელიწადში საქართველომ რამდენიმე ომი გადაიტანა. რომ გამოჰკითხო, ოცი ათასი მაინც ჩაეწერება ინტელიგენციაში. ახლა მითხარი, რამდენმა ინტელიგენტმა გასწირა თავი იმ ომებში, რამდენმა წინამძღოლმა უჩვენა მაგალითი უკან მყოფს? თქვი, მითხარი, რამდენმა შეასრულა თავისი ვალი იმ ომებში?

– ასიოდემ?

– ღმერთმა გიშველა? ეგეც ბევრია. მე კი გეტყვი: მსოფლიო ომის დროს ფრანგებს შვიდასი მწერალი მოუკლეს. დანარჩენი შენ დაიანგარიშე და მითხარი; რა იმედი უნდა ჰქონდეს ხალხს ისეთი ლიდერისა, რომელიც ყველაზე ადრე გარბის ბრძოლის ველიდან, ან სულაც არ გადის იმ ველზე?! ან რა უფლება აქვს ასეთ ლიდერს თავისი ჯარი საყვედურებით აავსოს?! არავითარი. კანონი და სამართალი რომ იყოს, ხალხმა თავისი ლიდერები სამართალში უნდა მისცეს.

– ისტორია გაასამართლებს.

– ოღონდაც, ოღონდაც! მე მჯერა მისი სამართლიანი განაჩენის. ისტორიის სიტყვა ცხელი შანთით დაასვამს დაღს ჩვენს დამპალ თაობას. ახი იქნება ჩვენზე, ახი!

– შენზე რას იტყვი, თეიმურაზ, შენზე!

- ჩემზე? თუ სხვას ათი დარტყმა მოხვდება, მე ასიც არ მეყოფა, აი ამას ვიტყვი. თუ ვინმე ჩემზე უდანაშაულოა, პირველი ქვა იმან მესროლოს. მე მზად ვარ განაჩენისთვის.

- გამაგრდი, თეიმურ, თორემ ურწმუნოებისა და ეჭვის ჭია შეგჭამს.

- ოღონდაც! ოღონდაც, შემჭამს! ნეტარ არიან მორწმუნენი, რადგან მათ დაიმკვიდრონ ქვეყანა. მე კი ამ ჭიებმა შემჭამეს და გამათავეს. მაგრამ კიდევ ერთი დიდი ჭია მიღრღნის სულსა და გულს.

- რომელი ჭია, თეიმურაზ?

- მოგაგონებ, ჩემო ივანე, ეს მარქსისტები სხვაგან რომ ცდებოდნენ, ერთგან მაინც აბსოლუტურად მართლები არიან. ამბობენ: სულიერი, ეროვნული და ყოველგვარი კულტურა ქონებრივი კულტურის ზედნაშენიაო. კარგი და პატიოსანი. აბა, გავყვეთ ბოლომდე ამ ჭეშმარიტებას. გეკითხები, შეუძლია თუ არა ქართველს ქონებრივი კულტურის შექმნა? შეუძლია თუ არა ორი იშოვნოს და ერთი დახარჯოს, ის მეორე კი დაატრიალოს და კიდევ ერთი მოაგებინოს, ან შეინახოს? შეუძლია თუ არა მიწის ნაყოფს მოუმატოს, მიწიდან სასარგებლო მასალა ამოიღოს, შრომით ძალიან დაიღალოს და გამდიდრდეს? გეკითხები, შეუძლია თუ არა მას გაამრავლოს თავისი ქონებრივი სიმდიდრე, რომელზედაც უნდა აშენდეს ჩვენი გონებრივი, სულიერი და ზნეობრივი კულტურა?

- რატომ არა, მიიხედ-მოიხედე და დაინახავ. ასი და ორასი წლის წინათ ხალხი შარვლის გარეშე დადიოდა, ახლა კი ერეკლე მეფეზე უკეთესად საქართველოში ათასი ოჯახი მაინც ცხოვრობს.

- ვთქვათ მართალია, მაგრამ ისიც საკითხავია, შევედრებით, ან დავეწევით ოდესმე ჩვენ ევროპელებს?! ვერასოდეს! მაშ ტყუილი ყოფილა ჩვენი მცდელობა და თავის მოწონება. ჯერ ხეირიანი საყრდენი ვერ აგვიშენებია, ჯერ მავნებელი ვერ მოგვიშორებია, ჯერ ათას ჭირსა და სახადს თავი ვერ ავარიდეთ, და ამავე დროს ისეთ დიდ საქმეს ვეჭიდებით, რომ ჩემი აზრი მას ვერც მისწვდომია და ვერც გაუზომია.

- იმიტომ ვერ მისწვდომია, რომ ცალი თვალი დახუჭული გაქვს და გულში ჩვენი ხალხის უნდობლობის შხამი დაგიგროვებია. ამდენს ჩვენი ხალხი არასოდეს არ მუშაობდა.

- მართალია. მაგრამ მისი ნაოფლარი არსად არ ჩანს. არც ამდენი მშიერი გვყოლია.

- იმიტომ, რომ ფული გვაკლია.

- თუ ვმუშაობთ, ფულიც უნდა გვქონდეს. ფული კი იმას აკლია, ვინც არ მუშაობს.

- თეიმურაზ, მე შენსავით განათლებული არა ვარ, მაგრამ ერთი ისეთი რამ ვიცი, რაც შენ არ იცი, ან იცი, მაგრამ არ გინდა გაიგო. სად გინახავს, რომ ხალხმა ასე ძირიან-ფესვიანად ამოაგდოს ძველი ქვეყანა და მეორე დღიდანვე გამდიდრდეს?

- ეგ საბუთი არ არის. მერვე წელიწადი მიდის.

- საფრანგეთის რევოლუცია ოცდახუთ წელიწადს გაგრძელდა.

- სამაგიეროდ ხალხმა ქონებრივად ხუთიოდე წელიწადში მოითქვა სული.

- საფრანგეთი მთელ ევროპას ძარცვავდა, ჩვენ კი მხოლოდ იმის ცდაში ვართ, რომ სხვებმა არ გაგვძარცვონ.

- მაგას თავი დავანებოთ. მე ისევ ჩვენი ხალხის შრომის უნარს ვუბრუნდები. ჩვენი ხალხი ორ ჯგუფად დავყავი. ერთნი დედ-მამას გაჰყიდიან განათლებისთვის და მძიმე მუშაობის თავიდან აცილებისთვის. მეორენიც ასე მოიქცევიან, ოღონდ მათ სკოლას და განათლებას ნუ გაახსენებ.

- რას დაიჟინე, შე კაი კაცო, ჩვენი სიზარმაცე? ჯერ ერთი, შრომას ყველა გაურბის, ვისაც კი შეუძლია, მეორეც ისაა, რომ ჩვენი ხალხი ციებ-ცხელებამ გაანადგურა წელში. ციებ-ცხელებიანს კი იმდენი მუშაობა არ შეუძლია, რამდენიც ჯანსაღს.

- ეგ მართალი თქვი, ჩემო ივანე, მაგრამ საკითხს მეორე მხრიდანაც მოვუაროთ. გამაგებინე ასეთი მოვლენის მიზეზი: გადაავლე თვალი ჩვენს მეურნეობას. იმერეთში ერთ კარგად ნაშენებ მამულს ვერ იპოვი. რაც არის, უცხოელების გაშენებულია. ამერეთში სამოცი წელიწადი ცხოვრობენ გერმანელები. ბაღებივით გაშენებულან უდაბნოში. გარშემო ქართველები ახვევიათ. მერე რა შეიძინეს გერმანელებისგან? არაფერი. დგანან პირისპირ, როგორც ევროპა და აზია, როგორც ედემის ბაღი და უდაბნო, ღმერთკაცი და ველური. ნახევარი საუკუნეა, რაც ერთმანეთს შესცქერიან, მაგრამ ქართველმა გერმანელისგან ვერაფერი ვერ შეიძინა. ან სად ნახავ ასეთ მაგალითს: ჩვენი მთიელები ევროპაში უმაღლეს სკოლებს ამთავრებენ, მერე კი ცხვარს დასდევენ მწყემსად. შენ ამას წინათ სიტყვა ატავიზმი იხმარე. აი კიდევ ერთი მაგალითი ჩვენი დაბრუნებისა ევროპიდან აზიისკენ.

- სამაგიეროდ იმერლებს აქვთ დაუშრეტელი წყურვილი განათლებისა.

- მართალია, მაგრამ განათლება მათ მხოლოდ იმისთვის უნდათ, რომ მძიმე სამუშაოს გაექცნენ და თავი შეაფარონ ადვილ სამსახურს - მილიციას, მოხელეობას და პოლიტიკას. მაშასადამე, არც ისინი ქმნიან ქონებრივ სიმდიდრეს. აი კიდევ ერთი პარადოქსი: განათლებული იმერეთი და... სიმინდის კულტურა! ერთხელ კიდევ გადაავლე თვალი ჩვენს ისტორიას. საქართველოს ისტორიის ეტლში ყოველთვის მხოლოდ ერთი მერანი იყო შებმული, მეორე კი განაპირებული იდგა. ესეც იმას ამტკიცებს, რომ ჩვენ ორნი ვართ და იმერ-ამერეთის გაერთიანებას ხუთიოდე საუკუნე მაინც დასჭირდება.

- ძალიან გაგშავებია ეგ სული, თეიმურ! ამოიგდე მეთქი გულიდან ეგ ნაღველი, თორემ შეგჭამს.

- აკი გითხარი, შემჭამა და გამათავა მეთქი. ჩემი განკურნება ძნელია. თვალებზე - შავი ბინდი, გულში - შავი ნაღველი და სულშიც - შავი ბურუსი, აი დღევანდელი თეიმურაზ ხევისთავი. ოოჰ, ღმერთო დიდებულო! ნეტა როდის დამიბრუნდება სულიერი მშვიდობა და სიხარული?!!

- მაშინ დაგიბრუნდება, როცა შენც ჩემსავით დაუბრუნდები ხალხს და ეზიარები იმის სულითა და გულით, იმის ჭირითა და სიხარულით, იმედითა და რწმენით. მე შენსავით განათლებული არა ვარ, ამიტომ ისტორიას და მეცნიერებას ვერ წავწვდები, მაგრამ ეს ცხოვრება შენზე კარგად მესმის. ვინც იგი არ მიიღო, ცხოვრებამ არც ის მიიღო, შენც არ იცი, რა გინდა და რას ეპოტინები. ქართველ ხალხისთვის სიკეთე გინდა, მაგრამ იმავე დროს სწყევლი და ცილს სწამებ. აღარაფერი გწამს: არც ღმერთი, არც ეშმაკი, არც ხალხის შემოქმედების უნარი, არც მისი მომავალი და სიცოცხლე, შენ ხალხს შენი ოთახიდან ხედავდი. ჩვენი ხალხი რომ გცნობოდა, ასეთ ცილს არ დასწამებდი. შენ იმასაც ვერ ხედავ, რომ ძველი ლეშის მაგიერ ათასობით ამოვიდა ხალხის გულიდან ახალი მუხნარი. ეს მუხები დღითი-დღე იფურჩქნებიან და ძველი ჯაგნარის ადგილს იჭერენ. შენ კი ეს ახალი ბაღი უდაბნოდ მიგაჩნია. ნეტა ვიცოდე, რას იზამდი, რომ ხელისუფლება შენ ჩაგივარდეს ხელში? ყველა კარებს გააღებდი და ქართველ ხალხს უცხოელებს ყმებად დაუყენებდი. ზოგ უცხო ერს ძალიან ემტერები, მაგრამ შენც ძალაუნებურად მათი ერთგული მონა გახდებოდი.

- ეგ მართალი თქვი.

- თუ ესეც მართალია, შენ რაღა შეგრჩა? რად შფოთავ, რად ბორგავ, მაშ რისთვისღა იტანჯები, რისთვისღა იკლავ თავს და სხვასაც არ აძლევ მოსვენებას? შეურიგდი ამ ქვეყანას და გაათავე!

თეიმურაზი ჯერ ჩაფიქრდა, მერე გაბზარული ხმით თქვა:

- მეც ძალიან დამტანჯა მაგ საკითხმა, ჩემო ივანე.

- მერე, რა გადაწყვიტე? ურიგდები თუ არა დღევანდელ ცხოვრებას?

- შესწორებით და დამატებით.

ივანე კოფოზე მოტრიალდა. მის ხმაში სიმტკიცე და ღრმა რწმენა მოისმა:

- არავითარი შესწორება, არავითარი დამატება, არც არავითარი გამონაკლისი! ან უნდა უარყო სავსებით, ან მიიღო და შეურიგდე ყველაფერს: ავსაც და კარგსაც, მზესაც და ჭუჭყსაც. ბნელსაც და ნათელსაც! უნდა მიიღო იგი უკლებლივ, მთლიანად, უეჭვოდ, გულღიად, გულწრფელად და სიყვარულით. დიახ, გულწრფელად და სიყვარულით, თორემ ერთი წვეთი ეჭვი ისევ მოგიწამლავს სიცოცხლეს და დღევანდელივით დაგაბნელებს. თქვი, ურიგდები თუ არა დღევანდელ საქართველოს ამ პირობებით?

- ივანე, ეგრე არ შეიძლება...

- გეუბნები, თუ რამ შეიძლება, მხოლოდ ასე შეიძლება: უკლებლად, დაუმატებლად და შეუსწორებლად. შეგიძლია თუ არა ირწმუნო მეთქი ეს ქვეყანა?

- არ შემიძლია.

- მაშ ისე მოკვდები, რომ მაგ შხამსა და გესლსაც საფლავში ჩაიტან.

- ასეც იყოს. ზოგზე იტყვიან, აღსრულდაო, ზოგზე - განისვენაო, ზოგზე - მოკვდაო. ჩემზე კი იტყვიან - ჩაძაღლდაო.

თეიმურაზი კიდევ დიდხანს დახტოდა, ხელ-ფეხს იქნევდა, ჩიოდა, ბორგავდა და ყველას და ყოველივეს გმობდა და სწყევლიდა: თავის გაჩენის დღეს და გამჩენსაც, აწმყოს და წარსულსაც, მომავალს და იმედსაც, ამ ქვეყანასაც, და ზეციურსაც; სწყევლიდა თეიმურაზი ყოველივეს, გაბრაზებული ბავშვივით ანჩხლობდა, ავადმყოფივით კაპასობდა და ხრინწიანი ხმით გაჰკიოდა:

- ახია ჩვენზე, ახი!.. ასე უნდა განადგურებულს, ასე! ეს ერთი და სხვა ათასი! ეს ერთი და სხვა ათასი!

შორიდან საძნე ურემი თვლებზე შემდგარ დიდ გალიას ჰგავდა. ხოლო ხელ-ფეხ აშლილი და აყვირებული თეიმურაზ ხევისთავი იმ გალიაში დამწყვდეულ, აჯანყებულ ტყვეს ემსგავსებოდა, რომელიც ძლივს დამშვიდდა, ურემზე მიწვა, თავი ჩაჰყო და მიიბნიდა.

უცებ იმ ტყვემ წამოიწია და დაიჩივლა:

- ერთი რამე კიდევ უნდა გითხრა, ივანე, ცოტა ხნის წინ დამავიწყდა.

- რა უნდა გეთქვა, თეიმურ?

- ისაა, რომ... ჩემი უდიდესი და უმთავრესი უბედურება ის არის, რომ საქართველოში დავიბადე.

- რაო? რა თქვი?

- ღმერთმა თავიდანვე სასტიკად დამსაჯა მეთქი, როცა ქართველად გამაჩინა.

თქვა და მოშხამული თავი ისევ თივაში ჩაჰყო.

ივანემ პირი მიიბრუნა და პასუხის ნაცვლად დიდი დუჟი გადააფურთხა.

ნაწილი მეორე — თავი IV

– IV –

თეიმურაზი საღამოს დაბრუნდა და ამოიოხრა:

– ვერაფერი ვიშოვე.

ჯაყომ ბოროტად ჩაიცინა:

– ბრინკა, შენ სამსახურს ვინ მოგცემს?

– რატომ, ჯაყო, რატომ არ მომცემენ? აი, ცხინვალშიც მოვძებნი. ზეგ წავალ. დავიღალე, თორემ ხვალვე წავიდოდი. ნუ გეშინია, ჯაყო, შენს ვალს ადრე თუ გვიან გადაგიხდი.

– ჯაყომ იცის, რასაც გადამიხდი, იცის! რა გაქვს ბრინკას? რა უნდა გადაუხადო ჯაყოს?

მარგომ თანაგრძნობით შეხედა თეიმურაზს. შემდეგ წამოდგა და პირმოღუშული გავიდა ოთახიდან. მოღუშული და გულგატეხილი თეიმურაზიც გავიდა, კოშკზე ავიდა და დასავლეთს გაჰხედა. სურამის ქედი ისევ ნისლით იყო დაფარული, მაგრამ ის ნისლიც ადრინდელივით ვარდისფერი და ოქროსფერი იყო.

ნახირი ღმუილითა და ბღავილით შემოდის სოფელში. დაღლილი გლეხებიც მინდვრებიდან თავიანთ სახლებს უბრუნდებიან და ზოგჯერ ერთმანეთს ერთი ეზოდან მეორეში ორ სიტყვას ეტყვიან. ქალები ფუსფუსებენ, საქონელს წველიან და მოშიებულ ბავშვებს აჩუმებენ. დაქანებულმა მზემ ჩალის მიდამოები ჯერ გააყვითლა, შემდეგ მოოქროვა, შეაწითლა, შემდეგ თვითონაც სისხლისფერი გახდა და ჩრდილოეთის მყინვარების ჭაღარა თავებიც სისხლში ამოავლო.

უკვე შუაღამემ მოატანა, როცა დასავლეთის ნისლით გაბრუებული თეიმურაზი კოშკიდან ოთხზე ჩამოცოცდა, ეზო გადაკვეთა და კიბეს მიადგა. კიბის ძირში დაბმულმა ძაღლმა ბოროტი ღრენითა და ავი ყეფით თეიმურაზს გზა გადაუღობა. უცებ მარგოს და თეიმურაზის ოთახის ფანჯარა გაიღო და ზევიდან ჯაყოს ჩაცინება მოისმა:

– თეიმურაზ, შენ იქნები?

– მე ვარ, ჯაყო, მე.

– ძაღლი არ გაგიშვებს?

– არ მიშვებს, ჯაყო. მიშველე.

– კარგი ძაღლი ჰყავს ჯაყოს, იმიტომ არ გიშვებს. ყაჩაღი აღარ მოვა ასე ადვილად. ბოღრია, სუ! სუ, მეთქი, შე სამგლე, შენა!

თეიმურაზი კიბეზე ადიოდა და თავის თავს ეკითხებოდა:

– „რა ვქნა, ეს ჯაყო ასე უცებ საიდან გაჩნდა მარგოს ოთახში? ან იქნება აქამდე მარგოს ელაპარაკებოდა?“

ერთი წუთის შემდეგ თეიმურაზმა ეს ამბავი დაივიწყა, ხოლო ხუთიოდე წუთის შემდეგ ტკბილი ხვრინვა ამოუშვა.

მარგომ ჩურჩულით იკითხა:

– თემურ, გძინავს?

პასუხი რომ არ მიიღო, ფრთხილად წამოდგა და ოთახიდან ფეხაკრეფით გავიდა.

თეიმურაზი ცხინვალიდანაც ხელცარიელი დაბრუნდა. შეშფოთებული და შერცხვენილი ხიზანი იმ დღიდან უგზო-უკვლოდ დაეხეტება, მარგოს და ჯაყოსაც ერიდება და სადილ-ვახშმად პეტრესთან და ივანესთან დადის.

უკვე შუა ზაფხულმა მოაღწია.

სიცხისგან გაგუდულ სოფელში ორთქლი დგას.

დამწიფებულ და სიცხით დამსკდარ მინდვრებს ალმური ასდით.

ძნით დატვირთული ურმები ერთმანეთს მოსდევენ.

ქაფმორეული კამეჩები მძიმე ტვირთს ნელა და ზლაზვნით მოაჭრიალებენ.

თავახვეული და პერანგის ამარა მეურმეები დასიცხულები ღიღინებენ, საქონელს ზოგჯერ ზანტად შოლტსა და სახრეს მოუქნევენ.

ზოგნი კალოს თოხნიან, ზოგნი უკვე ლეწავენ.

გოგოები და ქალები კევრებზე სხედან, დგანან და დილიდან საღამომდე პატარა ცხენებსა და ხარებს წისქვილის ქვასავით ატრიალებენ.

ქათამი ხორბალს ეტანება. ენა-გადმოგდებული ძაღლი ჩრდილში მიწოლილა და ქაქანებს.

ტალახ-შემხმარი ღორი კიტრის და საზამთროს ნაფცქვენებს ახრამუნებს და თანაც ტლაპოს ეძებს.

დუბელა რუში ბატ-იხვები ყიყინებენ და ტიტველი ბავშვები ჭყუპალობენ.

მინდვრებში ზოგან ჩალას წვავენ, ზოგან კიდევ ხნავენ და ოროველას იძახიან.

ჭალებში ქედანი ღუღუნებს.

მეწველ საქონელს ლიახვის ნაპირებისთვის შეუფარებია თავი და ფშან-ვერხვების ჩრდილში ჩაწოლილა.

საღამოობით, როცა ოდნავ ნიავი დაუბერავს, განიავებული ნალეწი აქა-იქ შადრევანივით სცემს.

ღამეს ნახევარი სოფელი კალოზე ატარებს, ხოლო მოზრდილი მამაკაცები კვლავ ძნას ეზიდებიან, ურმის ჭრიალით და შეძახილით სოფელს აღვიძებენ და მაღალი ხმით ურმულს ამბობენ.

პეტრეს შვილი ნინიკა შუაღამეს წკრიალა ხმით სოფლის ბოლოში რომ დასძახებს, სოფლის თავიც იღვიძებს და, გაჩუმებული, ყურს უგდებს მეურმისა და კამეჩის საუბარს:

კამეჩო, მუხრანელი ხარ, გუთანი გეცოდინება. მე გუთნის არა ვიცი-რა, უღელიც მეჩოთირება.

დაქანცული თეიმურაზი ქაქანით და ხვნეშით დალასლასებს სოფელში, მინდვრებში, ჭალებსა და კალოებზე. ხან საძნე ურემს მოაჯდება, ხან კალოზე დაბორიალებს, ხან ნალეწს ანიავებს, ხან ძნას აწოდებს და ხანაც მეხრეებს დასდევს, თან თავისას ბუტბუტებს, დასიცხულ ენას იფხანს და იქარვებს.

შვება-მიცემული ჯაყოც დროს იყენებს, დღისით და ღამითაც დასიცხულ ვნებას იქარვებს და ალმოდებულ ჟინს იფხანს.

– ვიცი, რა გითხრა, თეიმურ? – უთხრა ერთ საღამოს ჯაყომ თეიმურაზს. – მუშაობა შენი საქმე არ იქნება. მთავრობაც სამსახურს არ მოგცემს. სადაც თავი შეყო, ყველგან გამოგაგდეს. ქალაქშიც ვეღარ წახვალ და აქაც უსაქმოდ დაეხეტები. ერთი გითხრა ჯაყომ, ვაჭრობა როგორ მოგწონს?

– ვაჭრობა? ვაჭრობა ჩემი საქმეა. ძალიან კარგად მაქვს შესწავლილი. ბანკში და კოოპერატივში ვმუშაობდი.

– თავი დაანებე კოოპერატივს! „კჩორტუ“ კოოპერატივი! შენ ყური დაუგდე ჯაყოს. ჯაყომ კარგად იცის ვაჭრობაც და კოოპერატივიც. მოდი, ამ სოფელში ერთი დუქანი გახსნა. რას იტყვი?

– დუქანი? მე?

– მაშ, მაშა! მე ხაზეინი და შენ დახლიდარი. ყური დაუგდე ჯაყოს.

და ჯაყომ თეიმურაზს თავისი გამოცდილება და ნაფიქრი გაუშალა:

– ფული ჯაყომ ასე იშოვა: გლეხი სულელია, ძველი ფულისა არაფერი ესმის. ჯაყომ კი ადრე გაიგო, რომ წინანდელი ფული სულ ქვევით მიდიოდა და მიდიოდა, მიდიოდა და მიდიოდა! „კჩორტუ“ ასეთი ფული, თქვა ჯაყომ და ის ფული ერთი დღეც არ შეინახა. ან რა ფული იყო, შენი ჭირი მე, ის ფული?! დილაზე რომ ერთი არშინი ჩითი ერთი მილიონი ეღირებოდა, საღამოზე ორი მილიონი გახდებოდა. ჩვენი საწყალი გლეხები კი ის ფული ინახავდნენ და ინახავდნენ, გაკოტრდნენ და გაკოტრდნენ! ბოლოს ის ფული ისე გაფუჭდა, რომ შარშან გაზაფხულზე ჯაყომ ერთ არშინ ჩითში შვიდი ათასი მილიონი მისცა, მაშა! ასეთი ფული ჯაყომ აღარ მიიღო. ჯაყომ ეშმაკობა გააკეთა და მარტო საქონლით ივაჭრა. ერთ გირვანქა ნავთში ნახევარი ჩანახი ლობიო აიღო, ან სამი გირვანქა მატყლი, ან ათი გირვანქა კარგი ხილი. გლეხებმა დათვლა აღარ იცოდნენ, ყველაფერი ისე აერიათ თავში, რომ ძაღლი პატრონს ვეღარ იცნობდა. ყველანი გაკოტრდნენ, ჯაყო კი გადარჩა და ბევრიც მოიგო. ახლა ყველაფერი გამოიცვალა, ახლა ნამდვილი ფული გაჩნდა. აი, გენაცვალე ამის მადლსა!

ჯაყომ ჩერვონცების დასტა ამოიღო და ააშრიალა.

– ისეთი ძალა აქვს ამ თუმანს, როგორც ნიკოლოზის დროს ჰქონდა. ახლა კარგი დროა დუქნისთვის. დაჯექი, გაყიდე და ასეთი ჩერვონცები დააგროვე და დააგროვე, დააგროვე და დააგროვე, მაშ, მაშა! გენაცვალე ჯაყოს ჩერვონეცსა. ივანე, ილა და ნინიკა კოოპერატივის გახსნა უნდათ ნაშინდარში, მაგრამ ჯაყოს არ ეშინია კოოპერატივის.

კიდევ დიდხანს სწყევლიდა ჯაყო ძველ მილიარდებს და ლოცავდა თეთრ ჩერვონცებს. შემდეგ თეიმურაზს ჰკითხა:

– ჰა, რას იტყვი? კარგი საქმე გითხრა ჯაყომ თუ არა?

– მოვიფიქრებ, ჯაყო.

და იმავე დღეს თეიმურაზმა მარგოს ჰკითხა:

– შენ რას იტყვი, მარგო?

– უაზროდ ხეტიალს ისევ დახლიდარობა სჯობია, ჯაყოს მადლს მაინც არ დაგაყვედრიან.

– მეც ასე მგონია.

ჯაყომ და თეიმურაზმა კიდევ იფიქრეს და ილაპარაკეს.

ჯაყოს კარგი შეძლება ჰქონდა და მრავალი ნაცნობი და ნათესავი ჰყავდა. როკელები, ჯაველები და ბარის მეზობლები ჯაყოს ნისიად მისცემენ მატყლს, ერბოს, ყველს და სხვა საქონელს. ამ საქონელს ჯაყო გორში ან ქალაქში გაჰყიდის, სამაგიეროდ იქიდან სოფლისთვის საჭირო ქსოვილებს, ნავთს, მარილს, საპონსა და წვრილმანს ამოიტანს. გარდა ამისა, ნაშინდარში დიდი გზა გადის და დუქანს მუშტარიც ბლომად მოხვდება. ღვინო და არაყიც ბევრი გასაღდება. ჯაყო ჩუმ-ჩუმად აქამდეც ვაჭრობდა, მაგრამ ბნელ ღამეში მუშაობა და მუდამ შიშში ყოფნა მოსწყინდა.

– აბა, ნათლია, პასუხი მომეცი ჯაყოს.

თეიმურაზმაც მისცა:

– თანახმა ვარ, ჯაყო. საქმე დავიწყოთ. ჯერ ხელფასი არ მინდა, მაგრამ თუ საქმე კარგად წავიდა, ცოტა რამე დამინიშნე და ვალში გამომიბარე.

– ჯაყოც თანახმაა. მაშ ღმერთი იყოს ჩვენი საქმის ამხანაგი, დავიწყოთ!

ორი კვირის შემდეგ ჯაყომ სოფლის ბოლოს ერთი ძველი ნასახლარი გააცოცხლა. შემდეგ ჯაყო და თეიმურაზი ქალაქში ჩავიდნენ და ორი ურემი საქონელი ამოიტანეს. გარდა ამისა, ჯაყომ თავის ოჯახიდან იმ დუქანში ზედმეტი საქონელი და სანოვაგე გადაიტანა: ღვინო და არაყი, ხილი და ჭურჭელი, ძველი იარაღი და ფალას-ფულასი.

ვაჭრობა გაჩაღდა. თეიმურაზმა ანგარიშის საქმე წესიერად დააყენა. რამდენიმე რვეული გაიჩინა და ორი საათი ჯაყოს ეჩიჩინა:

– ეს არის სალაროს წიგნი, ეს კიდევ საქონლის დავთარია. ეს იქნება პირადი ანგარიშების წიგნი. ამას ჰქვია ბუღალტერია.

– ვიცი, გაიგებს ჯაყო. კარგი რამ ყოფილა ეგ ბუღალტერია.

– ბუღალტერია?! ჯაყო, ეს ქვეყანა ბუღალტერიაზე არის აშენებული! – ადუღდა დახლიდარი. – სადაც ბუღალტერია იციან, იქ ყველაფერი იციან: წესი, დისციპლინა, შრომა და მომავალი; სადაც არ იციან, იქ უწესობა, ანარქია, არევ-დარევა და წყვდიადი მეფობს.

– ვიცი, ჯაყომ, ვიცი.

– ჯაყო! – არ ცხრებოდა თეიმურაზი. – კაცობრიობის ისტორიაში რამდენიმე სხივმოსილი ფურცელია: ხორბლის მარცვლის, ცეცხლის, ურმის თვლის პოვნა და გალილეის, კოპერნიკის, ნიუტონის, სტეფენსონისა და ლუკა პაჩიოლის აღმოჩენები, რომელმაც 1494 წელს ბუღალტერია მოიგონა!

– ალბათ ძალიან ჭკვიანი იქნებოდა ის კაცი.

– რა თქმა უნდა! სტეფენსონმა მოიგონა ორთქლმავალი და პირველი რკინის გზა იმან ააშენა.

– მალადეც, სტეფანე, მალადეც!

– ეს კიდევ არაფერი: გალილეიმ დაამტკიცა, რომ დედამიწა ბრუნავს.

ჯაყომ გადიხარხარა:

– ბრინკა, ხომ არ გაგიჟდი?!

– მაშ, ჯაყო, მაშ! განა აქამდე არ იცოდი, რომ მზე ერთ ადგილზე დგას, დედამიწა კი თავის ღერძზე ტრიალებს და მზეს გარშემო უვლის?

ჯაყომ ისე დაიხვიხვინა, რომ მისი ხმა ლიახვის ჭალას ჩასწვდა.

– მზე ერთ ადგილზე დგას?! ხა-ხა-ხა! დედამიწას ღერძი აქვს?! ხო-ხო-ხო!

თეიმურაზი დიდხანს ეჩიჩინებოდა ჯაყოს, გონებას უხსნიდა, მაგალითებით უმტკიცებდა და ცხარედ ედავებოდა, მაგრამ მისი საბუთები ჯაყოს სასაცილოდაც არ ჰყოფნიდა:

– დედამიწა ურემი ხომ არაა, რომ ღერძი ჰქონდეს!

– გონებაში, ჯაყო, გონებაში წარმოიდგინე.

– გონებაში მე კი არა მაქვს ღერძი, შენ გაქვს, შენ, შე ბრინკავ, შენ! შენი თავი ტრიალებს, თორემ დედამიწას ვინ დაძრავს ადგილიდან! აი, ასე იცის ბევრი წიგნის კითხვამ.

– ჯაყო! გაიგე, რომ...

– კარგი, მორჩი და დაამთავრე! შენც გაგიჟდები და საწყალი ჯაყოც გინდა გამაგიჟო?! არ მინდა ჯაყოს შენი სწავლა! „კჩორტუ“ შენი ღერძიც და ბუღალტერიაც! „კჩორტუ“! მორჩი და დაამთავრე!

ჯაყოს სიბნელით და სიჯიუტით გულნატკენი თეიმურაზი დახლში ჩადგა და ენერგიულად დატრიალდა. მუშტარს თავაზიანად უხვდება:

– რა გნებავთ? რამდენი? ნავთი ეღირება თერთმეტი კაპიკი... მარილი ღირს ერთი მანეთი და შვიდი შაური.

ღვინოს და არაყს მუშტარი ბლომად მოაწყდა.

– დალიეთ, თქვენ გენაცვალეთ, მიირთვით! ღმერთმა გაგადღეგრძელოთ. ალავერდი შენთან, თედო!

მსმელებს აჰყვა და აღიღინდა:

ავანთოთ შუშის ფარნები, ჰარიჰარალე-ე-ე-ე, მოვძებნოთ ღვინის მარნები, ჰარიჰარალე-ე-ე-ე...

საღამო ჟამზე დუქანში ხუთიოდე გლეხი შემოვიდა.

– ნათლია, ჯაყოს დახლიდრად დაუდექი? – ჰკითხა ნინიკამ.

– მაშ რა ვქნა, ნინიკა? უსაქმობას ისევ ეს სჯობია.

– რაღა ჯაყოს მიეშველე? – იკითხა ილამ. – განა ის კი არ ეყოფა ამ წურბელას, რაც სისხლი გამოგვწოვა?!

– შენი ოჯახიც მაგან შეჭამა და ახლაც დახლიდრად დაგიყენა, განა! – დაუმატა თედომ.

– მოვისაზროთ, ყმაწვილებო, მოვიფიქროთ.

და ჯაყოს დახლიდარმა ახალგაზრდა გლეხებს თავისი მდგომარეობა განუმარტა.

– ვიცით, ჩვენც კარგად ვიცით. – უპასუხა ნინიკამ. – საცაა კოოპერატივი უნდა გავხსნათ. ჩვენ კაცი არა გვყავს, შენ კი ჯაყოს მიემხრე.

– აჯობებს ჩვენ გვიშველო, შე კარგო კაცო!

– ალბათ ჯერ არ იცნობს ჯაყოს, თორემ მხარს არ მისცემდა.

– ჯაყო წინანდელ ჩარჩზე უარესია. – წამოაძახა ნინიკამ. – რაღა მე გიამბო, შენც იცნობ მაგ არამზადას. ჯერ იყო და შენი ტყე უფასოდ ჩაიგდო ხელში.

– ვიცი, ნინიკა, ვიცი.

– გიშველა ღმერთმა, თუ იცი! შემდეგ იყო და, სოფელი აიკლო. შენ რომ ქალაქში იყავი და არაფერს ხედავდი, ეგ კაცი ჩვენ ტყავს გვაძრობდა. აღარაფერი შეგვარჩინა. საქონელს იტაცებდა, მოსავალს ორჯერ და სამჯერ გვახდევინებდა, ქალებს ნამუსს ხდიდა, გვცემდა და შენი შემოსავლის ნახევარს იჯიბავდა.

– ჩემი ბრალია, ძმებო, ჩემი! თქვენს საჩივარს დროზე ყური ვერ დავუგდე და არ მოგაშორეთ.

– გიშველა ღმერთმა, ეგეც გცოდნია. მერე იყო და, ყველაზე კარგი მიწები მაგან დაიჩემა. ბოლოს ხომ ისე წაიყვანა საქმე, რომ შენი სახლ-კარი და ბაღიც დაისაკუთრა.

ერთმანეთს აღარ აცლიდნენ, ჰაერში მუშტებს იქნევდნენ და გაბრაზებულები დორბლებს ყრიდნენ:

– მამაჩემი იმ ვენახში დაბერდა და ჯაყო კი ზედ დააჯდა? სამართალი სად არის? – ღელავდა ნინიკა.

– ჩვენ ავაშენეთ შენობები და შიგ კი ჯაყო ჩასახლდა?! რატომ? რითი?

– მაგას თავი დაანებე, თეიმურაზის სახლის მორთულობაც რომ დაიჩემა, ეს რაღა არის?!

– მაშა, შენ ეგა თქვი, და! ისე იეშმაკა, ვითომ სახლი ყაჩაღებმა გაქურდეს, ნამდვილად კი თვითონ დაიტაცა ყველაფერი და შენი სიმდიდრე ისევ ჩვენს დაჩაგვრას მოახმარა.

– ჩვენ რომ ტიტვლები და მშივრები დავდიოდით, მაგას სახლი სავსე ჰქონდა ჩითით და საქონლით. ერთ არშინ ჩითში ერთ ფუთ ხორბალს გვართმევდა.

– რაღა გვართმევდა, ახლაც ასე არ იქცევა?

– იმიტომ კი არ გავყარეთ თავადები და ბურჟუები, რომ ახალი ბატონი დაგვესვა კისერზე?!

შემდეგ თეიმურაზმა იკითხა: – რატომ არ შეაჩერეთ ეს კაცი აქამდე?

– იმიტომ, რომ მთელი სოფელი თავის გავლენის ქვეშ ჰყავს. ამბობენ, ბევრი სიკეთე გაგვიკეთაო. გაჭირვებაშიც გვეხმარებაო.

– აღარ გვინდა მაგის სიკეთე! ქარის მოტანილი არც გვინდა და არც გატანილი.

– ცოტა ხანიც მოიცადოს და ნახავს. იმ სახლს ჩამოვართმევთ და სკოლას გავხსნით.

– ამ დუქანსაც დავუკეტავთ.

– იმ სახლის ავეჯს და სიმდიდრესაც ადგილს მოვუძებნით.

– იმ ბაღ-ვენახსაც სხვები ჯაყოზე უკეთ მოუვლიან.

ბოლოს, თეიმურაზს პირდაპირ ჰკითხეს:

– სკოლის და კოოპერატივის საქმეში დაგვეხმარები?

თეიმურაზი შეყოყმანდა:

– მოვ... მოვიფიქრებ, მოვ... მოვიფიქრებ.

– რაღა ფიქრი გინდა, შე კარგო კაცო!

– უნდა მოვ... მოვიფიქრო, ნუ მაჩქარებთ.

– მაშ კარგი, მოიფიქროს.

– მოიფიქრე, მაგრამ ამ ჯაყოს თავი დაანებე, თორემ...

და ხმაურით, მუქარით და ტრაბახით წავიდნენ.

ერთი საათის შემდეგ ჯაყომ თავისივე ზურგით ჩაუტანა თეიმურაზს საწოლი, დაჟანგული პისტოლეტი, ხანჯალი, ძველი საეკლესიო წიგნები, ლექსიკონი, მცენარეთა კოლექცია და ქინძისთავებზე მწერებისა და ბუზების კოლექცია. ჩაუტანა და დარიგება მისცა:

– როცა მუშტარი არ გეყოლება, ეს წიგნები წაიკითხე, არ მოგწყინდება.

თეიმურაზმა გაიკვირვა:

– სა... საწოლი რაღად მინდა?

– მაშ, მაშა! – განუმარტა ჯაყომ. – მაშ დუქანი უპატრონოდ ხომ არ დარჩება?!

ეს ამბავი თეიმურაზმა წინასწარ არ გათვალა. თეიმურაზი მთელი დღე დახლთან უნდა მდგარიყო: ღამ-ღამობით კი მაინც აპირებდა მარგოს ნახვას და... ზანზიბარზე ზრუნვას, მაგრამ საქმის შეცვლა უკვე გვიანი იყო.

– ეს პისტოლეტი გატენილი იქნება. თუ ყაჩაღი მოვა, შენ სახურავზე ახვალ და გაისვრი. ჯაყოც მაშინვე აქ გაჩნდება და იმ ყაჩაღებს დედას უტირებ, მაშ, მაშა! დედას უტირებ, დედასა!

თეიმურაზმა ამოიოხრა:

– კარგი, მა... მაგრამ... გიბამ ან ქეშელამ დაიძინონ დუქანში.

– გიბას და ქეშელას თავისი საქმე აქვთ, დუქნისთვის არ სცალიათ. აბა, ახლა ნავაჭრი გაჩვენო.

თეიმურაზმა დავთრები გადმოალაგა.

– გა... გავყიდე ათი გირვანქა ნავთი. ეს ექვსი აბაზი. ორი ფუთი მა... მარილი. ეს ორი მანეთი და თოთხმეტი შაური...

იმ დღის ნავაჭრი სულ სამ თუმნამდე შეადგენდა.

„...გაყიდული საქონელი ამ წიგნში ჩავწერე, ნავაჭრი ფული კი დღიურ სალაროში ჩავიტანე. ამ წიგნში ჩაწერილია...“

ჯაყოს მოთმინება აღარ ჰქონდა:

„შენ ფული მე მომეცი, ჯაყოს, თორემ სადაც გინდა, იქ ჩაწერე.“

„კარგი, მაგრამ ბუღალტერია?..“

„ბუღალტერია შენთვის შეინახე, მე რად მინდა ეგ ბუღალტერია!“

ჯაყომ ფული ჯიბეში ჩაიდო და დაღონებული თეიმურაზი კიდევ ერთხელ დაარიგა:

„სახურავზე ავალ და დამბაჩას გესვრი. მეც მაშინვე აქ გავჩნდები და იმ ყაჩაღებს დედას ვუტირებ, მაშ! ღამე ნუ წაიკითხავ, ნავთი ტყუილად დაიწვება და თვალებიც გეტკინება. შენ ნუ შეგეშინდება, ჯაყო ახლოს ვიქნები, მაშ, მაშ!“

დარიგებას ნუგეშიც დააყოლა:

„შენ კარგად ივაჭრე, დანარჩენი კი ჯაყომ იცის. კარგ მოგებას მოგცემ, ჯაყო. როცა ქეშელა ან გიბა მოიცლიან, დუქანში ჩადგებიან, შენ კი მარგოს სანახავად მოხვალ. საჭმელ-სასმელს მოგიტან. აბა, ყოჩაღად იყავი!“

თეიმურაზი მარტო დარჩა. დუქნის ზღურბლზე ჩამოჯდა და დაფიქრდა.

– V –

ნაწილი მეორე — თავი V

ეს რა დაემართა თეიმურაზ ხევისთავს?! ეს რა სულელური მასხრობაა ბედის?! ეს რა უცნაური ნაროშვალი და ნაბოდვარია უკუღმა დატრიალებული ცხოვრების?!

თეიმურაზმა უკან მიიხედა და გავლილი გზა გაზომა. საშინელი, თვალუწვდენელი, უცნაური და გაუგებარი იყო იგი, თავი და ბოლო ერთმანეთს არ ებმებოდა, ერთმანეთს ვერ ხვდებოდა.

როგორ დაიწყო თეიმურაზის ცხოვრების გზა და როგორ მთავრდება! რამ მოიყვანა თავმოყვარე, განათლებული, ცნობილი და პატივცემული საზოგადო მოღვაწე თეიმურაზ ხევისთავი ამ დუქანში დახლიდარად? როდის და როგორ მოვიდა ფრიად პატივდებული თეიმურაზი ამ ძველ ნასახლარში, მიყრუებული სოფლის ბოლოში? რა უნდა მას ამ ბნელ ღამეში ამ მურდალ სამიკიტნოში? რატომ სვამდა დღეს თეიმურაზი უცნობ-ნაცნობ გლეხებთან და გამვლელ-გამომვლელთან მყრალ არაყს?! მათი გულის მოსაზიდად იძულებით რატომ იპრანჭებოდა, რატომ იკრიჭებოდა, რატომ ლაზღანდარობდა?!

უკან მიიხედა თეიმურაზმა. მიიხედა და გავლილი გზა გაზომა. გაზომა და ვერ გაიგო, ვერ მიხვდა, როდის და როგორ განვლო ასეთი დიდი მანძილი? რუსთაველის პროსპექტიდან ამ ვიწრო ქუჩის ბოლომდე! საუცხოვოდ მორთული ექვსი ოთახიდან სოფლის ჭუჭყიან დუქნამდე! რედინგოტ-სმოკინგიდან სელის ხალათამდე! საზოგადო საქმის მეთაურიდან თავისი ყოფილი მსახურის, ჯაყოს, დახლიდრობამდე?!

გაზომა თეიმურაზმა ის განუზომელი და იგრძნო, რომ კისერზე ჩამოკიდებული ძაღლის ლეში იმ წუთში უფრო დამძიმდა და უარესად აყროლდა.

ძაღლის ლეშის ჩამოსაგლეჯად და მისი მყრალი სუნის გასაქარწყლებლად თეიმურაზმა ჭრაქი აანთო, წიგნი აიღო, გადაფურცლა და წაიკითხა:

სახარება მათესგან. თავი 5.

„და როცა იესომ ხალხი დაინახა, მთაზე ავიდა და იქ დაჯდა, და მივიდნენ მასთან მისი მოწაფეები.

და გააღო პირი თავისი, ასწავლიდა მათ და ეუბნებოდა:

ნეტარ არიან სულით ღარიბნი, რადგან მათი არის ცათა სასუფეველი.

ნეტარ არიან გულით მგლოვიარენი, რადგან ისინი ნუგეშცემულნი იქნებიან.

ნეტარ არიან მშვიდნი, რადგან მათ დაიმკვიდრონ დედამიწა.“

თეიმურაზმა წიგნი დაკეცა.

„ვითომ? მშვიდებმა დაიმკვიდრონ ქვეყანა? თეიმურაზი მგლოვიარეა, მაგრამ არავისგან ნუგეშცემული არ ყოფილა. ჰო, მართლა; „მათი არის ცათა სასუფეველი“. ცაზეა ლაპარაკი, მხოლოდ ცაზე, ხოლო ამ ქვეყანამ და იესომ ერთმანეთი დაგმეს და უარყვეს.“

თეიმურაზი რომ მარტო ყოფილიყო, ძაღლის ლეშსაც და იმის სიმყრალესაც მოითმენდა, მაგრამ ის მარტო არ არის. მას თავისი ერთადერთი მეგობარი, ერთგული და განუყრელი მეუღლე ჰყავს, რომელიც დღეს გააგდეს და ჩამოაშორეს; თეიმურაზი ამ შმორიან დახლს მაგრად მიაბეს და ძველ ნასახლარში, ტალახიანი ვიწრო ქუჩის ბოლოში, მყრალ სამიკიტნოში ჩაკეტეს, რომელსაც სოფლის ხმაურიც კი ძლივს მისწვდება.

ძაღლის ლეში თანდათან მძიმდება და მისი სუნი თეიმურაზს ახრჩობს.

ჯაყოს ხიზანმა ისევ სახარებას დაავლო ხელი და მოულოდნელად ისევ მეხუთე თავი გადაშალა:

„ნეტარ არიან, რომელთაც შიათ და სწყურიათ სიმართლისათვის, რადგან ისინი გაძღებიან.

ნეტარ არიან მოწყალენი, რადგან ისინი შეიწყალებიან.

ნეტარ არიან გულით წმინდანნი, რადგან მათ ღმერთი იხილონ.

ნეტარ არიან მშვიდობისმყოფელნი, რადგან ისინი ღვთის ძეებად იწოდებიან.

ნეტარ არიან დევნილნი სიმართლისთვის, რადგან მათი არის ცათა სასუფეველი.“

წიგნი ისევ დაკეცა და წაკითხულს ჩაუკვირდა:

„განა ეს ჩვენთვის არის დაწერილი? განა ჩვენი მოშხამული სული მისწვდება ამ ღვთიურ ბოდვას? ვისთვის არის იგი ნათქვამი? მართლა ჩემნაირი ტანჯულთა და ღატაკთათვის, თუ ბედნიერთა და მდიდართათვის? მაშ რატომ ვერ სწვდება მას ჩემი ჯვარცმული სული? ან იქნება ნახუცარმა ივანემ მართალი თქვა, ვითომ ქართველები ბუნებითვე წარმართები იყვნენ და ვითომ ჩვენში ყოველთვის მძლავრად ჩქეფდა წარმართობის ატავიზმი?“

თეიმურაზს რელიგიური ძაფი გაუწყდა. მისი აზრი კვლავ ჯაყოს და მარგოს დაუბრუნდა.

ამიერიდან თეიმურაზი იშვიათად ავა ჯაყოს სახლში, იშვიათად დაენახვება თავის კანონიერ მეუღლეს, რომელიც ახლა... იქნება... ვინ იცის... ალბათ...

თეიმურაზი გველნაკბენივით წამოხტა.

რას ბოდავს თეიმურაზი?! ეს რა წამოროშა იმის სულიერმა ორეულმა?! ეს რა გველი ჩაუძვრა გულში, რა შხამიანი აზრი გაინასკვა იმის გახურებულ თავში?!

შეუძლებელია! დაუჯერებელია! სულელური ეჭვია! მოშლილი ნერვების ამონახეთქია!

„ვითომ? ნერვების მეტი არაფერია? – ხითხითებს თეიმურაზის ორეული. – მაშ მეტი არაფერია? აბა, დაფიქრდი.“

თეიმურაზი ებრძვის დაავადებულ ეჭვიანობას და ცდილობს გულიდან გველი ამოიგდოს, მაგრამ იგი უფრო ღრმად უძვრება, ახრჩობს და ნელ-ნელა ხერხავს იმის გულსა და სულს.

ვეღარ უძლებს თეიმურაზი მოურევნელ ტანჯვას. უნებურად წამოიჭრება, ჭრაქს გააქრობს. დუქანს დაკეტავს და ბნელ ვიწრო ქუჩას ბორძიკით მისდევს. თითქმის მირბის და გულში ბუტბუტებს:

„ნერ...რრვების ბოდვაა! ავი ლანდია! თუმცა... მაინც... ვინ იცის, ადამიანები ვართ, ვ...ვნახოთ.“

თავისი ნასახლარის კიბესთან ძაღლი დაუხვდა. ბოღრიამ ანჩხლი ყეფა და ჯაჭვის ჩხარუნი ატეხა.

მარგოს ოთახის ღია სარკმლიდან ჯაყომ გადმოიხედა და გადმოსძახა:

„ვინა ხარ მანდ?“

თეიმურაზი შეკრთა და აირია:

„მე ვარ, ჯაყო, თეიმ...მმურაზი ვარ.“

„რა გინდა ამ დროს, ბრინკა? ყაჩაღები ხომ არ მოვიდნენ?“

„არა, ჯაყო, ჩემი სარკე-სავ...ვვარცხელი მინდა.“

„ბრინკა, აქამდე ვერ დაგივიწყე თავადობა? – ზიზღით ჩამოუგდო ჯაყომ. – დუქანში ათი სარკე გექნება, რომელიც გინდა, იმაში ჩაიხედე. დაიცადე მანდ.“

ოთახში შებრუნდა და ისევ გამოვიდა.

„აჰა, დაიჭირე სავარცხელი. წადი ახლავე, ნუ შეგეშინდება, შენს ქალბატონს არავინ მოიტაცებს. ჯაყო აქ არის. ისეთი ყარაული ხარ, ჯაყო, რომ ათი ყაჩაღიც ვერაფერს დაგაკლებს. ჩქარა წადი, თორემ დუქანს ყაჩაღები წაგიღებენ.“

თეიმურაზმა იმ ეზოში დიდხანს იცოცა მუხლებზე, მაგრამ გადმოგდებული სავარცხელი ვერ იპოვა. ძაღლი მაინც არ ცხრებოდა, ისევ ძალზე იწევდა და ანჩხლად ყეფდა.

ჯაყოს მოთმინება დაეკარგა:

„გაანებე თავი მაგ ოხერ სავარცხელს! წადი, დუქანს მიხედე. თორემ თუ ქურდები გატეხენ და ყველაფერს წაიღებენ, მე ვიცი მერე!“

„მივ...ვვდივარ, ჯაყო, მივ...ვვდივარ, მშვიდად იყავი.“

წელში უარესად მოიხარა, ფეხები ძლივს აითრია და ფეხდათათხული ძაღლივით გამოტრიალდა.

დუქანში კვლავ ჭრაქი აინთო და ზღურბლზე ჩამოჯდა.

ძაღლის ლეშმა ისე ღრმად ჩასჭიდა ბასრი კლანჭები ყელში, რომ თეიმურაზი იხრჩობოდა და სიმწარისგან იკლაკნებოდა. მესამედ აიღო წიგნი და მესამედაც კვლავ იგივე ფურცელი გადაშალა:

„ნეტარ იყავით თქვენ, როცა გლანძღავენ და გდევნიან და ყოველ ბოროტ სიტყვას იტყვიან თქვენზე ტყუილად ჩემთვის.

გიხაროდეთ და მხიარულობდეთ, რადგან თქვენი საზღაური დიდია ცათა შინა, რადგან ასე დევნიდნენ წინასწარმეტყველებს თქვენამდე.

თქვენ ხართ მიწის მარილი; თუ მარილი გაუფერულდება, რითი დაიმარილება? აღარაფრად ვარგა მერე, გარდა იმისა, რომ გარეთ გადააგდონ და ადამიანებმა გათელონ.

თქვენ ხართ სამყაროს ნათელი; არ შეიძლება ქალაქის დაფარვა მთაზე აშენებულის.“

თეიმურაზმა კვლავ დაკეცა სახარება.

„მაშ დევნილები არიან მიწის მარილი და სამყაროს ნათელი! ჰოი, ძლიერო უფალო, მე არ მესმის ეს სიტყვა: ჰოი, დიდებულო, მასწავლე მე, უღირსს მონასა შენსა, შენი სიმართლე! გუშინ სხვები იდევნებოდნენ, დღეს კი მე ვარ დევნილი! მაშ რომელი ვართ მიწის მარილი და სამყაროს ნათელი: რომელი ვართ ღირსნი შენი სიყვარულისა ცათა შინა? ალბათ არც ერთნი, რადგან ჩვენ არ ვირწმუნეთ შენი წმინდა სახელი. ჰოი, უფალო! უსაზღვროა შენი მადლი ცათა შინა, მაგრამ რატომ გვტანჯავ ჩვენ, უღირსს მონებსა შენსა, ამ ქვეყნის წიაღში?“

სულგამოლეული თეიმურაზი დიდხანს ევედრებოდა, ეძებდა, ეკითხებოდა და ედავებოდა უფალ ღმერთს, მაგრამ ვერ იხილა იგი უფალი თავის ტანჯულ, ნაწამებ და გოლგოთის მთაზე ამავალ სულში.

კალოდან მომავალმა ნახუცარმა ივანემ დუქანს ურემი მიაყენა და ერთი ხელადა ღვინო მოითხოვა.

ორივე ზღურბლზე ჩამოსხდა, ღვინო წინ დაიდგეს და ნელ-ნელა შეაყოლეს. ჯერ დიდხანს დუმდნენ, მერე ივანემ ნელი ხმით ჰკითხა თეიმურაზს:

„თეიმურაზ, რა შენი საქმეა დახლიდარობა?“

„რა შენი საქმეა, ძმაო ივანე, შავი მუშაობა და მიწის ხვნა?“

„ხომ გითხარი, საქართველოში ატავიზმის კანონი მძლავრად მუშაობს-მეთქი. ჩემი წინაპრები მიწის მუშები იყვნენ, ამიტომ მეც მიწას დავუბრუნდი.“

თეიმურაზმა პასუხი არ გასცა. ორივე გაჩუმდა და თითო ჭიქა კიდევ დალიეს.

„რას ჩხირკედელაობდი ერთ დროს, თეიმურაზ? რას მოითხოვდი? რას ეძებდი და რას ელოდი?“

„აი, ამ დღეს ვ...ველოდი, აი ამ დღეს ვეძებდი.“

„მახსოვს შენი წერილები. ნამდვილი ქართული კალამი გქონდა.“

„ქართული კ...კკალამი, რომელიც გოლგოთის ჯვრის ორეულია, ხოლო მისი პატრონი ყოველთვის ჰგავდა იმ მთაზე აღმავალ მაცხოვარს. იმ კალმითაც ისე ინგრეოდა ძველი ქვეყანა, როგორც ჰინდენბურგის ზარბაზნებით.“

„გეგონა, არც შამფურს დასწვავდი და არც მწვადს? მგელსაც გააძღობდი და ბატკანსაც გადაარჩენდი?“

„ჰო, ეგრე მ...მეგონა. შენ რა გიშავს, შენ დროზე გამოიცვალე ქურქი.“

„ჭკუამ გამიჭრა. სწორი გეზი ავიღე. შენც ხედავ, გავგლეხდი და ხვნა-თესვას დავადექი.“

„გრიგალს გადარჩი და ცოლ-შვილიც გადაარჩინე. ბედნიერი ხარ.“

„რწმენა დავკარგე, ჩემო თეიმურ. გარდა ამისა, ძველადვე უთქვამთ ჭკვიანებს: სადაც არა სჯობს, გაცლა სჯობს კარგისა მამაცისაგანო.“

„ხოლო გიჟებს ასე უპასუხნიათ: სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა სიკვდილი სახელოვანიო.“

„მერე, თეიმურ, რომელმა თქვა მართალი?“

„ზოგჯერ თქმა სჯობს არათქმას, ზოგჯერ თქმითაც დაშავდება.“

კვლავ გაჩუმდნენ.

„ბატონო თეიმურაზ, არც ახლა გწამს ღმერთი?“

თეიმურაზი დიდხანს დუმდა და ბნელ ცას გასცქეროდა. მერე მწარე ოხვრით უპასუხა:

„არა, არც ახლა მწამს. ბუნება სმენადახშულია, ხოლო ზეცა შორია და უჩინარი. დამრჩა მხოლოდ ჩემივე თავის გამასხარავება და უძირო მოთმინება.“

„მაშ ეგ სახარებაც არაფერს აძლევს შენს სულს?“

„ხომ გითხარი, ქართველები სემიტები ვართ-მეთქი. ქრისტიანობა ისე არ გვიდგება, როგორც ქალს წვერ-ულვაში. მაგრამ ჩვენც რომ სემიტების რწმენის ძალა გვქონდეს, უკვდავნი ვიქნებოდით. არც ერთ ერს არ სწამს ასეთი სიმძლავრით თავისი ღმერთი, როგორც სემიტ ებრაელს სწამს თავისი იეღოვა და სემიტ არაბს – თავისი ალაჰი. ნეტა წარმართები მაინც ვყოფილიყავით. წარმართებს კერპები ჰყავდათ. ისინი ლოცულობდნენ ზევსს, იუპიტერს, ცეცხლს, ელვას და ათას ცხადსა და უჩინარ ღმერთს. წარმართებს, ჩემო ივანე, ვიღაც ან რაღაც სწამდათ, ჩვენ კი ურწმუნონი ვართ. ქ...ქქართველ ხალხს აღარც ქრისტე სწამს, არც მაჰმადი, არც იეღოვა, არც ბუდა, არც ზევსი, არც საერთოდ რომელიმე ღმერთი ან ეშმაკი.“

„ეგეც კარგი ნუგეშია, თუ ეშმაკიც აღარ გვწამს.“

„ცდები, ძალიან ცდები, ჩემო ივანე, ჩვენი უდიდესი უბედურებაც სწორედ ის არის, რომ ეშმაკიც აღარ გვწამს. ვისაც ეშმაკი სწამს, იმას რაღაც ან ვ...ვიღაც სწამს, ესე იგი – მას აქვს რწმენის წყურვილი და უნარი, ესე იგი – მას აქვს ადამიანის სული, ესე იგი – თვითონაც უკვე ადა-მი-ა-ნი ყოფილა, ვინაიდან მხოლოდ სულით და რწმენით განირჩევა ადამიანი პირუტყვისაგან. ჩვენ კი ეშმაკიც აღარ გვწამს, მაშასადამე, აღარც სული გვაქვს. და აღარც ა-და-მი-ა-ნი ვყოფილვართ. ამიტომ გეუბნები, ჩემო ივანე, ვიღუპებით-მეთქი, ვ...ვი-ღუ-პე-ბით!“

„ჩემო თეიმურ, ვინ გიშლის რწმენას? რატომ არ ირწმუნებ რომელიმე ღმერთს ან ეშმაკს?“

„იმიტომ, ჩემო ივანე, რომ – რა მაქვს შენთან დასამალი! – ვეძებ და ვერ ვპოულობ.“

„ითხოვდით, და მოგეცემათ თქვენ; ეძიებდით, და იპოვით; ირეკდით, და გაგეღებათ თქვენ.“

„არც მომეცა, ვერც ვიპოვე და არც გამეღო. მ...მეც მაგას ვტირი, ჩემო ურწმუნო მოძღვარო. დიდი ხანია, რაც რწმენის სულს მოვუწოდებ, მაგრამ ჩვენმა უფალმა არ მიმაჩნია ღირსად, რომ მოვიდეს ჩემთან.“

„თეიმურ, შენ თვითონ უნდა ამაღლდე უფლისკენ.“

„ვერ ავიწიე მიწიდან, ჩემო ივანე. წიგნმა მომტაცა რწმენის სული და მეცნიერებამ დამწყვიტა უფლისკენ ასაფრენი ფრთები. ცოდნისა და ეჭვის ჭიამ ისე დამიღრღნა გონება და გამომფიტა სული, რომ მატერიალურ სამყაროს ერთი გოჯითაც ვერ მოვწყდი.“

„ცოდნას და რწმენას ერთმანეთს ნუ შეახვედრებ, ნუ დაუპირისპირებ, თორემ ერთმანეთს დაანგრევენ და დასწვავენ.“

„მეც მაგ ჭირის ქვაბში ვიხარშები, ჩემო ივანე. ცოდნა და რწმენა ვერ მოვარიგე, ერთად ვერ შევადუღე და ვერც ერთმანეთს დავაშორე. რწმენისა და ურწმუნოების ვიწრო ქუჩაში გავიჭედე და ვერც რწმენის სათავესთან გავედი, ვეღარც უკან დავბრუნდი.“

„მაინც, საით უფრო მიგიწევს გონება?“

„ურწმუნოებისკენ.“

„გული?“

„ღმერთისკენ.“

„ბოლოს და ბოლოს, საით მიდიხარ? არსებობს თუ არა ღმერთი?“

თეიმურაზი დიდხანს ყოყმანობდა. შემდეგ უცებ წამოიძახა:

„ღმერთი რომ სადმე არსებობდეს, განა ამ დღეში აღმოვჩნდებოდით?“

„შენც უცოდინარ გლეხივით ფიქრობ: ღმერთი რომ სადმე იყოს, განა ყანას სეტყვით დამიზიანებდაო? ნათქვამია, ღმერთი რომ არც არსებობდეს, ის ჩვენ თვითონ უნდა მოვიგონოთო.“

„ვიცი, მაგრამ ჩემს გულში ღმერთის ნაცვლად ჯერჯერობით გველებმა და ბაყაყებმა დაიბუდეს.“

„მაშ, არც სამოთხე გწამს და არც ჯოჯოხეთი?“

„ჯოჯოხეთი?! ჰმ! კიდევ ჯოჯოხეთი, ამ ქვეყნის შემდეგ? თუ ჯოჯოხეთი მართლა არსებობს, მაშ შენი ღმერთი უსასტიკესი არსება ყოფილა.“

„არც საიქიო გწამს და არც ამ ქვეყანას ეგუები? მაშ რა გაქვს გულში?“

„რა მაქვს? ხომ გითხარი: ბაყაყი, გველი, მორიელი, მაჯლაჯუნა, შავი ქვა და ცხელი ნაცარი, აი, ეს მაქვს.“

„მერე, როგორ უძლებ, თეიმურ?“

„მალე დავამთავრებ.“

„თუ აღარაფერს ელი...“

„აღარაფერს... მე ჩემი მოვალეობა შევასრულე, მეყოფა. ახლა სხვებმა ზიდონ ამ ქვეყნის ტვირთი.“

სიკვდილის პირას მყოფი ადამიანის სასოწარკვეთილი უიმედობა ისმოდა თეიმურაზის ხმაში.

„მალე დავამთავრებ ამ მასხრობას, რასაც ზოგი სიცოცხლეს ეძახის. მე აღარაფერს არ ველი. წარსულმა მომატყუა, აწმყო მაწამებს, მომავალი მაშინებს.“

„თქვენი თაობა უკვე მკვდარია, თეიმურ.“

„დღეს ცოცხლები მკვდრები ვართ, მაგრამ მკვდრები უკვდავები არიან და ცოცხლებზე ბატონობენ.“

„თუ ასეა, ისევ სჯობს, რომ გარემოებას შეურიგდე და დამშვიდდე.“

„არასოდეს! გესმის? არასოდეს-მეთქი!“

ისევ დიდხანს გაჩუმდნენ და კიდევ ერთი ხელადა დალიეს.

„ახლა შენ მითხარი, ივანე, შენ მარტო ანაფორა გაიხადე, თუ რწმენაც იმ ანაფორას გააყოლე?“

ივანემ ღიმილით უპასუხა:

„რწმენა კი არ გავაყოლე ანაფორას, არამედ ანაფორა გავაყოლე რწმენას. თუმცა ისიც უნდა გითხრა, რომ მე შენსავით არ დავცარიელებულვარ. ღვთის რწმენა დავკარგე, სამაგიეროდ უფრო ძლიერი რწმენა შევიძინე.“

„რომელი?“

„მწამს ჩვენი მშრომელი ხალხის ძალა და მისი მომავალი.“

თეიმურაზმა ღრმად ამოიოხრა:

„რა ბედნიერი ადამიანი ყოფილხარ, ივანე!“

„გშურს, არა?“

„არასოდეს არაფერი არ შემშურებია ასე ძლიერ, როგორც შენი და შენისთანების რწმენა შემშურდა. ბედნიერი ხართ, ბედნიერი! მე კი, მე ჭიებმა შემჭამეს, დამაცარიელეს, დამღრღნეს.“

„გამოტყდი, თეიმურაზ, დამარცხებული ხარ.“

„მე?“ – თითქოს გაცოცხლდა ხევისთავი და დუმილის შემდეგ გაბზარული ქვაბის ხმით განაცხადა: – „დამარცხებული ის არის, ვინც თვითონვე აღიარა თავისი დამარცხება. მე კი... მე... მე...“

„მაინც არ ტყდები?! ხომ გეუბნები, ახია-მეთქი შენზე, ახია, ახია!“

ნასროლი ისარი სწორედ იმ ადგილას მოხვდა, რომელიც იმ წუთს თეიმურაზს სტკიოდა და აკვნესებდა.

უცებ მუშტი შეკრა და აღმუვლდა:

„ოღონდაც, ახია! ოღონდაც! ასე გვინდა ყველას, ასე! მაგრამ შენ შენი თავი ნუ გაინაპირე, ივანე! შენც ჩვენი სისხლისა და ხორცის კაცი ხარ. შენც საერთო საფლავში გიდგას ფეხი, ამიტომ „თქვენის“ მაგივრად უნდა თქვა: „ახია ჩვენზე, ახია!“ ტყუილად ცდილობ საერთო საფლავიდან ამოხტომას, ტყუილად! რაც აქამდე დაგვემართა, ეს კიდევ არაფერია, მეტის ღირსნი ვართ, მეტის!“

"ესეც გეყოფათ," - მშვიდად უთხრა ივანემ. "მართალი რომ ვთქვათ, თქვენ ადრევე უნდა გაქრობილიყავით. ახლა ლაპარაკადაც აღარ ღირხართ. მკვდარს მხოლოდ შესანდობარზე გაიხსენებენ. დავლიოთ. ღმერთი იყოს თქვენი განმკითხველი."

თეიმურაზმა ჩაიცინა:

"ისევ თქვენობით ლაპარაკობს! მაშ შენ რომელ ბანაკში თვლი შენს თავს? ვინა ხარ, მიმავალი თუ მომავალი?"

"მე არც მიმავალი ვარ და არც მომავალი! მე დიდი ხანია მოვედი და ჩემი ადგილი ვიპოვე."

"მაშ მეორე ბანაკში ყოფილხარ."

"მე ჩემი ხალხის ბანაკში ვარ და ყოველთვის ამ ბანაკში დავრჩები."

"ღმერთმა ხელი მოგიმართოს. ხომ გითხარი, შენი რწმენა და სულიერი სიმშვიდე მშურს-მეთქი."

"თქვენი მოდგმა დიდი ხანია მოკვდა, თეიმურ, გვიან გასაფლავებენ."

"იმიტომ ავყროლდით, ივანე, რომ გვიან გვმარხავენ."

"ბედის წინაშე მორჩილება დიდი ძალა ყოფილა, თეიმურაზ. მორჩილებას ათასი ხალხი გადაურჩენია. ბედთან ჭიდილი და ურჩობა სახიფათოა. ვინც მას შეეგუა, გადარჩა, ვინც არა - დაიღუპა. ვეფხი და კატა ერთი ჯიშისანი არიან, ასევე ძაღლი და მგელიც. ვეფხი და მგელი თითქმის ამოწყდნენ. ძაღლისა და კატის ჯიში კი გამრავლდა და გაძლიერდა."

"ბედის წინაშე მორჩილება და უძლურება ერთმანეთში ნუ აურევ. მორჩილება ზოგჯერ დასვენება და ძალების დაგროვებაა, ზოგჯერ კი სულიერი გამოფიტვის და დაქანცულობის ნიშანია. გარდა ამისა, ძაღლისა და კატის ბედს შეიძლება გადაშენებული ვეფხი სჯობდეს. რაც უნდა იყოს, მკვდარ ვეფხვს მაინც პატივით მოიხსენებენ, - ცოცხალ ძაღლს კი ორღობეში ამოუვა სული."

"მკვდარ ლომს ცოცხალი ძაღლი სჯობია-მეთქი."

ისევ დიდხანს გაჩუმდნენ. თეიმურაზი სიბნელეს გასცქეროდა. მერე ჩაიბუტბუტა:

"ჰმ! საოცარია! საკვირველია! ჩვენი დასაფლავება ჩვენივე თვალწინ ხდება. ანდერძს გვიგებენ და ჩვენვე ვესწრებით ჩვენს ქელეხს."

უცებ ხმა აიმაღლა:

"მაგრამ მე, თეიმურაზ ხევისთავი, ჯერჯერობით სიკვდილს არ ვაპირებ! გესმის? მე არ მინდა-მეთქი სიკვდილი!"

"მესმის, ნუ ყვირი. მაგრამ თქვენ რომ არავინ გეკითხებათ?" - მშვიდად შეახსენა ივანემ.

თეიმურაზი თითქოს გამოფხიზლდა, თითქოს უძლეველ ბედს დაემორჩილა:

"ჰო, მართლა. ჩვენ არ გვეკითხებიან."

"გეუბნები, ახია-მეთქი თქვენზე!"

თეიმურაზი ფეხზე წამოხტა და აფეთქდა:

"ივანე, ერთი რამ დაიმახსოვრე სამუდამოდ: მე მომღუნეს, შეიძლება მომტეხონ, მაგრამ ვერასოდეს ვერ დამიმორჩილებენ, ვერასოდეს; გესმის? ვერასოდეს-მეთქი! როცა იქნება, მე ჩემს ნამდვილ სათქმელს ვიტყვი. ის დრო მოვა, მოვა-მეთქი! ისე მჯერა ამ დღის მოსვლა, როგორც ხვალ დილით მზის ამოსვლა. ჯერჯერობით კი ახია ჩვენზე, ახია! უძლური ყოველთვის ბრალიანია! ხა-ხა! გაგიგონია, რომ გონიერი ადამიანი თვითონვე ითხრიდეს სამარეს? არ გაგიგია, განა! მაშ ახლა გაიგონე: მე ვარ მაგისთანა გიჟი, მე! ჩვენ თვითონვე გავითხარეთ საფლავი. ახია-მეთქი ჩვენზე, ახი! გვმარხავენ? ასე გვინდა, ასე!" - და გაგიჟებული, გაუბედურებული კაცი ფეხით მიწას ტკეპნიდა, თითქოს თავისავე საფლავს მიწას აყრიდა, თან იმედდაკარგულ მორიელივით თავის თავს კბენდა და, გაბრაზებული, კვლავ ყვიროდა:

"ასე გვინდა! ასე!... ასე!..."

ივანემ ძალით დასვა თეიმურაზი.

"რა დაგემართა, შე კაი კაცო! დაჯექი, დამშვიდდი, თითო კიდევ დავლიოთ. აიღე თასი. ნუ ყვირი."

თეიმურაზი უცებ გამოფხიზლდა. გაოცებული შესცქეროდა ივანეს, თან ისე ცახცახებდა, თითქოს უძლიერესი ციება აუვარდაო. ნახევარი ჭიქა მუხლებზე გადმოეღვარა.

"რა თქვი? მე ვყვიროდი?.. როდის?.. ახლა? არ მახსოვს.. რაო? დავლიო? კარგი. მაშ ღმერთმა ადღეგრძელოს ჩემსავით დამარცხებული გიჟი, რომელმაც თვითონ გაითხარა საფლავი, ადღეგრძელოს და..."

"ადღეგრძელოს კი არა, განუსვენოს, განუსვენოს."

თეიმურაზს თითქოს ჩაქუჩი ჩაჰკრეს თავში:

"ჰო, მართლა... განუსვენოს! განუსვენოს!.. სულიერი სიმშვიდე მისცეს მიმავალებს, რადგან... იმიტომ რომ... ვაი ჩვენ! ვაი ჩვენი ბრალი!"

უცებ ჭიქას ხელი გაუშვა და აქვითინდა. ივანე წამოხტა და დუქანში შევიდა. ისევ გამოვიდა და წყალი გამოიტანა.

"აჰა, დალიე. პირიც მოისველე. რა დაგემართა, შე კაი კაცო?! სირცხვილია. ვაჟკაცი ხარ."

თეიმურაზი მიყუჩდა. თვალები მოიწმინდა, გასწორდა და გამაგრდა.

"არა მიშავს-რა. დაივიწყე. წუთიერმა სისუსტემ დამძლია. დაჯექი, დავლიოთ. მთვრალი ნუ გგონივარ."

"ბრძენი მეგონე. თურმე შენც გცოდნია თავის მოგიჟიანება."

"ნუ გიკვირს. არავინ არ იცის, რა სჭარბობს ცხოვრებაში, სიბრძნე თუ სიგიჟე. მათი საზღვარი ჯერ ვერავის ვერ მოუძებნია. დამისხი, მომწყურდა."

კვლავ დიდხანს სდუმდნენ, ნელ-ნელა სვამდნენ და სიბნელეს გასცქეროდნენ.

შორიდან ლიახვის შხუილი ისმოდა. ჭოტი თავისას ყვიროდა. ზევით, სოფელში ძაღლებს წკავწკავი გაჰქონდათ.

ივანემ საუბრის თემა შეცვალა:

"ჯაყოსთანა ბატონი ამ სოფელს არ ჰყოლია, ვერც ახლომახლო მოიძებნება. ერთი თვით ერთი კოდი ხორბალი ვთხოვე. ერთი ორად დამისვა. სხვებსაც ასე უშვრება. აქაური ხალხი თანდათან ხელში ჩაიგდო, ყველა ჯაყოს მოვალეა."

"ეტყობა, დიდი ქონება უნდა ჰქონდეს."

"ნახევარ სოფელს იყიდის. შენი ნივთები ვითომ ყაჩაღებმა და ქურდებმა წაიღეს."

"ვიცი, ახლა აღარ მერიდება. თითქმის ყველაფერი გამოაჩინა."

"შემოდგომაზე რამდენიმე ვაგონს გაავსებს ხორბლით, მატყლით, ყველით და ერბოთი. ყველგან დიდი ძალა აქვს. ძალიან მოხერხებული კაცია. სოფელს ტყავს აძრობს, მაგრამ ამავე დროს ძალიან ესარჩლება, რადგან თვითონაც ხშირად სჭირდება ჩვენი სოფელი."

"ამას წინათ ცოლი გააგდო."

"ერთი კი არა, ორი ცოლი გააგდო. ორივე სხვებს მოსტაცა. ახლა მეოთხეს ეძებს. ამბობენ, იშოვნა კიდეცო."

"არ გამიგია. ვინ არის, ვის გადაეკიდა?"

ივანემ კარგა ხანს პასუხი არ მისცა.

"არ ვიცი. იკითხე აქეთ-იქით, იქნება გითხრან. ეს ღმერთმა ადღეგრძელოს... ესეც გახსოვდეს: მტერი მოყვრულად მოსული, მტერზედაც უარესიაო."

თეიმურაზი ივანეს ყურს უგდებდა. იმის ნათქვამს გაჰყვა, ჩაფიქრდა და გულში ჩაიხედა. იგი ისევ გველის წიწილებით იყო სავსე. ის წიწილები შავი გორგალივით დახლართულიყვნენ, ნელ-ნელა ფუსფუსებდნენ, იკლაკნებოდნენ, თეიმურაზს შიგნეულობას კბენდნენ და შხამით უვსებდნენ.

"მეტისმეტად წუწკი და აბეზარი კაცია," - თითქოს თავისთვის განაგრძობდა ივანე. "სოფელი აიკლო და წამურტლა. ვინ იცის, რამდენი ოჯახი წაჰბილწა! ზოგი იყიდა, ზოგიც ძალით ჩაიგდო ხელში. მუდმივ იარაღზე და კომბალზე უჭირავს თვალი. ზოგნი მოსაკლავადაც დასდევდნენ, მაგრამ დრო და ადგილი ვერ მოიმარჯვეს. ახლა ძარცვა-გლეჯის ხერხი შეიცვალა. ასეთი მევახშე ჯერ არ მინახავს. ვითომ ქვეყანას იმადლიერებს, ყველას ელაქუცება და ეპატიჟება, ნამდვილად კი..."

რას ჩააცივდა ჯაყოს ნახუცარი ივანე?! ვინ ეკითხება, რომ ჯაყოს თავგადასავალს მოჰყოლია?! ნეტა ჯაყოს გარდა სხვა სალაპარაკო ვეღარ მოიგონა?!

"აქამდე თავისი ტოლები ჰყავდა ცოლად. სანამ მესამეს მოიყვანდა, ჩვენს თამარას დაადგა თვალი, მაგრამ დროზე მოვაშორე. გორში გავგზავნე. ჯაყო დადიოდა და ყველგან ყვიროდა: 'ახლა ჯაყო ხარ აზნაური! ჯაყო თავადის ან მღვდლის ქალი გინდა, მაშ. მაშა!' ხიფათს ძლივს ავცდი. ახლაც გაეხსნა წინანდელი მადა, ახლაც ყვირის წარამარა: 'ჯაყომ ისეთი თავადის ქალი იშოვნა, რომ!'"

"ვინ იშოვნა?" - ძლივს ამოიხრიალა თეიმურაზმა.

"არ ვიცი... შეიძლება სხვებმა იციან... გამოიკითხე."

თეიმურაზმა ვერც კი გაიგო ივანეს წასვლა.

ნაწილი მეორე — თავი VI

– VI –

თეიმურაზი ფიქრობს: რომელი თავადის ქალი იპოვა ჯაყომ? რატომ არაფერი იცის ამის შესახებ? ეს ამბავი რომ მართალი ყოფილიყო, ჯაყო თეიმურაზს დღეში ათჯერ მაინც გაახარებდა და იტყოდა: „ჯაყომ თავადის ქალი შეირთო! ასე იცის ჯაყომ!“

ან იქნებ ივანემ მოიგონა ეს ამბავი? არა, ივანე ჭორიკანა არ არის. ან რატომ მოიგონებდა ასეთ უშნო ხუმრობას? რა მიზნით? ვისთვის? თუ ივანემ გაიგო, რომ ჯაყო მეოთხედ ოჯახდებოდა – თანაც თავადის ქალზე – უეჭველად იმ ქალის ვინაობასაც გაიგებდა. თეიმურაზმა ორჯერ ჰკითხა ივანეს, მაგრამ ივანემ ორჯერვე თავი აარიდა პასუხს და ყოყმანით უთხრა: „არ ვიცი, სხვებს ჰკითხე, იქნებ გაიგოო.“

თეიმურაზმა ეს სიტყვები გააანალიზა და ასეთი პასუხი მიიღო: „ვიცი, მაგრამ ვერ გეტყვი. სხვებს ჰკითხე და გაიგებო. ისიც იცოდე, მტერი, რომელიც მეგობრად მოგევლინება, მტერზე უარესიაო.“

რატომ ვერ უთხრა ივანემ თეიმურაზს ჯაყოს მეოთხე საცოლის – თავადის ქალის სახელი?

თეიმურაზის გულში ისევ ეჭვმა გაიელვა. შემდეგ ამ ეჭვმა თანდათან ცეცხლის ფრთები გაშალა.

ცხადია, ცხადია! ახლა კი მართლა ყველაფერი ნათელია! ივანემ ყველაფერი თქვა, მხოლოდ მარგოს სახელი არ უხსენებია. თეიმურაზი აქამდე ბრმა იყო. ახლა კი თვალის ბინდი გაეფანტა და თვალწინ მზაკვრობის, ორპირობის, ვერაგობისა და ღალატის საშინელი სურათი გადაეშალა.

გულმა ძლიერად დაიწყო ფეთქვა და სისხლი შურისძიების სურვილით აენთო.

„ცხადია, ნათელია!“

ღმერთო დიდებულო! ღმერთო ძლიერო! ნუთუ?! ნუთუ მართალია?! ვინ, მარგომ?.. ვის, ჯაყოს?.. დაიჯეროს თეიმურაზმა? ჰა-ჰა-ჰა! სასაცილოა! ოღონდაც, სასაცილოა! წარმოუდგენელი სისულელეა! ავი სულის ბოდვაა! ადუღებული ოცნების ბოდვაა! ეშმაკის ბოროტი ხუმრობაა; – მეტი არაფერია!..

„ჰო, მეტი არაფერია; რა თქმა უნდა, მეტი არაფერია! მაგრამ...“

თეიმურაზმა თვალწინ ორი თვის წარსული გადაიშალა და ცოლ-ქმრული ურთიერთობა გაიხსენა.

ორ თვეში მარგო ისე გალამაზდა და დაიხვეწა, რომ ასეთი ლამაზი და სანდომიანი არასოდეს ყოფილა. მარგოს დიდრონ და შავ თვალებში ახლა ცხოველის დამცხრალი ვნება და გამრავლების პერიოდიდან დაბრუნებულის მაძღრობა უღვივის.

„ახლა კი ცხადია, ყველაფერი ნათელია! ჰოი, შე უნამუსო! უნამუსო!“

ეს კიდევ არაფერი.

რაც მარგო ამ სოფელში ამოვიდა, თეიმურაზისთვის ერთი ტკბილი სიტყვა აღარ უთქვამს და თვალიც თვალში ვეღარ გაუყრია: თეიმურაზი რომ ელაპარაკება, მარგო თვალებს აქეთ-იქით აცეცებს, წინათ კი ხმას არ ამოიღებდა, რომ ის თვალები თეიმურაზისთვის ისარივით არ გაეყარა. აქამდე თეიმურაზის გონება ყრუ იყო და გულისყური დახშული, ახლა კი გონებაც გაუნათლდა და გულისყურიც გაეხსნა. მაშ, რატომ არიდებს მარგო თვალს თეიმურაზს?

„ცხადია, ცხადია! სინდისი აწუხებს მარგოს, სინდისი! რცხვენია, რცხვენია!“

ესეც არაფერი.

თეიმურაზი მარგოს ზოგჯერ მოეფერება. მარგო კი სახეს გაიმრუდებს, განზე გაიწევს და თეიმურაზს ოდნავ გაღვივებულ ვნებას ჩაუქრობს:

„კარგი, გეყოფა... თავი დამანებე.“

ხოლო ღამ-ღამობით საბანში გაეხვევა და თავს მოიმძინარებს, ან ნერვიულად წაიჩურჩულებს:

„თავი დამანებე! ავად ვარ... რა დროს ეგ არის! მეძინება... არ შემიძლია.“

თუ თეიმურაზმა ზედმეტი ჟინი გამოიჩინა და მაშინვე არ დაწყნარდა, მარგოც ხმას აიმაღლებს:

„კარგი, გეყოფა! თავი დამანებე მეთქი!“

თეიმურაზს ხმაურის ეშინია, ამიტომ უმალვე ბუზღუნით თავის ლოგინს უბრუნდება.

წინათ თეიმურაზი ამას ყურადღებას არ აქცევდა. ახლა კი... ახლა მისი გულთამხილავი თვალი ყველაფერს ხედავს.

„ახლა ყველაფერი ცხადია, ნათელია!“

თეიმურაზმა მოგონების ბასრი და სისხლიანი მახვილი უფრო ღრმად ჩაირჭო გულში და ულმობლად დაატრიალა.

კიდევ გაიხსენა:

„ქალი ბაღი ხარ, – ურცხვად იღრიჭება ხოლმე ჯაყო. – თუ არ მორწყავ, გახმები.“

ამაზე მეტი ურცხვობა გაგონილა! კიდევ საჭიროა სხვა საბუთებიც?!

„ცხადია, ნათელია!“

თეიმურაზმა ღამით რამდენჯერმე გაიღვიძა. მარგო ოთახში არ დაუხვდა. საიდანღაც დაგვიანებით შემოვიდოდა და იტყოდა:

„არა გძინავს, თეიმურ? ვერც მე დავიძინე... თავი მტკიოდა, ცოტა გავიარე.“

ან კიდევ:

„ძალიან ცხელა... ოდნავ გავგრილდი.“

სად იყო იმ დროს მარგო?

მართლა ნიავზე გავიდა, აივანზე გაგრილდა, თუ?..

ოოჰ, იცის ახლა თეიმურაზმა, სად იყო მარგო, იცის! იცის!

„ოოჰ, მოღალატევ! ჰოი, ჭუჭყიანო ქალო! ჰოი, მრუშო, ბილწო ქალო!“

კიდევ ბევრი რამ გაახსენდა თეიმურაზს.

გაახსენდა მარგოს ამოსვლის დღეც: კაბა – შემოხეული, მხარი – ნაკბენი, მკლავი – ნაღრძობი! სად იყვნენ იმ ღამეს ჯაყო და მარგო? იქნებ ყველაფერი იმ ღამეს დაიწყო?

„ალბათ, ალბათ? რა თქმა უნდა, იმ დღიდან დაიწყო, რა თქმა უნდა, იმ დღიდან!“

რა თქვა მაშინ ჯაყომ?

„ლევანაშენში იყავი, თომასთან გეძინაო.“

ვითომ? მართლა? დაიჯეროს ხევისთავმა? კეთილი და პატიოსანი. ამასაც გაიგებს თეიმურაზი.

ჯაყომ მარგო დედოფალივით მორთო. დიდი ფული დახარჯა... ჰა-ჰა! თეიმურაზს ასესხა! ორივემ ხუთი დღე გაატარეს ქალაქში... მარგომ ჯაყოს სუფთა საცვალი და ტანსაცმელი აყიდვინა, სუფთად თავის შენახვასაც შეაჩვია... ჰა-ჰა! წერა-კითხვაც ასწავლა!.. მუდმივად თავთ დასტრიალებს, ერთგული ცოლივით დასტრიალებს!

„ცოლივით?“

„დიახ, ცოლივით! ცოლივით მეთქი!“

ბოლო დროს, თეიმურაზი რომ ჩვეულებრივს გაიმეორებდა ხოლმე, მარგო მოუთმენლად მხრებს შეიშმუშნავდა:

„კარგი, გაათავე! რაც იყო – წავიდა და აღარ დაბრუნდება! დაგიზეპირებია მოცვეთილი სიტყვები და თუთიყუშივით იმეორებ. ლაპარაკს ისევ ის სჯობია, რომ ხელი გაანძრიო და ლუკმა პური იშოვნო!“

მაშინაც კი, როცა თეიმურაზს მართლა ლუკმა პურიც არა ჰქონდა, მარგოსგან ასეთი მწარე სიტყვები არ გაუგონია. ახლა რაღა მოხდა? რატომ შეიძულა და შეიზიზღა მარგომ ასე მძაფრად თავისი ქმარი? სად არის ამის მიზეზი?

ესმის თეიმურაზს, ყველაფერი ესმის!

როცა სიტყვა მოიტანდა, და თეიმურაზი ერთმანეთს დაუპირისპირებდა ცოდნას და ძალას, განათლებულის დაცემას და გაუნათლებლის დაწინაურებას, მწიგნობართა უძლურებას და უმეცრების წარმატებას, მაძღრების დამშეულობას და მშიერთა გაძღომას, როცა თეიმურაზი შეადარებდა ხოლმე ტყიდან გამოვარდნილ ჯაყოს და თავის თავს, მარგო აიშლებოდა და თეიმურაზს პირში მიახლიდა:

„გეყოფა, გაათავე! ვნახე და გავიგე შენი წიგნების ძალაც და ნამდვილი ცხოვრებაც. ბუხარს შეუკეთე შენი წიგნებიც და ნაწერებიც!“

ან კიდევ:

„რა ჯანდაბად მინდა შენი ფუჭი სიტყვები და ჭიანაჭამი ცოდნა? სუსტ და უძვლო ჭიაყელას ბუზიც კი დასცინის. ჯაყომ არაფერი არ იცის, მაგრამ ყველაფერი შეუძლია. შენ ყველაფერი იცი, მაგრამ სანაგვეზე გადასაგდები ნაჭერი ხარ, რა კაცი ხარ, ქათამიც ვერ დაგიკლავს!“

თუ ჯაყო იქ იყო, ისიც მაშინვე წამოხტებოდა, ხელ-ფეხს აიშლიდა და დაიჭიხვინებდა:

„ქალბატონი მართალს ბრძანებს, მართალს! სუსტი ხარ, სუსტი! მალე მართლა გადაგაგდებ სანაგვეზე. კაცს სისხლის გეშინოდეს და ქათამიც ვერ დაგკლავდეს?! ფუჰ, შენი ვაჟკაცობა! ჯაყომ არ იცის წიგნი, მაგრამ ჯაყოს ყველანი აი ასე გყავდეთ ხელში, აი ასე!“

და ხუთფუნტიან მუშტს ჰაერში მოსრესდა და – სიტყვა რომ შემოაკლდებოდა – წამოიძახებდა:

„მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!“

მარგო თითქოს ხუმრობდა, მაგრამ მისი ღიმილი გულის ბრაზს ვერ ფარავდა.

„ახლა კი ყველაფერი ცხადია, ნათელია!“

მარგოს თვალში ჯაყო მისაბაძ არსებად, ძალ-ღონის მაგალითად, ახალი ცხოვრების გმირად და გაბატონებულ მფლობელად გადაიქცა. და ამ მფლობელს უნდა დაეთმოს გზა და მოედანი, უნდა მიეცეს ფართო ასპარეზი მოქმედებისთვის და სრული უფლება თავისუფალი მოძრაობისთვის, ვინაიდან მხოლოდ ჯაყო იყო ახლად დაბადებული ახალი ტიპის ადამიანი, მხოლოდ მას ჰქონდა დროის შესაფერისი კუნთები, ბასრი კლანჭები და ფოლადის კბილები. ჯაყოები ამ კლანჭებით და კბილებით უძლურ ჭიაყელებს დაიპყრობენ, აღვირაწყვეტილ მხეცს დაიმორჩილებენ, მოშლილ უფლებას დაისაკუთრებენ, დაფანტულ ქონებას ხელახლა დააგროვებენ, ზარმაცებს აამუშავებენ, მოდუნებულ ძარღვებს გააცოცხლებენ, ახალ წესრიგს შექმნიან და ახალ თანასწორობას, სამუდამო მშვიდობას და კარგ ცხოვრებას დაამყარებენ, თანაც ყველას გემრიელ ლუკმას გაუჩენენ, ყველას – ხევისთავსაც კი, რომელმაც ყველაფერი იცის, მაგრამ არაფერი არ შეუძლია!

აი, უკვე გაუჩინეს კიდევაც თეიმურაზს დღიური ლუკმა! ტყუილად კი არ შესცქეროდა გაოცებული მონასავით მარგო ანთებულ ჯაყოს, რომელიც ზოგჯერ გალიაში დამწყვდეულ მხეცივით დარბოდა და ნერწყვებს ყრიდა:

„ნეტავ ჯაყოს გქონდეს ერთი წლით უფროსობა! ჯაყომ იცის მაშინ, როგორ უნდა კანონის გაკეთება! ისე მოგიგრიხო ნინიკას, თომას და ილას კისერი, როგორც კარგი წნელი, მაშ. მაშა! შენ კი, სუსტო, შენც კარგი ლუკმა პური გიშოვნებოდეს მაშინ. შენ ჩემს ბრძანებას დაწერდი მაშინ. გინდა ჩემი მწერალი გაგხადო?“

ჰა-ჰა-ჰა! თეიმურაზმა უკვე იპოვა ბოლოს შესაფერისი საქმე და ლუკმა პურიც... ჯაყოს დუქანში! დახლთან მომსახურედ! ჯაყოს დახლთან მომსახურედ! როდის, როგორ და რატომ მოხდა ასეთი ამბავი?

ღმერთო დიდებულო! ძლიერო ღმერთო! ეს რა რისხვა დაატეხე თეიმურაზს? რა შეგცოდა კრავივით უმანკომ და მტრედივით უცოდველმა თეიმურაზმა ისეთი რამ მიუტევებელი, რომ მის სუსტ კისერზე ასეთი დიდი წისქვილის ქვა დაატრიალე?! როგორ გაუძლო თეიმურაზის დასუსტებულმა გულმა ამდენ დარდს და მწუხარებას?! როგორ უნდა ზიდოს მისმა უძვლო და მოხრილმა ხერხემალმა ესოდენი დაუძლეველი ტვირთი?! როგორ უნდა გაიაროს მისმა გამხდარმა ფეხებმა დაუსრულებელი, თეიმურაზისთვის გაუგებარი, მიხვეულ-მოხვეული და ბნელი გვირაბი დღევანდელი ცხოვრებისა – თანაც მარტომ, ერთადერთმა, ეულმა და დაობლებულმა, ვინაიდან მისი ერთადერთი მეგობარი, სულიერი ძმა და ერთგული მეუღლე მარგო ახლა... ამ საშინელი გაჭირვების ჟამს – როცა თეიმურაზს ფეხქვეშ დედამიწა გაუსკდა და თავზე ცა ჩამოენგრა – ახლა მარგო იქ არის... ჯაყოსთან... ცალკე ოთახში...

უცებ თეიმურაზის ტვინი ცხელი შანთით დასდაღა ორმა მოგონებამ:

თეიმურაზმა ადრეც და ორი საათის წინათაც საკუთარი თვალით დაინახა მარგოს ფანჯრიდან გადმოყუდებული ჯაყო. რას აკეთებდა ჯაყო მარგოს ოთახში? ჰო, ჰო! მარგოს ოთახში იყო იმ წუთს ჯაყო, თორემ რატომ აივანზე არ გადმოდგა? ან როგორ მოასწრო ერთ წუთში თავის ოთახიდან მარგოს ოთახში გამოსვლა? ან რატომ გაბედა მარგოს ოთახში შესვლა და მძინარე ქალის გაღვიძება? მაშ, ორივენი ისე ურცხვად ეფერებიან და უყვართ ერთმანეთი, რომ ცოცხალ ქმარსაც კი აღარ ერიდებიან!

„ჰოი, უნამუსო ქალო! ჰოი, ბილწო, სალახანავ! აღარც მორიდება, აღარც სინდისი, აღარც სირცხვილი?!“

ცხადად და ნათლად ხედავს თეიმურაზი: თმაგაშლილი და შიშველი მარგო ჯაყოს ბანჯგვლიან და მსხვილ მკერდზეა მისვენებული. დათვის მსხვილ მკლავებში ვნებით და განცხრომით იკლაკნება. ჩუმი ეჭვი აჩრდილად გადაექცა ხევისთავს და აჩრდილი თვალწინ მკაფიოდ გაეშალა.

თეიმურაზმა გულის ტკივილს ვეღარ გაუძლო და იმ სურათისკენ ცეცხლმოკიდებულივით გაიწია. გაიწია და ბავშვივით ამოიკვნესა:

„ოოჰ, დედილო!“

როდის, ან რატომ ჩაქრა სანთელი დუქანში?

დახლზე რაღაც შავი წამომჯდარა და ორ მწვანე სანთელს თეიმურაზს შამფურივით თვალებში უყრის. თეიმურაზმა მოშლილი მკლავები უნებურად აიქნია. უცნაური ხმით შეჰკივლა და დაჭრილ ცხოველივით შეჰბღავლა:

„ვაიმე!.. ჰეი, დაიკარგე აქედან!“

დახლიდან შავმა კატამ ისკუპა და სიბნელეში გაუჩინარდა.

ეს რა დაემართა თეიმურაზს?! დათვრა თუ გაგიჟდა?! ისე ცხადად დაინახა ტიტველი და თმაგაშლილი მარგო, რომელიც ჯაყოს მკლავებში იკლაკნებოდა, თითქოს თეიმურაზი ორივეს თავთან წაადგაო, თითქოს საკუთარი თვალით დაჰყურებდა მათ მოფერებას და მოძრაობას, თითქოს მათი სუნთქვა და ქოშინიც კი ესმოდა.

მაშ, გაგიჟდა თეიმურაზი, თუ დათვრა? თვითონვე ესმის, ხედავს და გრძნობს, რომ ხელებს დაწყვეტილი ფრთებივით იქნევს და ხმამაღლა ბოდავს, სურს ხმაც ჩაიკმინდოს და ხელებიც დაიმშვიდოს, მაგრამ აღარც ენა ემორჩილება და ვერც ხელ-ფეხი შეუმაგრებია.

ბოლოს, ოდნავ გონს მოვიდა.

ოფლში გაწურული თეიმურაზი ჩაბნელებულ დუქანში გაოგნებულივით იდგა, თვალებს იფშვნეტდა, შუბლს ისრესდა, წნორის ფოთოლივით თრთოდა და კანკალებდა.

სიბნელეს და მარტოობას ვეღარ გაუძლო და დუქნიდან ბარბაცით გამოჩანჩალდა.

ფეხებში ცხოველი გაეხლართა.

შეშინებული ძაღლი წკმუტუნით შეერია სიბნელეს.

ელდანაკრავმა თეიმურაზმა ერთხელ კიდევ შეჰბღავლა ცხოველივით და დუქნის ზღურბლზე ჩაიკეცა, თან აკანკალებული ხელით შუბლიდან ცივ ოფლს იწმინდავდა და გაუგებარს რაღაცას ლუღლუღებდა.

ღამე ხევისთავის სულივით ჩაბნელებულა. ყველაფერი სიმშვიდით არის გაჟღენთილი. მხოლოდ ლიახვი შხუის და დუქნის უკან ხის თავზე ჭოტი გაჰკივის.

თეიმურაზი ვერ უძლებს ჭოტის კივილს. ხელების ფათურით გზაზე რამდენიმე ქვა აკრიფა და კაკალს დაუშინა. ჭოტის ფრთების შრიალი ჰაერში დაიკარგა.

დიდხანს იჯდა დუქნის ზღურბლზე მიბნედილი, მოშლილი, გაბრუებული და გულმკვნესარი თეიმურაზი. ბოლოს, დაჭრილივით წამოიწია, მსუბუქი სხეული ძლივს აითრია, ლასლასით დუქნის უკანა ოთახში შეძვრა და გახურებული ტანი გაუშლელ ლოგინზე დასდო.

განთიადზე ძლივს ჩაეძინა თეიმურაზს, მაგრამ ძილშიც აგონიაში მყოფ გულზე ლოდივით ედო აყროლებული ლეში, თავისი ბედისწერა, განუყრელი ძმა და მეგობარი, რომელიც თეიმურაზს ალბათ სამარემდე მიჰყვება, კუბოშიც ზედ დააწვება და იქაურ სიცოცხლესაც მოუშხამავს, გაუმწარებს და აუყროლებს.

ასე ფიქრობს ბურანში წასული თეიმურაზი, რომელმაც ძილის, ბურანისა და სიცხადის გარჩევის უნარიც კი დაკარგა.

ავზნიანმა სიზმრებმა ცივ ოფლში გაწურეს. მაჯლაჯუნამ სუნთქვა შეუკრა. ჯაყო და მარგო თვალიდან არ შორდებიან: ეფერებიან, მხიარულობენ, ხარხარებენ, კუნტრუშობენ. ურცხვად ალერსობენ და მაიმუნებივით ეფერებიან.

ერთ საშინელ აჩრდილს მეორე მოსდევს, მეორეს – მესამე, და მეოთხეს – მეხუთე, ერთმანეთზე უფრო ჭუჭყიანი, ბილწი და მახინჯი.

დუქანი დაუკეტავი დარჩა.

ოთახში უპატრონო ძაღლი და კატა შემოვიდნენ. მათ თეიმურაზის თავთან, რომელიც თითქმის მკვდარი იყო, ხმაური ატეხეს: ჩხუბობდნენ, ღრენდნენ, კნავდნენ და ფრუტუნებდნენ.

თეიმურაზს ერთი წამით თითქოს გამოეღვიძა, თითქოს გონება დაუბრუნდა. მან თვალების გახელა სცადა, მაგრამ ვერ გაახილა. უნდოდა გადაბრუნებულიყო, მაგრამ ვერ შეძლო. სცადა, მარგოს სახე გაეხსენებინა, მაგრამ ესეც ვერ მოახერხა: საკუთარი ცოლის სახეც კი დაავიწყდა.

ის ისეთი დაღლილი და უძლური იყო, რომ აღარ ჰქონდა ძალა, ხელი გაენძრია ან დაეყვირა, ძაღლი და კატა გაეგდო და დუქანი დაეკეტა.

ნაწილი მეორე — თავი VII

დილაადრიან თეიმურაზი ერთმა გლეხმა გააღვიძა. ხევისთავმა თავისი დაღლილი, მოხუცებული და გამოფიტული სხეული ძლივს ააყენა. ჯაყოც მალე ჩამოვიდა. „როგორ ხარ, ბრინკა? ყაჩაღები ხომ არ მოსულან ღამით? ხომ არ შეგაშინე, ჩემო ნათლია?“ „ცუდად ვარ, ჯაყო,“ – უპასუხა პირქუშმა თეიმურაზმა. – „ექიმს უნდა ვეჩვენო. გორში მივდივარ...“ ჯაყოს ამ ამბავზე არ გამოუხატავს თავისი დამოკიდებულება. ერთი საათის შემდეგ ზემოდან გიბა ჩამოვიდა და თეიმურაზის ნაცვლად დახლში ჩადგა. იმავე დილით თეიმურაზი თავის ძველ სახლში ავიდა და მარგოს ეუბნებოდა: „რთულ მდგომარეობაში აღმოვჩნდით, ცოლ-ქმარი ვართ. ერთ სოფელში ვცხოვრობთ და ერთმანეთი ვეღარ გვინახავს. სტუმრობა მეტისმეტად გაგვიგრძელდა. დროა წავიდეთ.“ „სად? საით უნდა წავიდეთ?“ – ჰკითხა მარგომ ოდნავ შესამჩნევი ღიმილით. „სადმე წავალთ. ჯერ არ ვიცი, დღეს გორში მივდივარ. ადგილს ვიშოვი და...“ მარგომ ცივად უპასუხა: „წადი, როცა იშოვი, მერე ვილაპარაკოთ.“ „უხერხულია, მარტო ხარ ამ ოჯახში, მარგო...“ მარგომ ნაძალადევად გაიღიმა: „ახლა მოგაგონდი? ან იქნებ ეჭვიანობ? ვისი გეშინია? ჰა-ჰა-ჰა! ჯაყოსი გეშინია მართლა?“ „არა, მარგოჯან, ჯაყო არ არის იმის ღირსი, რომ მისი მეშინოდეს. მაგრამ...“ მარგო უნებურად აენთო: „ჯაყო შენი შიშის ღირსი არ არის? ვითომ რას უწუნებ?“ „არ მესმის. განა ამას ლაპარაკი სჭირდება! არ მესმის-მეთქი... ეგ რა საკითხავია?“ მარგო თავის უტაქტობას მიხვდა. მაშინვე უგულოდ გაიცინა და თეიმურაზს მკლავი მოხვია. „კარგი, გენაცვალე, კარგი... ვხუმრობ. წადი, იქნებ მართლა სადმე ფეხი მოიკიდო.“ თეიმურაზი უგულოდ დაემშვიდობა და წამოვიდა. ჯაყომ აივნიდან გადმოსძახა: „ბრინკა, ღმერთმა ხელი მოგიმართოს! მშვიდად იყავი. მარგოს დარდი ნუ გექნება. ისე მოგივლი ჯაყო ნათლიდედას, რომ მოგეწონება.“ თეიმურაზმა საურმე გზას ოდნავ გვერდი აუქცია და ლევანაშენში შეუხვია. შუადღე გადასული იყო, როცა თეიმურაზი ლევანაშენს მიადგა. ერთმა მოხუცმა თეიმურაზს ჯაყოს ნათესავის – თომას სახლი მიასწავლა. ბებერმა თომამ თეიმურაზი პატივისცემით მიიწვია. ფეხები დაბანეს და ამბავი გამოჰკითხეს. „ჯაყომ მოგიკითხა, თომა. კარგა ხანია თომასთან არ ვყოფილვარო,“ – შორიდან მოუარა გულის იარას თეიმურაზმა. „მადლობელი ვარ, შენი ჭირიმე, მოკითხვისთვის, დიდი მადლობელი ვარ. ჯაყო ერთი წელიწადია არ ყოფილა ლევანაშენში.“ „ჯაყო ამბობს, დიდი ხანია თომა არ მინახავსო,“ – მახეს აგებს თეიმურაზი. „დიდი ხანია არც მე მინახავს ჯაყო. ახლა ჯაყო დიდი კაცია, აღარ გკადრულობს ღარიბი ნათესავები,“ – შესჩივლა თომამ. მერე თეიმურაზს შეხედა, სიტყვა შეწყვიტა და წამოიწია: „შენი ჭირიმე, ბატონო, რა დაგემართა? ავად ხომ არა ხარ?.. ქალო, წყალი!“ თეიმურაზმა მიბლეტილი თვალები ძლივს გაახილა, შეკრული კრიჭა ძლივს გაიხსნა და მილეული გული ძლივს მოიბრუნა. ზაფრანის ფერი ედო. ვეღარ ინძრეოდა და ძლივსღა ლუღლუღებდა: „მადლობელი... წყალმა მიშველა... მზემ დამსიცხა... ნუ სწუხდები, ჩემო თომა, ახლა კარგად ვარ... მადლობელი.“ „მოისვენე, შენი ჭირიმე, თორემ უარესი მოგივა.“ თეიმურაზი ბალიშზე მიწვა. დიდხანს ეგდო გულაღმა – თვალდახუჭული და უძრავი. სადღაც ძარღვი ჩაწყდა. გული თითქოს აღარ უცემდა. სისხლის დენა შეუჩერდა, კუნთები მოეშალა და თავი სკად გადაექცა. იმ სკაში ფუტკრების ხროვა ფუსფუსებს, ბზუის და თეიმურაზის ტვინს შხამიანი ისრებით კბენს და ის ტვინიც ისე გაქვავდა და დაიბურა, რომ ერთ აზრსაც ვეღარ იკარებდა. „აზრებიც ამ ფუტკრებივით გამრავლდნენ, აირივნენ. ნაწილ-ნაწილად დაწყდნენ და ერთ უთავბოლო მტვრის გრიგალივით დატრიალდნენ.“ თეიმურაზმა კრაზანების ბუდე ვერ დაიმორჩილა, ფიქრს თავი და ბოლო ვერ უპოვნა, აზრის მთლიანი ძაფი ვერ გააბა და გონებას გზა ვერ გაუკვლია. ხევისთავი მხოლოდ გრძნობს კრაზანების უთვალავ ნაკბენს, მას ესმის მათი შხამიანი, გაბრაზებული და მწვავე ბზუილი; ესმის და ეშინია გამწარებული კრაზანების უარესად გაღიზიანების, დაფრთხობისა და აფორიაქების. გაშეშებული წევს და გულისცემის შეწყვეტას ელოდება. მერე თვალებს ძლივს ახელს და თომას ჩურჩულით ეკითხება: „მაშ რამდენი ხანია, რაც ჯაყო აქ არ ყოფილა?“ „ერთი წელიწადიც იქნება, შენი ჭირიმე.“ „მაშ ჯაყოს ორი თვის წინ ურმით არ შემოუვლია შენთან?“ „არა, შენი ჭირიმე; არ შემოუვლია. მე სულ სახლში ვიყავი.“ „კარგი... ძალიან კარგი, ცოტა წყალი კიდევ მომაწოდე... ჩქარა!“ კეთილი და პატიოსანი! თეიმურაზმა ახლა ყველაფერი იცის. ძალიან კარგი! გუშინ თეიმურაზი ეჭვიანობდა, დღეს კი ყველაფერი ცხადია. გუშინ მიმქრალ გულში ოდნავ კიდევ უღვიოდა იმედის სანთელი, ახლა კი ისიც ჩაქრა და ხევისთავის გულში მოწამლული წყვდიადი ჩაწვა. ოოჰ, ნეტავ, ნეტავ ის სანთელი მაინც არ ჩამქრალიყო და თეიმურაზის გული ასე უღვთოდ არ ჩაბნელებულიყო! მაგრამ რაც მოხდა, მოხდა! ახლა ეჭვის ნატამალიც გაქრა და უძირო ბნელეთმა შავი და საზარელი პირი დააღო. მაშ ასე! მაშ მარგომ თეიმურაზი ჯაყოზე გასცვალა! ხა-ხა-ხა! ჯაყოზე! „ვისზე გასცვალა?“ „ჯაყოზე, ჯაყო ჯივაშვილზე!“ მაშ დაიჯეროს თეიმურაზმა? თუ უნდა, ნუ დაიჯერებს... მაშ როგორ უთხრა მაშინ ჯაყომ თეიმურაზს? „ურემი გაფუჭდებოდა... ღამე ლევანაშენში გაგატარე, ჩვენ თომასთან.“ ესეც ლევანაშენი... აი, თომაც აქ ზის... მაშ დაიჯეროს თეიმურაზმა? მაშ გასცვალეს თეიმურაზი? „ვინ, მარგომ?... ვისზე, ჯაყოზე?!“ „დიახ, ჯაყოზე, ჯაყო ჯივაშვილზე! იმ ჯაყოზე, რომელიც ახლა ალბათ ხელებგადაჯვარედინებული დგას და ჭიხვინებს: „მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!“ „ხა-ხა!“ – როგორ არ გაიცინოს თეიმურაზმა! – „ხი-ხი-ხი!“ თომამ თეიმურაზს შუბლზე ხელი დაადო და გამოაფხიზლა: „რას იცინი, შენი ჭირიმე?“ თეიმურაზი წამოჯდა: „მე? მე ვიცინი? რატომ ვიცინი?“ „მეც მაგას გეკითხები, შენი ჭირიმე, რატომ იცინის-მეთქი ბატონი?“ რატომ იცინის თეიმურაზი? როგორ არ გაიცინოს! განა სასაცილო არ არის?! ჯაყომ თეიმურაზს ცოლი წაართვა! დიახ, წაართვა! მაშ ვინ წაართვა ცოლი თეიმურაზ ხევისთავს? ტყიდან გამოვარდნილმა ნადირმა, უგუნურმა პირუტყვმა, გუშინდელმა მოჯამაგირემ, რეგვენმა, ბრიყვმა და ბნელმა ჯაყო ჯივაშვილმა! იმ ჯაყომ, რომელიც გუშინ თეიმურაზის ნახირს დასდევდა, მუდმივად ნაკელით იყო დასვრილი და ჭუჭყისაგან იყო შეჭმული! რომელიც არასოდეს საპონს არ იკარებდა და არც პერანგს იცვლიდა! ჯაყომ წაართვა, ჯაყომ! ჯაყომ, რომელიც ისე იყო აყროლებული, რომ მისი სუნი, – როცა ჯაყო თეიმურაზის სახლში შევიდოდა ხოლმე, – სამი დღე მაინც ტრიალებდა იმ ოთახებში! და ის სუნი, ის თავბრუდამხვევი სიმყრალე ახლაც თან დაჰქონდა გამდიდრებულ ჯაყოს! მერე, ვის წაართვა ცოლი ჯაყომ?! განთქმულ საზოგადო მოღვაწეს. ცნობილ მწერალს, პატიოსანთა შორის პატივდებულს, ამაყსა და ქედუხრელ თავადიშვილს – თეიმურაზ ხევისთავს! ჯაყომ არ იკმარა წართმეული სახლ-კარი, ბაღი და ვენახი, ეზო და ნაფუძრები, ავეჯი და წიგნები... „რატომ იცინი, შენი ჭირიმე?“ – კვლავ ეკითხება თომა. თეიმურაზს მისი ხმა აღარ ესმის. თეიმურაზმა პატიოსნების და ცოლის გარდა ყველაფერი დაკარგა. ახლა კი მათი ჯერიც მოვიდა. ცოლიც ჯაყომ მოსტაცა და პატივიც იმან აჰყარა! განა ასეთი ამბავი სასაცილო არ არის?! მაშ არ უნდა გაიცინოს თეიმურაზ ხევისთავმა?! ისევ თომას ალერსიანი ხმა ესმის: „ალბათ კარგად ხარ, შენი ჭირიმე, რომ ასე იცინი, ღმერთმა მშვიდობა მოგცეს. მხიარული კაცი ყოფილხარ.“ ჰო, რა თქმა უნდა, თეიმურაზი მხიარული ადამიანია! ცოტა ხნის წინ მზემ დასიცხა და ოდნავ უგუნებოდ გახდა, თორემ ბუნებით თეიმურაზი ძალიან მხიარული ადამიანია! „ახლა როგორ ბრძანდებით, შენი ჭირიმე?“ ახლა? ახლა არაუშავს-რა თეიმურაზს. ახლა ძალიან ყოჩაღად არის. მაშ თეიმურაზს ცუდი ფერი ადევს? ეს არაფერია, მალე გაივლის... ვითომ ფეხზედაც ძლივს დგას? ეს კი ტყუილია! აბა შეხედოს თომამ, რა მარდად გაივლის თეიმურაზი... რა თქვა თომამ? მაწონი მაინც შეჭამოს თეიმურაზმა? „მადლობელი, თომაჯან, მადლობელი, არ მშია... მშვიდობით და გამარჯვებით! გამაცილებ? არა, გენაცვალე, არა!.. საჭირო არ არის გაცილება, ნუ სწუხდები.“ თეიმურაზმა ძალ-ღონე მოიკრიბა, წელში გასწორდა, ფეხები მოიმაგრა და ეზო ყოჩაღად გადაჭრა. ღობეს რომ გადასცდა, უცებ ხელახლა მოიშალა. კისერი ისევ მოსწყდა, კვლავ ორად მოიკაკვა. ფეხები ერთმანეთში გაეხლართა და ყელში რაღაც ბურთი მოაწვა. სასწრაფოდ გზას გადაუხვია, დადამბლებული და ნაგვემი სხეული გატეხილ ღობეზე ძლივს გადაითრია, ვაზებში შეერია, ბალახებში პირქვე დაეცა, მძაფრად დაჭიმული ნერვების სიმები მოუშვა და დაგუბებულ დარდს პირი მოურღვია. ბავშვივით ატირდა თეიმურაზი. სლუკ-სლუკით ქვითინებდა და გამხდარ მხრებს ისე ახტუნავებდა, თითქოს ბნედა დაემართაო. მხოლოდ ბავშვობაში ტიროდა პაწაწა თეიმური ასეთი შვებით და ასე გულიანად. როცა თხუთმეტი წლისას დედ-მამა დაეხოცა, პატარა გული ასე მძაფრად მაშინაც არ ამოსჯდომია. ახლა კი, როცა მუგუზი გული აუპრიალდა, ჯავრით ნაგვემი თეიმურაზი სიმწარისაგან ვაზის ყლორტებს ამტვრევდა და ბალახს ფესვიანად გლეჯდა. დიდხანს ეგდო ბალახებში გაბრუებული, გონება-გაფრენილი, გარინდული და განაბული თეიმურაზი. შხამიანი კოღოები თავში აღარ უბზუოდნენ და ტვინსაც აღარ კბენდნენ. ბოლოს, როცა ტირილით გული მოიოხა და ფიქრთა ბრძოლა დაასრულა, წელმოწყვეტილი ნაკაცარი ძლივს წამოდგა და ზლაზვნით გზას გაუდგა. გადაწყვეტილი არ ჰქონდა, ნაშინდარში დაბრუნებულიყო თუ ისევ თავის გზით წასულიყო, გორში ფეხი მოეკიდნა და მერე, მარგოს წასაყვანად, ისევ ნაშინდარში ამოსულიყო. თეიმურაზმა ოდნავ შეხორცებულ იარაში კვლავ ჩაარჭო მახვილი და დაატრიალა. ურჩი მაჯლაჯუნა ისევ ჩაუძვრა მინელებულ სულში და ცეცხლი მოუკიდა. რაო, რა თქვა თეიმურაზმა? ნაშინდარში უნდა ავიდეს მარგოს წამოსაყვანად? ვინ ბოდავს თეიმურაზის გულში ასეთ უკადრის სისულელეს? ალბათ ვიღაც უჩინარი ლაპარაკობს ასეთ სისულელეს, თორემ თეიმურაზი ამას როგორ იტყვის! მარგოს წასაყვანად?.. კარგი, მაგრამ მარგოც რომ გაჰყვეს თეიმურაზს, განა ისე უნდა დაიმციროს თეიმურაზ ხევისთავმა თავი, რომ კვლავ მარგოს ხმა გასცეს? განა ისე უნდა გაილახოს სახელი და დასთმოს თავადური თავმოყვარეობა, რომ ჯაყოს ნაამბორალს შეუნარჩუნოს ხევისთავის სახელი? ჭუჭყიან ნამრუშალს და ნამძუნვარს განა ისევ უნდა მოუალერსოს და ისევ გვერდით მოუწვეს!? შებილწულ მკერდზე ისევ თავი მიადოს და ჯაყოს დალოშნილ ტუჩებს მიეკაროს?! „ჰოი, უწმინდურო, ჰოი, მურდალო ქალო! ჰოი, გარყვნილო პირუტყვო! როგორ ატარებდი ამდენ ხანს თეიმურაზ ხევისთავის სახელს და ანგელოზის ნიღაბს?! რამდენი ტალახი და შხამი გქონია დაგროვილი მარმარილოს მკერდის ქვეშ! როგორ ვერ გაარჩია აქამდე თეიმურაზმა გველი კრავისგან, ლენცოფა სურნელოვანი ყვავილისგან და სალოცავი ხატი ქუჩის სალახანა გომბიოსგან, რომელიც პირველივე ღამეს გაჰყვა ტყის კაცს ჯაყოს, რადგან იმ ნადირს თეიმურაზზე უფრო განიერი მხარ-ბეჭი ჰქონდა, უფრო სქელი ბარძაყები, ძლიერი მკლავები და... ალბათ მეტი ცეცხლიც!“ უეჭველია, ცხადია! ცხადია, რომ ასეთი ფეხსუსტი მაწანწალა აქამდეც დაეთრეოდა კარდაკარ და ყოველ ულაყს, თუნდაც მეეზოვეს ან მეჩექმესაც ადვილად მისდევდა. მხოლოდ ახლა ახსენდება თეიმურაზს მრავალი შორეული, საეჭვო ამბავი, მარგოს ორპირი ღიმილი და ზედმეტი პრანჭიაობა... თეიმურაზს მარგოს შორეული ნაცნობები და ნათესავებიც ახსენდება, რომელნიც ვითომ... აი, თუნდაც მიხა ზედაუბნელი, ან ნიკო ჩუხიშვილი, ან კოტე შიქარაძე... ცხადზე ცხადია, რომ მარგო ყველას სწყალობდა, ემორჩილებოდა, უყვარდა! „ჰოი, ბიწიერო! ჰოი, ჭრელო გველო! გაუმაძღარო, მსუნაგო გომბიო! ხომ იპოვე ბოლოს შენი ღირსეული ტოლ-ამხანაგი! თუ ჯაყო არ გეყოფა, მიიშველე ქეშელაც, ტურაც, გიბაც, ტელაც, მეშთაც და ყველა ნაშინდრელი გლეხებიც! ორასი კაცი მაინც მოგროვდება! ყველანი რიგში ჩააყენე და დაგროვილი ავი ვნება მოიფხანე! ფუჰ, შენს ნამუსსა და ქალობას!“ და თეიმურაზმა მტვერში შხამი და გესლი გადააფურთხა. აშლილი თეიმურაზი მარდად მიაბიჯებდა გორისკენ, თან ოფლს იწმენდდა, ხანდახან გულ-ღვიძლით ოხრავდა და გზის გასწვრივ ჩარიგებულ წნორის ფოთოლსა და ყლორტებს შინდის ჯოხით სხეპავდა. ირგვლივ არც კი იყურებოდა და გამვლელ მგზავრებსაც ვერ ამჩნევდა. შორიდან მხოლოდ ატენის მთებს და გორის ციხეს ხედავდა, რომლებიც თანდათან თეიმურაზისკენ მოდიოდნენ. გორის ბაღებს და ციხეს რომ გასცდა და მთავარ ქუჩაზე გავიდა, თეიმურაზმა ნაძალადევად გული გაიმაგრა და სახე გაიშალა. თეიმურაზი ერთ კვირას დარჩა გორში, ხან ძველ მეგობარს მიადგებოდა კარზე, ხან კიდევ შორეულ ნათესავს მოიკითხავდა. მაგრამ ფეხი ვერსად მოიკიდა და თავშესაფარი კუთხე ვერ იპოვა. ხევისთავის ნაცნობები, მეგობრები და ნათესავებიც შრომით წელებზე ფეხს იდგამდნენ და ერთი ლუკმის გულისთვის ერთ თასს ოფლს ღვრიდნენ. თეიმურაზი გაფაციცებით ეძებდა სამსახურს და თუნდაც შავ საქმეს, თუნდაც გადამწერის, დარაჯის ან გზირის ადგილსაც დიდი მადლობით მიიღებდა. უცნობსა და ნაცნობს დილიდან საღამომდე კუდად დასდევდა, ან, ქედმოხრილი, სამ საათს ერთ „არას“ ელოდა, ხან კიდევ უცნობ ადამიანს ბინის კარებს უკაკუნებდა, ცრემლიანი ხმით ეხვეწებოდა, შვიდ საფიცავს იფიცებდა და ყველა თავის წარსულს აცნობდა. ტყუილად ირჯებოდა თეიმურაზ ხევისთავი და ტყუილად უამბობდა ახალ ხელისუფლებას თავის ვინაობას. მას მაინც ეგონა, ვითომ ცხვირწინ კარებს იმიტომ უკეტავდნენ, რომ თეიმურაზს არ იცნობდნენ. მხოლოდ მერე მიხვდა ლუკმა პურის მაძიებელი, რომ მას არ ენდობოდნენ, რადგან მისი წარსული ზედმიწევნით იცოდნენ.

ბოლოს, როცა საბოლოოდ მიხვდა, რომ ვერსად ვერაფერს გახდებოდა, რომ ვერ შეარბილებდა ქვაზე მკაცრ გულს, ვერ გაადნობდა ყინულივით ცივ დამოკიდებულებას და ვერც ერთ დაკეტილ კარს ვერ გააღებდა, სრულიად გამოფიტული და სასოწარკვეთილი მწიგნობარი უფრო მეტად მოიბუზა, სახე ჩამოუგრძელდა და უიმედობის მწუხარებითა და მძიმე ნაღველით სული შეეხუთა.

ნაწილი მეორე — თავი VIII

კვირა დღე იყო. თეიმურაზი, თავჩაქინდრული, დილიდანვე უმისამართოდ, უაზროდ და უმიზნოდ დადიოდა გორის ბაღების გარშემო. შემდეგ, ნანგრევებად ქცეულ ხუთკარიან ციხეში ხმაურით ავიდა, კედელზე აცოცდა და დაფიქრდა.

მარგოს გამო დაწყნარებული გული ამ ხეტიალსა და მარტოობაში თავისთავად მოუბრუნდა. გუშინდელი დარდი დღევანდელმა მწუხარებამ დაჩრდილა.

სადღა წავიდეს თეიმურაზი? ვის მიადგეს კარზე? ვის აეკიდოს სამადლოდ? კიდევ ვის შეაფაროს თავი, როცა ყველას სძულს? არსად და არავის. ყველა გზა გადაჭრილია და დამხმარე ხელიც არსაიდან არ ჩანს.

ოოჰ, ნეტა შეეძლოს თეიმურაზს ქვის ზიდვა, აგურის ზელვა, შალაშინის, ანუ ხის დასამუშავებელი ხელსაწყოს, ან ჩაქუჩის მოხმარება! ისიც ხალისით და სიხარულით ჩაერეოდა მაშინ აგერ იმ მუშებში, რომლებიც მიწისძვრისგან დანგრეულ გორის სახლებზე მუშაობენ. ჩაერეოდა და შავ ლუკმას, ანუ მძიმე შრომით მოპოვებულ საჭმელს, თავის ოფლით გააგემრიელებდა.

თეიმურაზმა ითხოვა კიდეც შავი მუშაობა, ანუ მძიმე ფიზიკური შრომა, მაგრამ ზედ რომ შეხედეს და სათვალეები დაუნახეს, დასცინეს და ცივად გააბრუნეს.

ცოლის ღალატის შხამიც თითქმის დაავიწყდა. გული წინანდელივით აღარ უბორგავს, ანუ აღარ აწუხებს. იქ დაბუდებული გველის წიწილებიც გაიძურწნენ და შხამიანი ნაღველიც თავისთავად დაიწურა. დარჩა მხოლოდ შავი სევდა, - ისიც დალექილი და დაწრეტილი, ანუ დამშვიდებული და შემცირებული.

თეიმურაზის ფეხქვეშ დანგრეული გორი ფუსფუსებს. ციხის მარცხნივ და უკან ბაღები გადაჭიმულან. მარჯვნივ მტკვარი და ლიახვი ერთმანეთს ეხუტებიან. გაღმა რკინის გზისა და ნავთის სადგურები ჩანან. უფრო ქვევით მატარებელი შავი გველივით ოხვრით და ქშენით მიცოცავს. გამოღმა ნაცრისფერ კლდეში უფლისციხეს მესამე თუ მეოთხე ათასეული წელია სძინავს. მტკვარი თვალუწვდენელ სიგრძეზე ვერცხლის ქამარივით ჩაწოლილა უტყეო ჭალებსა და უკაცრიელ კალაპოტში. აღმოსავლეთით მტრედისფერი ნისლში ოდნავ ჩანან ქსნის ქედი და ზედაზენი. დასავლეთით და ჩრდილოეთით ქართლის მინდორი დილის ბურუსში და მთების კალთებში იკარგება, ხოლო სამხრეთით, იქვე, სადგურის თავზე, ტყით შემოსილი თრიალეთის ტოტი აღმართულა.

თეიმურაზი გორში რომ მარტო დარჩებოდა, სადმე კუთხეში მიწოლილი, ლუკმა პურის დევნით მოქანცულ-მოშხამული, ან როცა „არას“ მოლოდინში ორ-სამ საათს იჯდა გაყინული, აზრით ისევ ნაშინდარში გადაფრინდებოდა ხოლმე, ისევ მარგოსკენ მიილტვოდა, ისევ თავის ერთადერთზე ფიქრობდა და ზრუნავდა, ისევ თავის მეუღლეს ევლებოდა, მაინც მას დაჰთრთოდა და დაჰკანკალებდა.

მისი მოღლილი გული ახლაც კვნესის და წუწუნებს:

- იქნება მოტყუვდი? იქნება ბებერ თომას დაავიწყდა ორი თვის ამბავი? ან ეგებ მაშინ ჯაყომ ხუმრობით დაასახელა თომა, ან მატარებელმა დაიგვიანა, ან კიდევ... ვინ იცის, რა იყო და როგორ იყო? რატომ დაიჯერე ასე ადვილად მარგოს ღალატი? რატომ აფორიაქდი და აფეთქდი თოფის წამალივით? ვთქვათ, ასეც მოხდა: ჯაყომ მარგო დაიმორჩილა. მისი სუსტი ნებისყოფა დაიმონა. მერე? რა მიზეზია? რატომ გაგცვალა მარგომ ჯაყოზე? რატომ გამოდგა უგეში ჯაყო იმ ბრძოლაში ჯადოსანი და დაუმარცხებელი? სად არის ფესვი ასეთი უცნაური არჩევანისა? ცხადზე ცხადია მხოლოდ ერთი რამე: მარგოს რომ ჯაყოს მაგივრად სხვა ვინმე შეხვედროდა, - შენზე შეძლებული და ჯანიანი, - ისევ ეს ამბავი დაგემართებოდა: მარგო თავს დაგანებებდა და იმ უცნობს მიეკედლებოდა. მაშ ჯაყო რა შუაშია? ცხადია, ჯაყო უბრალო შემთხვევაა და თეიმურაზის უბედურებაში ბრალი არ მიუძღვის.

უცებ რასპუტინი გაახსენდა, - ბნელი, ბინძური და სულელი ციმბირელი გლეხი. გაიხსენა და ჯაყოს დაუპირისპირა. ხევისთავი კარგად იცნობდა შავი რუსეთის შავ ბედს - ჭუჭყიანსა და სალოს გრიშკას. ალღო არ ატყუებდა თეიმურაზს: ცხადია, ცხადზე ცხადია, რომ რასპუტინიადის რელიგიურსა და მისტიურ ბოდვას სარჩულად ედო ბნელი და უძლიერესი სქესი, რომელმაც იმ ქადაგს სეფე ქალებიც კი დაუმორჩილა, ტახტამდე ააგდო და უგვირგვინო მეფედ აქცია. რამდენი ათასი ყოფილა ასეთი მაგალითი! რამდენ ათას წარჩინებულ დედაკაცს აუყვანია საყვარლად მეჯინიბე ან მზარეული, მებაღე ან შოფერი! აი თუნდაც მარგოს ნათესავი კნეინა „გიჟი ბაბალე“. მთელ ქალაქს ახლაც ახსოვს უმაგალითო სკანდალი: ბაბალე თავის მეჯინიბეს ჰყვარობდა, მეჯინიბეს! ერთი რომ არ ეყო, თავისი მოურავი ნაზარიანციც კუროდ დაისვა და თავისი ჭუჭყიანი ნაჩუმარი, ანუ საიდუმლო, არც კი დაჰმალა. ხოლო მისი ქმარი - მეფის გენერალი, კეთილშობილი, განათლებული და პატივდებული ელიზბარ ყაფლანიშვილი მხოლოდ განზე გადგა და თავის გამეძავებულ მეუღლეს თავისი გვარიც არ ჩამოართვა. უფრო მეტიც - ფულსაც კი აძლევდა და ეტლებსა და სასახლეს უნახავდა!

კნეინა ელისაბედ ტაშისკარელი, ათიოდე წარჩინებული საქმრო რომ დაიწუნა, შარშან ყასაბს გაჰყვა ცოლად, ყასაბს - სისხლიანს, ქონიანსა და ჭუჭყიან სალახს, ანუ უხეშ ადამიანს!

კიდევ მრავალი მაგალითი ახსენდება თეიმურაზს. ახსენდება და თავის თავს ეკითხება:

- რით სჯობიან ჯაყო ჯივაშვილს ბნელი გრიშკა რასპუტინი, ქონიანი სალახი და ნეხვიანი მეჯინიბე?

- არაფრით, არაფრით!

რა თქმა უნდა, არაფრით! ხევისთავი გამწარებულია, მაგრამ სამართლიანობის უნარი ჯერ კიდევ შენარჩუნებული აქვს.

- ოღონდაც არაფრით, ოღონდაც!

მაშ ვინ, რამ დაატეხა თეიმურაზს ასეთი უმაგალითო სირცხვილი, ასეთი გაუძლისი უბედურება? ისევ თავის თავს უნდა უჩიოდეს და ემდუროდეს თეიმურაზი, ისევ თვითონ არის ბრალიანი და დამნაშავე. ის მეტისმეტად გადაჰყვა მწიგნობრობას, საზოგადო საქმეს და ქვეყნის ცხოვრებას, ზანზიბარსა და ეშმაკის კუნძულს, ლოიდ ჯორჯსა და მაროკოს, კლემანსოს და ლიბერიის რესპუბლიკას. გადაჰყვა თეიმურაზი და დაივიწყა, რომ გვერდით ცოლი ჰყავდა, რომ მარგოც დედაკაცი იყო, რომ იმასაც უნდოდა მოვლა და პატრონობა, მზრუნველობა და სიყვარული, რაც მარგოს თეიმურაზმა დააკლო, ჯაყომ შეუვსო. - აი უბრალო, მარტივი და ბუნებრივი ამბავი, რომელიც გაცხარებულმა თეიმურაზმა მეტისმეტად გაჰბერა და გააჭიანურა.

კიდევ ახსენდება თეიმურაზს:

მარგო სხვებისთვის გულცივი, თავშეკავებული, მშრალი და მიუწვდომელი დედაკაცი იყო. ამიტომ ერიდებოდნენ მამაკაცები და სიყვარულის ნაცვლად პატივს სთავაზობდნენ. ხოლო სისხლჭარბიანმა ჯაყომ, ანუ ძლიერი ვნებების მქონე ჯაყომ, მეორე მხრიდან მოუარა და პატივსა და შორი გზას ძალა ამჯობინა.

თეიმურაზს ისიც ახსენდება, რომ ქალი დაუმთავრებელი ბავშვია, - სუსტი, უღონო, გულჩვილი, მორცხვი და ნაზი; რომ მას აქვს თავისებური თვალი და ყური, აზროვნება და გრძნობა. ქალური ალღო და ზნეობა, მდედრული შეგნება ამ ქვეყნის, მისი ხმის, ფერის, წესრიგისა და კანონების - ყოველივე მამაკაცისთვის უცხო, უხილავი და მიუგნებელი.

გაიხსენა თეიმურაზმა ის მოურევნელი გაჭირვებაც, ანუ დიდი გაჭირვება, რომელიც ქმრის დაუდევრობით თავზე დაატყდა მარგოს: ავეჯისა და მორთულობის თანდათანობითი გაქრობა, ბნელსა და ნესტიან ოთახში სულის შეხუთვა, დაკერებული ორიოდე კაბა, დაგლეჯილი ფეხსაცმელი, დაძონძილ-დაკონკილი საცვალი, უხეირო საჭმელი, ზოგჯერ შიმშილიც, ჭუჭყი, სიცივე, დაკნინება და გაველურება.

- ღმერთო ჩემო! - წამოიძახა გულში თეიმურაზმა. - რამდენი უბედურება აიტანა საბრალო მარგომ, რამდენი! დაიტანჯა და ჯვარს ეცვა საწყალი დედაკაცი! არა, მარგო უბრალოა: მას არა აქვს ნებისყოფა, სიმტკიცე და გამძლეობა. დაიტანჯა საწყალი მარგო! დაიტანჯა და დაილია, დადნა და ჯვარს ეცვა! უბედური მარგო! საბრალო დედაკაცი!

ბოლოს, თეიმურაზმა გულის ნაუბარს დაუჯერა და მარგოს ბრალი სავსებით თავის კისერზე გადიდდა. კვლავ ციხის კედელზე იჯდა, ისევ შუბლში მჯიღს იცემდა და ზოგჯერ გულში, ზოგჯერ კიდევ ხმამაღლა გაჰკიოდა:

- ახია ჩემზე, ახი! ეგრე მინდა, ეგრე! ეს ერთი და სხვა ათასი!

გაახსენდა თეიმურაზს ლევანაშენის წამებაც და ის საზარელი ღამეც, რომელიც ჯაყოს დუქანში გაატარა; გაახსენდა ჩირქი და ტალახი, რომელიც იმ ღამეს და იმ დღეს მარგოს შეასხა; მოიგონა თავისი დაჩაგრული მეუღლის შებღალვა და შებილწვა; მოიგონა და თვითონვე შერცხვა თავისი სიფიცხისა და აპრიალებისა, ანუ სიბრაზის სწრაფად გამოვლენისა. მაშინდელ როშვას, ანუ გაბრაზებას, დღეს გულში ნანობდა და უდანაშაულო მარგოს წინაშე ბოდიშს იხდიდა:

- ჩემო საბრალო მარგო! ჩემო უმანკო მარგუში! ჩემო საწყალო მარგალიტო! ჩემო ერთადერთო მეგობარო! მიუტევე შენს თეიმურაზს, თუ მან შეურაცხყო და წაბილწა შენი წმინდა სული და უმწიკვლო სახელი!

ვიღაც უჩინარი, ავი და ბოროტი სული გვერდით მოუჯდა უკვე განწმენდილ თეიმურაზს. გაშმაგებით ებრძვის იმის გულს და ხანგამოშვებით ახსენებს მამაკაცის თავმოყვარეობას:

- სირცხვილი? საქვეყნოდ თავის მოჭრა? შენი გამასხარავება? ყველანი ზურგის უკან დაგცინიან, ხევისთავის სახელს თელავენ, პატივს აღარ გაძლევენ, კარებს გიკეტავენ და ზურგს გიჩვენებენ.

ხანგრძლივსა და მწარე ბრძოლაში, ბოლოს, გულმა ამპარტავნობას სძლია და საბოლოოდ დაიმორჩილა.

თეიმურაზი იმ დღეს პირველად გრძნობს მარტოობის სიმწვავეს, ეულობის ტკივილსა და უპატრონობის გაუძლისობას. არც წინათ და არც ახლა თეიმურაზს თურმე მარგოს მეტი ამ ქვეყნად არავინ ჰყოლია. მისი თანაზიარნი და მიმყოლნი თურმე მხოლოდ ქუჩაში, კრებებსა და ჭამა-სმაში ყოფილან თეიმურაზის მეგობრები. ახლა კი როცა მას ლხინი ჭირად შეეცვალა, როცა მიშველება, გამხნევება და ნუგეში დასჭირდა, - ყველანი გაიფანტნენ და ცხოვრების ულმობელ მოედანზე თეიმურაზი მარტოდმარტო დატოვეს. მხოლოდ ერთგული მარგო ედგა გვერდით, მხოლოდ მან გასწია თეიმურაზის ავბედითი უღელი, მან გაიზიარა მისი ჭირი და მწუხარება, შიმშილი და უძილო ღამე, შავი სევდა და მწარე ცრემლი.

განა მარგომ ცხადად არ დაუმტკიცა თავის ქმარს ცოლის ერთგულება, მეგობრის მოვალეობა, უსაზღვრო მოთმინება და საარაკო გამძლეობა? ახლა კი თეიმურაზს ეს ერთადერთი მეგობარიც უნდა ჩამოაშორონ?! და თეიმურაზმა მოულოდნელად იგრძნო თავზარდამცემი შიში ბავშვისა, რომელიც დედამ უცხო და ბნელ ქვეყანაში თავის კაბის კალთას ჩამოაშორა და მარტოდმარტო დატოვა. იგრძნო ასეთი შიში თეიმურაზმა და აჟრჟოლდა, დაიბნა და აჩუყდა. და როგორც უპატრონოდ მიგდებული ბავშვი დარბის ჩაბნელებულ ქალაქში და აკანკალებული ხმით გაჰკივის: „დედა! დედილო! სადა ხარ, დედილოო“, თეიმურაზიც ასე ეულად იჯდა გორის ციხის კედელზე და იძახდა:

- მარგო! ჩემო მარგუში!... ჩემო მარგარიტავ! ჩემო მარგალიტო! მომწყინდა უშენობა... დავიტანჯე უშენოდ. ალბათ უჩემოდ შენც გიკვნესის გული. ალბათ შენც დაგელია თვალი ჩემს მოლოდინში.

არა, თეიმური ვერ გაუძლებს ობლობას! ვერ დარჩება თავის დახაშმულ ბედის ანაბარად, ანუ ბედის იმედად, მარტო ვერ გასწევს ცხოვრების უღელს! იგი რკინასავით დამძიმდა და კლდესავით დააწვა თეიმურაზის ჩამტვრეულ ხერხემალს.

- წავალ ნაშინდარში, ხელს ჩავავლებ ჩემს ცოლს და წამოვიყვან. ქვეყანა დიდია. შიმშილით არ დავიხოცებით. დღე და ღამეს გავასწორებ, თუნდაც მოჯამაგირედ დავდგები... ჩემს მარგოს კი დედოფლად დავისვამ და ერთგულად ვემსახურები. ალბათ თავი და ხელი ვერ გავანძრიე წესიერად, თორემ ჩემისთანა კაცი მართლა როგორ მოკვდება შიმშილით! ვიშოვნი ერთ ლუკმა პურს, ყოველთვის ვიშოვნი! ვიშოვნი და ამიერიდან მხოლოდ მარგოსთვის ვიცხოვრებ და მხოლოდ იმას შევსწირავ დანარჩენ ჯან-ღონეს და სიცოცხლის დღეებს. კმარა! გათავდა ჩემი საზოგადო მოღვაწეობა! ახლა ჩემთვის და მარგოსთვის უნდა ვიცხოვრო. თუნდაც ერთ საათში დაღუპულან და წყალსაც წაუღია ზანზიბარიც, ლიბერიაც, რურიც, მოსულიც, სუდანიც, ბესარაბიაც, ეშმაკის კუნძულიც და ბოტოკუდებიც, ლოიდ ჯორჯიც და ერიოც, პუანკარეც და კერზონიც, მაკდონალდიც და მუსოლინიც, წიგნიცა და... ქართული საქმეც! დიახ, ქართული საქმეც! მორჩა და გათავდა!

დიახ, მორჩა და გათავდა!

მაგრამ... თეიმურაზის გული გონებას არ ემორჩილება. ცარიელია იგი. შიგ ბნელი ღამე ჩაწოლილა.

რწმენას ეძებს თეიმურაზ ხევისთავი; ეძებს ღმერთს ან სატანას, ზეციურს ან მიწიერს. სულის სიბნელეს ისევ ის სჯობია, რომ გულში შავი ქვა ედოს, ურწმუნო სულის ტარება და ცარიელი გულით სიარული აღარ შეუძლია, არა!

იმ საშინელი ღამის შემდეგ, როცა ივანემ თვალი აუხილა, თეიმურაზს პატარა სახარება თან დააქვს ჯიბით, მალვით კითხულობს ღვთის სიტყვას თეიმურაზ ხევისთავი, თითქოს სასირცხვილო საქმეს სჩადის და დღის ნათელს ერიდება. ახლაც ამოიღო და გადაშალა. ქაღალდის არშიაზე ორ წარწერას წააწყდა:

„განიყვეს სამოსელი ჩემი და კვართსა ზედა იყარეს წილი“.

თეიმურაზმა თავისი მამის ხელი იცნო. როდის წააწერა, როდის იწინასწარმეტყველა ავთანდილმა? სულ ერთია. ცხადია მხოლოდ, რომ ბაგრატოვანთა დევიზი უკვე გამართლდა თეიმურაზის კისერზე. უკვე გაიყვეს მისი სამოსელი და კვართზე წილი ყარეს. ავმა ბედმა ცოლიც კი წაართვა ხევისთავს, ხოლო მისი თავი ნახიზნევ ჯაყოს შეუგდო ხიზნადვე.

- უცნობელ არიან გზანი შენნი, ჰოი უფალო! (ანუ: შენი გზები გაუგებარია, უფალო!)

„ჰსაჯენ, უფალო, მავნებელნი ჩემნი და ჰბრძოდე მებრძოლთა მათ ჩემთა“ (ანუ: განსაჯე, უფალო, ჩემი მავნებლები და ებრძოლე ჩემს მებრძოლებს) - წაიკითხა მეორე მინაწერიც და გაახსენდა საფლავის წარწერა ტრაპიზონში დამარხულ ქართველთა მეფის სოლომონისა.

გაიხსენა სამშობლოდან განდევნილი მეფის ხვედრი და თავის თავს შეადარა.

- მეც ემიგრანტი ვარ, - გაიფიქრა, - ემიგრანტი ჩემივე ქვეყანაში, უცხოელი ჩემივე მოძმეთა შორის. ღმერთო, მიშველე!

მერე გადაშალა მათეს სახარების მეექვსე თავი. ჯერ გულმოდგინებით, სასოებით და პირჯვრის წერით წაიკითხა „მამაო ჩვენო“, მერე მეშვიდე თავი გადაფურცლა და ასეთივე სასოებით ჩაიკითხა:

„ნუ განიკითხავთ, რათა არა განიკითხნეთ. (ანუ: ნუ განიკითხავთ სხვებს, რათა თქვენც არ განგიკითხონ.)

რამეთუ რომლითა განკითხვითა განიკითხვიდეთ, - განიკითხნეთ, და რომლითა საწყაულითა მიუწყოთ, - მოგეწყოს თქვენ. (ანუ: რადგანაც რა განკითხვითაც განიკითხავთ, იმით განგიკითხავენ თქვენც, და რა საწყაულითაც გაუზომავთ, იმით მოგეზომებათ თქვენც.)

ანუ რასა ჰხედავ წველსა თვალსა შინა ძმისა შენისასა, და დვირესა თვალსა შინა შენსა არა განიცდი? (ანუ: ან რატომ ხედავ ბეწვს შენი ძმის თვალში, და დვირეს, ანუ დიდ მორივით ნაწილს, შენს თვალში არ გრძნობ?)

ანუ, ვითარ ჰქვა ძმასა შენსა: მაცადე და აღმოგიღო წველი თვალისაგან შენისა; და აჰა ეგერა დვირე თვალსა შინა შენსა. (ანუ: ან როგორ ეტყვი შენს ძმას: მაცადე და ამოგიღებ ბეწვს თვალიდან; და აჰა, დვირე შენს თვალშია.)

ორგულო! აღმოიღე პირველად დვირე თვალისაგან შენისა, და მაშინ იხილო აღმოღებად წველი თვალისაგან ძმისა შენისა. (ანუ: თვალთმაქცო! ამოიღე ჯერ დვირე შენი თვალიდან, და მერე დაინახავ, როგორ ამოიღო ბეწვი შენი ძმის თვალიდან.)

ნუ მიჰსცემთ სიწმინდესა ძაღლთა, ნუცა დაუფენთ მარგალიტსა თქვენსა წინაშე ღორთა, ნუ უკვე დაჰთრგუნონ იგი ფერხითა მათითა, და მოიქცენ და განგხეთქნენ თქვენ. (ანუ: ნუ მისცემთ სიწმინდეს ძაღლებს, ნურც დაუფენთ თქვენს მარგალიტს ღორების წინაშე, რათა არ გათელონ ის ფეხებით, და მოტრიალდნენ და არ დაგგლიჯონ თქვენ.)

„ითხოვეთ და მოგეცემათ; ეძებეთ და იპოვით; დააკაკუნეთ და გაგეღებათ.“

ამ დროს ქვემოდან ზარის ხმა მოესმა. თეიმურაზი ციხის კედლიდან ჩამოცოცდა და ნელი ნაბიჯით ქვემოთ დაეშვა.

ურწმუნო თეიმურაზი თავისი ჯვრისწერის დღის შემდეგ ეკლესიაში არ შესულა. თუ ქაშვეთის ან სიონის ეკლესიაში როდისმე საზეიმო პანაშვიდი გამოცხადდებოდა, საზოგადო მოღვაწე ეკლესიის ეზოში გამოჩნდებოდა და დროს ლაპარაკში გაატარებდა. ახლა კი ისე მიდიოდა ღვთის ტაძრისკენ, როგორც ოცდახუთი ან ოცდაათი წლის წინ თავის დედასთან ერთად მიდიოდა აღდგომის ღამეს ნაშინდარის ეკლესიაში. ის მიდიოდა იმედით, გულის ფანცქალით, სიხარულით და რწმენით.

თეიმურაზ ხევისთავი გრძნობდა, რომ მის ნატანჯ გულში სულიწმინდა ჩაფრინდა. ან იქნებ თვითონ თეიმურაზი მოსწყდა ცოდვილ სამყაროს და მიუახლოვდა ზეციერ მამას, რომელსაც დიდი ხანია ეძებდა და მოუწოდებდა.

იმ ეკლესიის ფართო გზა ჯერ ბილიკად ქცეულიყო, მერე ისიც წაშლილიყო, ბალახით დაფარულიყო და ეკალ-ბარდებით მოედო.

ეკლესიაში დაახლოებით ოცი მოხუცი იდგა. თეიმურაზი ბნელ კუთხეში დადგა. მან გაიხსენა ძველი, დავიწყებული, უბრალო ლოცვები და უჩინარ ღმერთს აკანკალებული ჩურჩულით შეჰღაღადა:

„წმინდაო მამაო, წმინდაო ძლიერო, წმინდაო უკვდავო, შეგვიწყალენ ჩვენ! დიდება მამასა, და ძესა, და სულსა წმინდასა, ამინ!“

დიაკონმა სამოციქულო დაასრულა. მღვდელმა სახარება ჩურჩულით და იმედით წაიკითხა. თეიმურაზი სულგანაბული უსმენდა მრუში ქალის იგავს.

მწიგნობრებმა და ფარისევლებმა იესოსთან მიიყვანეს მრუში ქალი, რომელიც, მოსეს კანონის მიხედვით, ქვებით უნდა ჩაექოლათ, და ჰკითხეს იესოს:

„შენ რას იტყვი?“

„მაშინ იესო წამოდგა და უთხრა მათ:

„ვინც თქვენგან უცოდველია, პირველად მან ესროლოს ქვა მას.“

მათ კი, როგორც კი ეს მოისმინეს, სინდისის ქენჯნისგან, სათითაოდ გადიოდნენ. დაიწყეს მოხუცებულებმა, სანამ მარტო ქალი არ დარჩა შუაში. იესო წამოდგა და არავინ დაინახა, გარდა იმ ქალისა, და უთხრა მას:

„სად არიან შენი ბრალმდებლები? არავინ განგიკითხა შენ?“

მან კი უთხრა:

„არავინ, უფალო!“

მაშინ იესომ უთხრა მას:

„არც მე განგიკითხავ შენ. წადი, ამიერიდან აღარ შესცოდო.“

ამ იგავის გაგონებაზე თეიმურაზს გული აუჩუყდა. გამხმარ მუხლისთავებით ცივ ქვაზე დაემხო და მეტანიით ჩურჩულებდა:

„ჩემო მარგო!.. მარგუში! არც მე განგიკითხავ შენ. ოღონდ აღარ შესცოდო, ოღონდ მოიშორე ჯაყო, დაივიწყე ყველაფერი და გაჰყევი შენს ერთგულ თეიმურაზს. ის თვითონაც დაივიწყებს ყველაფერს და ამიერიდან იცხოვრებს მხოლოდ შენით და შენთვის. წმინდაო მამაო, წმინდაო ძლიერო, წმინდაო უკვდავო, შეგვიწყალე ჩვენ, ცოდვილნი და უღირსნი, რადგან დღემდე არ მჯეროდა შენი, ხოლო ამიერიდან ვარ შენი წმინდა სახელისა და წმინდა ტაძრის მლოცველი. ამინ!“

თეიმურაზს სული შვებით აევსო. მხურვალე ლოცვამ და რწმენის დაბრუნებამ გული აუდუღა და თვალები ცრემლით აევსო. ეჭვის ჭიებიც გულიდან ამოფუსფუსდნენ და გაქრნენ.

წირვა რომ გათავდა, მხოლოდ ერთი ჭიაღა შერჩა სულის სიღრმეში. ეკლესიიდან რომ გავიდნენ, ხელახლა მონათლული ქრისტეს ძმა, თეიმურაზი, მიუახლოვდა მოხუც მღვდელს და უთხრა:

„მამაო სვიმონ! აი, მათეს სახარება, თავი მეშვიდე, მუხლი თხუთმეტიდან ოცდაერთამდე. ამიხსენი და განმიმარტე იგი, რადგან ვერ გავიგე.“

და თეიმურაზმა წაუკითხა:

„ერიდეთ ცრუ წინასწარმეტყველებს, რომლებიც მოვლენ თქვენთან ცხვრის სამოსით, ხოლო შინაგანად იქნებიან მტაცებელი მგლები.

მათი ნაყოფით იცნობთ მათ. განა ეკლებიდან ყურძენს კრეფენ, ან კვრინჩხიდან ლეღვს?

ასე ყოველი კეთილი ხე კეთილ ნაყოფს გამოიღებს, ხოლო ცუდი ხე ცუდ ნაყოფს გამოიღებს.

არ შეუძლია კეთილ ხეს ცუდი ნაყოფის გამოღება, და არც ცუდ ხეს კეთილი ნაყოფის მოცემა.

ყოველი ხე, რომელიც არ გამოიღებს კეთილ ნაყოფს, მოიჭრება და ცეცხლში ჩაიგდება. მათი ნაყოფით იცნობთ მათ.

არა ყოველი, ვინც მეტყვის მე: უფალო! უფალო! შევა ცათა სასუფეველში; არამედ ის, ვინც შეასრულებს ჩემი ზეციერი მამის ნებას.“

გაათავა თეიმურაზმა კითხვა და ჰკითხა მღვდელს:

„მითხარი, მამაო, როგორ შევუსაბამო ეს იესოს სიტყვა დღევანდელ ცხოვრებას?“

მღვდელმა გახსნილი სახარების ერთი ფურცელი გადაფურცლა, გამხმარი და აკანკალებული თითი ერთ ადგილას დაადო და უთხრა:

„წაიკითხე პასუხი, შვილო თეიმურაზ!“

უთხრა, მოტრიალდა და ნელი ნაბიჯით წავიდა. ხოლო თეიმურაზმა ნაჩვენები წაიკითხა: თავი შვიდი, მუხლი პირველი:

„ნუ განიკითხავთ, რათა არ განიკითხოთ.“

თეიმურაზმა იმ დღეს სულის სიმძიმე მოიხსნა, ოდესღაც დანგრეული რწმენა აღიდგინა, ნაგვემი კისრიდან ძაღლის ლეში მოიხსნა და წაბილწული გულიდან სიბინძურე ამოირეცხა.

აღარც მყრალი ლეშის სუნი ესმის თეიმურაზს. ის დღეც თითქოს განათდა და ქვეყანაც გამხიარულდა.

ხვალ თეიმურაზი ნაშინდარში ავა, მარგოს თავის გარდაქმნას მოუყვება, წამოიყვანს, ფეხმოსხლეტილ მეუღლესაც გარდაქმნის, და ბედნიერებით, რწმენით, შრომით, მშვიდობით და სიყვარულით სავსე ცხოვრებას შეუდგება.

თეიმურაზი მშვიდად და მხნედ მოძუნძულებს ნაშინდარისკენ, თან ჩახლეჩილი ხმით ღიღინებს:

„შაბათი რომ დაღამდებაა, კვირა გათენდეეება-ა...“

მოდის თეიმურაზი და გულში ქარგავს გულისამაჩუყებელ სიტყვას, რომელსაც მარგოს ეტყვის.

დაიწყო, დახატა და მოქარგა.

თუ მარგო მართლა დაძალებულია, თუ ჯაყოც გაჯიუტდა და მარგო არ გამოუშვა, თეიმურაზი ეტყვის ჯაყოს:

„ამხანაგო ჯაყო! ახალმა ცხოვრებამ მოგცა ჩემი სახლ-კარი, ბაღი და ნასახლარები. ღმერთმაც შეგარგოს. იმუშავე და მოიხმარე. მაგრამ ჩემი ცოლი ჩემია. მარგო ჩემთვის არავის წაურთმევია და შენთვის არ მოუცია. ჯაყო! შენი ძალა უსაზღვრო არ არის. ჩვენ მთავრობაც გვყავს და კანონიც გვაქვს,“ — აგონდება ხევისთავს ერთიც და მეორეც. — „ნუ აუჯანყდები ხელისუფლებას, თორემ ინანებ. ინებე ჩემი გულწრფელი და უღრმესი მადლობა უხვი მასპინძლობისთვის. სამაგიეროდ ერთს ხუთად გადაგიხდი... დღეს თუ არა, ხვალ მაინც გადაგიხდი... მარგო, წავიდეთ!“

მარგოც მადლობას გადაუხდის ჯაყოს, ხელს ჩაავლებს თეიმურაზს და ორივენი წამოვლენ...

„საით წავლენ ხევისთავები?“

ამას მერე მოიფიქრებს თეიმურაზი.

შეიძლება ჯაყომ თქვას:

„მარგოს ჩემთან გინდა დარჩენა.“

„ვისთან? შენთან? ჯაყოსთან?! ხა-ხა-ხა! მარგო, გაიგე ჯაყოს ნაბოდვარი? „მარგოს ჩემთან გინდა დარჩენაო!“ რა მასხარა რამ არის ჯაყო! მაგრამ მაინც შენ რას იტყვი, მარგო?“

მარგო წინ წამოდგება და იტყვის:

„ჯაყო! მე დღემდე პატრონი არ მყავდა. ჩემი თეიმურაზი წიგნებმა, საზოგადო მოღვაწეობამ და საქვეყნო ზრუნვამ დააბრმავეს. თეიმურაზი ოცი წელიწადი იბრძოდა, შენ კი მშვიდად იჯექი ჩვენს მამულში, გლეხებს ტყავს აძრობდი და სუქდებოდი. ბოლოს, თეიმურის თავგანწირულმა ბრძოლამ ნაყოფი გამოიღო, რომელიც შენ მიითვისე. ჩვენ კი სამათხოვროდ გაგვიხადე საქმე. შენც კარგად იცი, რაც მოხდა. შენ უხეშად ისარგებლე ჩვენი დროებითი უძლურებით და დამიმონე. ახლა თეიმურმა თვალები აახილა, ყველაფერი დაინახა და გაიგო. რაც მოხდა – მოხდა! ახლა ყველაფერი დაივიწყე. ჯაყო! მე შენი ტოლი არ ვარ. მე ვუბრუნდები ჩემს ერთგულს, ნაცად მეგობარს, ჩემს თეიმურს, რომელიც დღეს ხელახლა დაიბადა ახალი ცხოვრებისთვის, ბრძოლისთვის და ჩემი სიყვარულისთვის. ჯაყო! ჩემი ქმარი ახლა ძლიერია და ახალგაზრდა! თეიმური დაუმარცხებელი და ამოუწურავი ჯანღონით არის სავსე. ამიტომ დღევანდელი დღიდან სამუდამოდ ვუბრუნდები მას. მშვიდობით, ჯაყო!“

ამაყი მარგო მოტრიალდება, თეიმურაზს ხელს ჩაავლებს და ორივენი წავლენ...

„მაინც, სად წავლენ ორივენი?“

„ქვეყანა დიდია,“ — კვლავ ფიქრობს თეიმურაზი. — „სამსახურის კარები ყველგან დამიკეტეს. მე სხვა კარებს მოვძებნი: სამრეწველო ან სავაჭრო ამხანაგობას შევადგენ და პრაქტიკულ საქმეს შევუდგები. მართალია, კერძო ვაჭრებიც დღითი-დღე მცირდებიან, მაგრამ ვაჭრობის გარდა სხვა ხელობასაც ვიპოვი. ან მეწაღეობას შევისწავლი, ან გაკვეთილებით ვიცხოვრებ, ან კიდევ, თუ მეტისმეტად გამიჭირდა, ქუჩაში გავალ და სიგარეტს გავყიდი, ან ფეხსაცმლის მწმენდავად დავდგები. ბევრი კეთილშობილი და განათლებული ცხოვრობს ახლა ამ ხელობით. ერთი სიტყვით, კმარა ამდენი ცარიელი ლაპარაკი და ცუდი ოცნება, კმარა! ხალხი დავახრჩეთ სიტყვების ზღვაში. ერთი წყვილი ქალამნის მოქსოვით უფრო მეტს ვარგებდი ჩემს თავსაც და ხალხსაც, ვიდრე თხუთმეტი წლის „მოღვაწეობით“.“

და თეიმურაზმა „მოღვაწეობა“ ფრჩხილებში ჩასვა. მერე კვლავ განაგრძო თავის თავთან საუბარი:

„კმარა! ჩემმა ყოფილმა მმართველმა პეტრემ წერა-კითხვაც არ იცის, მაგრამ ჩემზე ხუთჯერ მეტი ჭკუა ჰქონია. ადრევე მეუბნებოდა: თაგვმა თხარა, თხარაო, და კატა გამოთხარაო. ამას წინათ კი თავისთვის ჩაიბურტყუნა: რაც მოგივა დავითაო, ყველა შენი თავითაო. ივანემაც სწორედ მომიჭრა: ურემი რომ გადაბრუნდებაო, გზაც მაშინ გამოჩნდებაო. ჩემი ურემიც გადაბრუნდა, დაიმსხვრა და გზაც ახლა გამოჩნდა. ვხედავ ახალ გზას, ვხედავ! კმარა, კმარა! ახლა კი ჭკუა ვისწავლე და თვალიც გავახილე.“

„მაშ რომელ საქმეს შეუდგება თეიმურაზი?“

„საქმე ათასია: საკომისიო მაღაზია... ან ბოსტნეულის დუქანი... ლიმონათის ან საპნის ქარხანა... ან ერბოთი და ყველით ვაჭრობა... ან გაკვეთილები, ან სიგარეტის გაყიდვა. ერთი სიტყვით, საქმე უთვალავია... ყველაფერი ადვილად მოეწყობა, ოღონდ...

ოღონდ – დღესვე წამოიყვანოს თეიმურაზმა მარგო, ოღონდ დღესვე დაიბრუნოს ერთგული, შეუცვლელი მეგობარი და... სულიერი მშვიდობა.

ოჰ! სულიერი მშვიდობა! სულიერი მშვიდობა! როგორ მოსწყურდა საწყალ თეიმურაზს სულის სიმშვიდე! რამდენი წელიწადი ეძებს მას მშიერი თეიმურაზი, მაგრამ ვერ შეძლო, ვერ იპოვა და ვერ დაისვენა. ახლა კი...

დღეს თუ დაიგვიანა თეიმურაზმა, ხვალ დილით მაინც... ხვალ დილით უეჭველად... უეჭველად!

თეიმურაზი დაიღალა. ვერხვის ჩრდილში მიწვა და ჩაეძინა.

გრილმა სიომ გამოაღვიძა, ბინდი ჩამოწოლილიყო. ნაშინდრელ ურემს წამოეწია და შეახტა.

სოფლის თავს რომ მიაღწიეს, ათი საათი იქნებოდა.

დუქანში შუქი ჩანს. თეიმურაზი ჩამოხტა და დუქანში შევიდა. შიგნით ქეშელა და ბრინკა ფუსფუსებენ. ქეშელა დასაძინებლად ემზადება, ბრინკამ კი ჯაყოს სახლში მარილი უნდა აიტანოს.

„მაშ ერთად წ...წწავიდეთ, ბრინკა!“

„წახვიდეთ, შენი ჭირი მე, რატომ არ უნდა წახვიდეთ!“

ერთად წამოვიდნენ. თეიმურაზი ფიქრობს: „ჯაყომ ბრინკა დამარქვა, მასხარად ამიგდო. ჯაყოს ბრინკასავით ნაცარქექია და უიღბლო ვგონივარ. მაგრამ ჯაყო სასტიკად მოტყუვდება, სასტიკად! ვნახოთ... ხვალ ვნახოთ.“

თეიმურაზი ნელი ნაბიჯით მიმავალ ბრინკას მისდევს. გულში კი თანდათან უმიზეზო შიშს, უცნაურ მორიდებას და მოკრძალებას გრძნობს. ისე ეუხერხულება ჯაყოს სახლში შესვლა, თითქოს მრისხანე ბატონთან მიდის სათხოვნელად და თავის შესაბრალებლად.

ხუთი წუთის შემდეგ თეიმურაზი ჯაყოს და მარგოს ნახავს. მერე? რას ეტყვის თეიმურაზი? იპოვა სამსახური?

„ვერ ვიპოვე.“

მერე რატომ მიჰყავს მოულოდნელად მარგო?

„იმიტომ რომ... თავი მოგაბეზრე, ჯაყო... სტუმრობა გაგვიგრძელდა...“

ახლა სად მიდიან? ვის მიადგებიან კარზე?

თეიმურაზმა არ იცის, ვის შეეკედლებიან და ხვალინდელ ლუკმას როგორ იშოვნიან. ის კი იცის, რომ წეღანდელი მოქარგული სიტყვები გაპრიალებული ტვინის ნაბოდვარი იყო, ხოლო ახლანდელი, უცებ შეთითხნილი გეგმა მარგოს გააცინებდა, ჯაყოს აახვიხვინებდა და თეიმურაზსაც გააწითლებდა.

მაგრამ არა უშავს: თეიმურაზი დასაჯერებელ მიზეზს ამაღამ მოიფიქრებს და დილით მარგოს წაიყვანს. ახლა კი ასეთი რთული საქმის გადაჭრა ძალიან ძნელია და დაგვიანებულიც, რადგან ბრინკა და თეიმურაზი უკვე კიბეს მიადგნენ.

ბრინკამ ძაღლს დაუყვავა. ბოღრიამ თეიმურაზი დაუყეფავად გვერდით გაატარა.

გვიანაა ფიქრი, გეგმის შემუშავება და შესრულება.

სახლი ჩაბნელებულია... ალბათ ჯაყოსაც სძინავს და მარგოსაც... ყველაფერს ამაღამ მოიფიქრებს თეიმურაზი.

ბრინკა სადღაც გაიპარა. თეიმურაზმა პირველი ოთახი ფეხაკრეფით გაიარა და თავის ოთახში შევიდა.

ეს ოთახი თეიმურაზის ახალგაზრდობაშიც მისი საწოლი იყო. ახლაც ორივენი იმ ოთახში იყვნენ დაბინავებულნი.

მარგოს ალბათ სძინავს... სძინავს ათიოდე წლის წინათ ნაყიდ ინგლისურ საწოლზე, რომელიც მარჯვნივ... დიდი სარკის პირდაპირ... აი აქვე ფანჯრის ძირში... აი ამ კუთხეში, საიდანაც...

იმ კუთხიდან თეიმურაზს გოლიათური ხვრინვა ესმის. თეიმურაზმა სათვალეები შეისწორა, რამდენიმე ნაბიჯი კიდევ გადადგა და განიერ, ინგლისურ ტახტს დააცქერდა.

დააცქერდა და მთვარის შუქზე გაფართოებული თვალებით ძლივს გაარჩია იმ ტახტზე გაშოტილი ორი ადამიანი. დააკვირდა თეიმურაზი და სიგრძე-სიგანეზე იცნო ზურგზე გაშლართული ჯაყო, მისი ერთი მტკავლის სიგრძის ულვაშები, ერთი მუჭის ოდენა ღია პირი, ცხენის დაკრეჭილი კბილები და ბალიშივით ამოზნექილი მკერდი.

ორივენი წელამდე შიშვლები არიან, ხოლო წელქვევით თეთრი ზეწარი ახურავთ. მარგოს ჯაყოს მარცხენა მკლავზე მიუდვია თავი და მაძღრად სძინავს. პირსახეც მშვიდი, უმანკო და მაძღარი აქვს. გაფუებული ძუძუები მთვარისთვის ამოუგდია. მკრთალი, თითბერის მკერდი გაუღეღნია და ხშირი თმა უდარდელი ღიმილით მოსილ პირსახეზე შავი გველივით შემოუვლია. თეთრი, გატიკული და თლილი მარმაროს მკლავი ჯაყოს ბანჯგვლიან მკერდზე უდევს.

თეიმურაზი უცებ თავით-ფეხებამდე ჭიანჭველების ბუდეში ჩაჯდა.

თავში ალი აუვარდა. გულზე ცეცხლის რკალი მოუჭირეს და შიგნეულობას მაშებით დასწვდნენ. მისი ტვინი ხანძარმოდებულ საგიჟეთს დაემსგავსა. თვალთ დაუბნელდა, თავბრუ დაესხა და მუხლები მოეკვეთა. მაინც თავს ძალა დაატანა, ორივე ხელით ტახტს დაებჯინა, კისერი წინ გაიწვდინა, თვითონაც გაიჭიმა და ორივეს ჩაციებით დააცქერდა.

ორივეს ავის თვალით ათვალიერებს თეიმურაზი და ხარბი დაკვირვებით სინჯავს. თითქოს ხანგრძლივი უჭმელ-უსმელობის შემდეგ გემრიელ საჭმელს წააწყდა და ავხორციანი სურათით ძღებოდაო, — შხამიან წყურვილს იკლავდა, რაღაც უცნაურ ჟინს იკლავდა და ავზნიანი სასმელით იწამლებოდა.

როდის, ან სად ნახა თეიმურაზმა ასეთი სურათი? ჰო, მართლა! დუქანში, დუქანში ნახა გასულ კვირას! ეძინა თუ ეღვიძა მაშინ თეიმურაზს? აღარ ახსოვს. ან ცუდი სიზმარი იყო, ან ცხადი უსიამოვნება.

„ნეტა ახლაც ხომ მოჩვენება არ არის?“

თვალები მოიფშვნიტა და ჯაყოს მკერდს აკანკალებული თითი დაადო.

არც მოჩვენებაა, არც უსიამოვნება.

„ცოცხალი ჯაყოა, ცოცხალი!“

მიიხედ-მოიხედა. კედელზე ჯაყოს იარაღი ჰკიდია.

„მოკალი, მოკალი!“

რა თქმა უნდა, მოკლავს, უეჭველად მოკლავს!

მხოლოდ არ იცის ხევისთავმა, ხმლით მოჰკვეთოს თავი, ხანჯლით გაუგმიროს თუ მაუზერით გაუხვრიტოს.

ხელი თავისთავად წაეტანა გრძელ ხანჯალს. ამოწვდილი ფოლადი იდუმალი ანარეკლებით ლაპლაპებს.

„მოკალი, მოკალი ეგ ვერაგი, ეგ ნაძირალა, მხეცი, საზიზღარი პირუტყვი!“

მოკლავს, ახლავე მოკლავს!

მაგრამ რატომ უკანკალებს მარჯვენა? რატომ უთრთის ფეხები? რატომ უკვნესის შიშით მოცული გული?

„მოკალი. თეიმურაზ ხევისთავო, მოკალი!“

ახლავე, ახლავე მოკლავს!

ღმერთო, აპატიე ხევისთავს! ადამიანის სისხლი უნდა დაღვაროს... კაცი უნდა მოკლას, კაცი!

„კაცი კი არა, მხეცია, მხეცი!.. აბა, ასწიე ხელი!.. ასწიე და დაჰკარი!.. დაჰკარი!“

თეიმურაზის ხელი მაღლა იწევს, გული კი თავისთავად ჩურჩულებს:

„ღმერთო დიდებულო!.. უფალო ძლიერო! შემინდე მე ჩემი შეცოდებები და მომეცი მე ძალა რათა... რადგან... მეც ადამიანი ვარ, ადამიანი!“

უცებ თავში ყინულის ჟრუანტელმა დაჰკრა და ქუსლებამდე ჩაურბინა. თვალებზე ბინდი გადაეფარა, მკლავი მოუდუნდა, ფეხები უკან წაუცურდა, თვითონაც შავ ბურანში ჩაინთქა და მოსხლტა.

იმავე წუთს თითქოს იმ იატაკზე ვიღაცამ ნაფოტით გატენილი ტომარა დააგდოო. ბასრმა ხანჯალმა ბზრიალი გაიღო.

თეიმურაზმა იმავე ლოგინში გაახილა თვალები, სადაც ერთი საათის წინ ჯაყო და მარგო ჩახუტებულები იწვნენ. გაახილა და თავი ფიქრებს მისცა.

იქაურობას ათვალიერებს, რაღაცას იგონებს, რაღაც მოჩვენებას ებღაუჭება. ის მოჩვენება კი თეიმურაზის დაღლილ და დასუსტებულ მეხსიერებას გაურბის.

ჩაცმული მარგო ქმრის თავთან ზის და კაკლის ტოტებში ჩამალულ მთვარეს დაჟინებით უყურებს. თეიმურაზი არ მოძრაობს. ის ისევ ათვალიერებს ოთახს და მარგოს, თან დავიწყებულ ამბებს იხსენებს.

უცებ, თეიმურაზს თვალწინ ელვასავით გაუელვა წინა სურათმა. ოდნავ წამოიწია, ამოიოხრა, დაიკვნესა და თითქოს ამ ოხვრასთან ერთად თავისი დასუსტებული სულიც ამოაყოლა.

მარგომ თეიმურაზს ხელი შუბლზე დაადო, მაგრამ უკან არ მოუხედავს. ის კვლავ კაკლის ფოთლებში ჩამალულ მთვარეს უყურებდა და თვალი არ მოუშორებია.

თეიმურაზმა მარგოს ხელს ორივე ხელით დასწვდა და თავისკენ მიიზიდა. მარგო მაინც არ შეინძრა. კისერი კიდევ უფრო მოიღრიცა და მომაკვდავ ქმარს უფრო მეტად აარიდა თვალი.

თეიმურაზმა ხმა ძლივს ამოიღო:

– მარგო, ჩემო მ... მმარგუში! ეს რა ამბავია? ეს რა დ... დამემართა? – თეიმურაზს ხმა ჩაუწყდა.

– ეს რა ღვთის რისხვა დამემართა?! ეს როგორ მოხდა, რომ შენ, ჩემმა ერთგულმა მ... მეგობარმა ჯაყოზე გამცვალე?! მ... მმარგუში, ჩემო მარგუში! ხმა ამოიღე! მითხარი, როგორ მოხდა-მეთქი?

მარგო ისევ ჩუმად იყო.

– ჩემო მ... მმარგუში! პასუხი მაინც გამეცი, დ... დამამშვიდე... რატომ მოხდა? როგორ მოხდა ეს ამბავი?

მარგომ ღრმად ამოიოხრა და ძლივს გასაგები ჩურჩულით ორი სიტყვა ამოთქვა:

– არ ვიცი...

– მესმის, მ... მესმის. გიჭირს ლაპარაკი... მ... მესმის. იმ მხეცმა შენზე ძალა იხმარა. რა თქმა უნდა...

– მართალია. – ამოიბგერა მარგომ.

– რა თქმა უნდა, ძალით დ... დაგიმორჩილა. შენც დამიმალე, რადგან შ... შეგეშინდა უჭმელად დარჩენისა და ს... სირცხვილისა, არა? ასე მოხდა ეს ამბავი, არა?

– ჰო... ასე მოხდა.

– ახლა კი ყველაფერი მესმის... ძალიან კ... კარგად მესმის. მართალს ვამბობ თუ არა?

და კიდევ ერთხელ გაიმეორა:

– მ... მართალს ვამბობ თუ არა?

მარგომ კიდევ ერთხელ ამოიოხრა და ძლივს ამოისუნთქა:

– ჰო, მართალია.

– პირველად ეს ამბავი მაშინ მოხდა, ტ... თბილისიდან რომ მოდიოდით, არა?

მარგომ სახე ხელებში ჩაიმალა.

– იმ ღამეს ლევანაშენში არ ყოფილხართ... არც თომა გინახავთ. ესეც ხომ მართალია?

ისევ სიჩუმე.

– რადგან ჯაყოს ერთი ძ... ძალადობა შეერჩა, მერე შ... შეგეჩვია, არა? შენ, რა თქმა უნდა, ეწინააღმდეგებოდი, იტ... იტანჯებოდი, მაგრამ იმ მხეცს ტყვედ ჩაუვარდი. ს... სირცხვილით ვეღარ გამიმჟღავნე, სისხლისა გ... გეშინოდა. რა თქმა უნდა, ასე მოხდებოდა. უეჭველად ასე მ... მოხდებოდა. ამიტომ გაჩუმდი, არა?.. მართალს ვამბობ თუ არა?

მარგო ისევ ჩუმად იყო.

„მითხარი, ჩემო კარგო, მითხარი, მართალს ვამბობ თუ არა?“ – მარგოს ხმამ ნიავივით ჩუმად ჩაილაპარაკა: „მართალს ამბობ.“

თეიმურაზს თითქოს გულზე მოეშვა, თითქოს რაღაც გაუხარდა. წამოიწია და იდაყვზე დაეყრდნო. დაეყრდნო და ჩაილაპარაკა: „მადლობა ღმერთს! მადლობა ღმერთს! ახლა ყველაფერი ნათელია... ახლა ყველაფერი მესმის... გულმა არ მომატყუა, მე უარესი მეგონა. ვფიქრობდი: იქნებ ჩემმა მარგომ ჯაყო ამჯობინა? იქნებ ფიზიკური კავშირის გარდა გრძნობების კავშირიც დამყარდა-მეთქი? ვინ იცის, როგორ არის ქალის გული მოწყობილი! მაპატიე, ჩემო მარგო, ჩემო ერთგულო მეგობარო... მაპატიე, რომ ასეთი უმსგავსო აზრი გამიელვა თავში... შიშის ბრალია, შიშის! შიშის და სიყვარულის... მადლობა ღმერთს! მადლობა ღმერთს, რომ შევცდი. ჯაყოს კი ამ მხეცობას არ შევარჩენ, არასოდეს არ შევარჩენ! წავიდეთ აქედან, მარგო! დილითვე წავიდეთ. არა, დილით კი არა, ახლავე წავიდეთ, ახლავე!“

და აფორიაქდა: „ახლავე-მეთქი, ახლავე, ახლავე! შორს ამ ბუნაგიდან, შორს! ადექი, ჩაიცვი... ჩქარა! ჩქარა!..“

თვითონაც წამოდგა და გამოცოცხლდა: „მარგო! ჩემო მარგო! ოღონდ ახლავე წავიდეთ ამ ბილწი ოჯახიდან და ყველაფერი თავისთავად მოეწყობა: ყველაფერს გაპატიებ, დავივიწყებ. მე უკვე ნაპატიები და დავიწყებული მაქვს... მე არაფერი არ ვიცი, არც არაფერი მინახავს. ყველაფერი ამოვიგდე თვალიდან და მეხსიერებიდან. მეტსაც გეტყვი: ყველაფერი ჩემი ბრალია, ჩემი! მარტო მე ვარ დამნაშავე; მარტო მე ვარ ბრალიანი! ახია ჩემზე, ახი!.. მაგრამ დღეს წინანდელი თეიმურაზი მოკვდა და ახალი დაიბადა. რაც მოხდა – მოხდა! მორჩა და გათავდა! მე არაფერი არ მახსოვს-მეთქი. ყველაფერი გაპატიე და დავივიწყე... მარგო! მარგო! შენც მაპატიე და დაივიწყე. დავიწყოთ ახალი ცხოვრება, მარგო, დავიწყოთ. ჯაყოს კი... არ შევარჩენ ჩემს შერცხვენას. არ შევარჩენ-მეთქი!“

და მუქარით თითს უქნევდა: „არ შევარჩენ! არ შევარჩენ-მეთქი!“

„ვის არ შეგარჩენ შენ?!“ – დაიყვირა ამ დროს ჯაყომ და ოთახში შემოგორდა. შემოგორდა და მთვარის შუქზე გაპრიალებული ხანჯალი ააფრიალა. ის ხანჯალი, რომელიც ცოტა ხნის წინ თეიმურაზს გაუვარდა ხელიდან.

ჯაყო თითქოს საომრად მიდიოდა: თავიდან ფეხებამდე იარაღში იყო ჩამჯდარი. ზურგზე თოფი ჰქონდა გადაგდებული, თეძოზე – თეიმურაზის პაპისეული ხმალი, მკერდზე – სამი ვაზნის ქამარი, ხოლო მარცხენა ხელში – მაუზერის რევოლვერი.

„ვის არ შეგარჩენ-მეთქი, ბრინკა, ვის?! ჯაყოს არ შეგარჩენ? ჯაყოს?!“

მარგომ შეჰკივლა. უმალ წამოხტა, ჯაყოს გადაეღობა და მკლავზე ჩამოეკიდა: „ჯაყო!.. ჯაყო, დამშვიდდი, დამშვიდდი!“

„ჯაყოს არ შეგარჩენ-მეთქი, ჯაყოს?!“ – კვლავ გაჰკიოდა ნახიზნარი. – „დედას გიტირებ, ჯაყო, დედას!.. გამიშვი, ჯაყო! გამიშვი-მეთქი, რომ ღორივით დავკლა ეს ბრინკა, ეს!“

გაპრიალებული ხანჯლის დანახვაზე თეიმურაზს სისხლი გაეყინა. უმალ კუთხეში მიიმალა და კბილების წკაპუნით ჩაილაპარაკა: „მე... მე არაფერი... დამშვიდდი, ჯაყო, დამშვიდდი! იარაღით როგორ შეიძლება... გაუგებრობა მოხდა, ჯაყო, გაუგებრობა. გავარკვიოთ, შე კარგო კაცო, მოვისაზროთ, ვიფიქროთ... ვიმსჯელოთ.“

ჯაყო მაინც არ ცხრებოდა, კვლავ შფოთავდა და თეიმურაზისკენ იწევდა. „გამიშვი, ჯაყო! გამიშვი-მეთქი, ჯაყო!“

„ჯაყო, გეყოფა, იკმარე.“ – ამშვიდებდა მარგო.

„ჯაყოს ემუქრები, ბრინკა? ჯაყოს?! დედას გიტირებ, ჯაყო, დედას!“

ბოლოს, როცა ჯაყომ კუთხეში აბუზულ და აცახცახებულ თეიმურაზისგან უვნებლობა იგრძნო, ხანჯალი ქარქაშში ჩააგო. დოინჯი შემოიყარა და გადიხარხარა – ისე გადიხარხარა, რომ სახლში ყველანი გამოაღვიძა. „ხა-ხა-ხა! ბრინკა ჯაყოს სამაგიეროს გადაუხდი? ხო-ხო-ხო! ბრინკა ჯაყოს არ შევარჩენ?! ხი-ხი-ხი!“

მერე უცებ ხარხარი შეწყვიტა, თეიმურაზს კისერში ორი თითი დაავლო და წინ წამოაყენა: „რა გინდა შენ? ჰა? რა გინდა-მეთქი? მარგო? მარგო გინდა?“

„მარგო ჩემი ცოლია, ჯაყო. უნდა წავიყვანო.“

„მარგო უნდა წაიყვანო?! მერე, რად გინდა? ჰა, რად გინდა-მეთქი მარგო? რა შენი საქმე იქნება ასეთი ცოლი? ვერ აჭმევ და ვერ შეინახავ. აქამდე შენთან იყო მარგო. როგორ გახდი მერე? მარტო ძვალიღა დაგრჩა. შენ ხელში კალოს ცხენივით გახდი მარგო. აბა ახლა გიყურე! ამასავით ინდაურიც ვერ გასუქდები. მაშა! ასე იცის კარგმა ცხოვრებამ! მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ! შენ კი... ი-ი-იჰ, შე ბრინკავ, შენ! შენც კაცი იქნებოდი, რაღა! ფუჰ!“

და ისეთი ზიზღით გადააფურთხა, თითქოს თეიმურაზის მაგივრად იმ ადგილას უწმინდური რამ ეგდო.

„არც ძალით შეიძლება, ჯაყო,“ – უსაყვედურა თეიმურაზმა და ბორძიკით სცადა დარიგების მიცემა თავისი ოჯახური უფლების შესახებ.

ჯაყომ ისევ დაცინვით და ზიზღით მოუჭრა: „რომელ უფლებაზე ლაპარაკობ შენ?! რა კანონზე?! აი შენი უფლება და კანონი: ფუჰ!“

და იატაკზე დანაფურთხი ფეხით გაგლისა. „აი ჯაყოს კანონი.“ – და ოდნავ ხანჯალი ამოსწია. – „შენ, გაიღვიძებ და გაიგებ, რომ კანონის დრო აღარ არის-მეთქი! წინათ თქვენ წერდით კანონებს, ახლა კი მორჩით და ჩაძაღლდით! ახლა მე გწერ კანონებს, მე! ჯაყო გწერს კანონს, ჯაყო! მაშ, მაშა! გაიგოს ამასაც, გაიგოს-მეთქი!“

და, ბოლოს, დავა ასე გადაჭრა: „ნუღარ ლაპარაკობ-მეთქი! გაათავე! მარგო ჯაყოსია და ჯაყო აღარ მოგცემს; აღარა! ახლა წახვალ და სადაც გინდა, იქ უჩივლებ ჯაყოს, მორჩი და გათავდი!“

თეიმურაზმა უკანასკნელი ხერხი სცადა: „მარგოს მაინც ვკითხოთ, ჯაყო.“

ჯაყო ამას არ მოელოდა. ჯერ მარგოს დააცქერდა, ოდნავ შეყოყმანდა, მერე განზე გადგა და ხელები მკერდზე დაიკრიფა: „მარგოს? ძალიან კარგი. ვკითხოთ მარგოს.“

თეიმურაზი მარგოს მიუბრუნდა: „მარგო, დავა შენ უნდა გადაჭრა.“

„აბა მარგო, მითხარი, ვინ გინდა, მე თუ ბრინკა?“

და ორივენი მარგოს მიაჩერდნენ.

ჯაყომ ნახევრამდე ამოსწია ხანჯალი და მარგოს დაუბღვირა.

მარგომ ხელები სახეზე აიფარა.

„მარგო, რას გაჩუმებულხარ?“

და თეიმურაზის ხმაში კანკალი და შიში მოისმა.

ჯაყომ მარგოს სახიდან ხელები ააგლიჯა და უბრძანა: „მითხარი! მითხარი, ახლავე, ვინ გინდა, მე თუ ბრინკა?“

„თავი დამანებეთ... გრცხვენოდეთ...“ – დაიკვნესა მარგომ.

„მარგო! ჩემო მეგობარო! ხომ ხედავ, რომ სხვანაირად დავა ვერ გადაწყდება. თქვი და გაათავე.“ – მერე ჯაყოს მიუბრუნდა: – „ჯაყო, მე პროტესტს ვაცხადებ მაგ ხანჯლის გამო. სადაც იარაღია, იქ ნებისყოფა თავისუფალი არ არის.“

„იცის ჯაყომ შენი თავისუფლება, იცის! გაჩუმდი, ბრინკა, თორემ...“

ხანჯალი კიდევ ამოსწია და ერთი ნაბიჯი თეიმურაზისკენ გადადგა. თეიმურაზი მიყუჩდა და კუთხეში აიბუზა. ჯაყომ ისევ მარგოს შეუტია: „ჰა, იტყვი თუ არა ჯაყოს მხარეს?“

მარგომ ისევ საცოდავად დაიკვნესა: „თავი დამანებეთ-მეთქი. გრცხვენოდეთ... გრცხვენოდეთ!“ – და კარებისკენ გაიწია, მაგრამ ჯაყომ გზა მოუჭრა: „სად წახვალ! ახლავე იტყვი-მეთქი ყველაფერს, ახლავე!“

თეიმურაზი მარგოს მიეშველა: „მარგო, მე მივდივარ ამ სახლიდან... მოდიხარ თუ რჩები?“

ქუდი დაიხურა, კარებს მიადგა და მოტრიალდა: „მარგო, მე მივდივარ-მეთქი. მოდიხარ თუ რჩები?“

ჯაყომ მარგოს გზა მისცა: „ჯაყო ძალას არ დაგატანს... თუ გინდა, წახვალ! ეს შენ და ესეც თეიმურაზი. აბა, გაგათავე!“ – და ხანჯალი წვერამდე ამოსწია.

მარგო პირქვე დაეცა ლოგინზე და სახე ბალიშში ჩაიმალა. თეიმურაზმა ძლივს გაუძლო ერთი წუთის დუმილს. ბოლოს, ერთხელ კიდევ ჰკითხა აჩუყებული ხმით: „მარგო, უკანასკნელად გეკითხები, მოდიხარ, თუ რჩები?“

მარგო კვლავ დუმდა.

ჯაყომ გამარჯვებული ცხენივით კბილები გააელვა.

ხანგრძლივი დუმილის შემდეგ თეიმურაზმა ძლივს ამოიკნავლა: „მაშ რჩები?.. დავა გათავებულია...“

„მაშ, მაშა,“ – შეაზანზარა ფანჯრის მინები ჯაყოს ყიჟინამ: – „გათავებული ხარ, ბრინკა, გათავებული! მარგო აქ დარჩი, აქ! მაშ, მაშა, ასე იცის ჯაყომ!“

ხევისთავის ნახიზნარმა ამაყი დოინჯი შემოიყარა და ორად მოხრილ თეიმურაზს გამარჯვებულის თვალით გადახედა: „გათავებული ხარ, ბრინკა, გათავებული! დროა აქედან წახვიდე! აბა, ჩქარა. გაგათრევ ამ სახლიდან.“

თეიმურაზმა მოწამლულის ხმით ჩაილაპარაკა: „მაშ მშვიდობით, მარგო! მშვიდობით, მარგო!..“ პასუხად ბალიშიდან მარგოს ქვითინმა ამოხეთქა.

„მარგო!... მარგო!“

და თეიმურაზმა უმალ ტახტის წინ ჩაიჩოქა, მარგოს ფეხებს ხელები მოხვია, ზედ დააკვდა. აქვითინდა და აყმუვლდა: „მარგო!... მარგო!... ჩემო მარგო!... უშენოდ ვერ წავალ... ვერსად ვერ წავალ... გაიხსენე ყველაფერი... გაიხსენე ჩემი წარსული. ყოველივე დავივიწყოთ... ახალი ცხოვრება დავიწყოთ... დამიჯერე, ჩემო მარგო, დამიჯერე, მე ხელახლა დავიბადე... გონს მოდი, ჩემო ძვირფასო! ვისზე მცვლი? ვინ ამჯობინე ჩემს თავს? მარგო! მარგო!“

ჯაყო ჯერ შედრკა. მერე ცალი ხელით თეიმურაზს დასწვდა და მარგოს ფეხებს ააგლიჯა: „კარგი, გეყოფა! ჩქარა წახვალ აქედან!“ – და კარებისკენ მიატრიალა.

თეიმურაზი უცებ აინთო. ჯაყოს ხელიდან გაუსხლტა და ისტერიული კივილით აკივლდა: „მხეცო!.. ველურო!.. ეს რა მიქენი?! რას მიშვრები?! პირუტყვო! ნაძირალა! ტყიდან გამოვარდნილო დათვო!“

და უცებ ჯაყოს ხანჯალს ეცა.

ჯაყომ თეიმურაზი მორჩივით მხარზე აიგდო და კარებისკენ წაიღო, თან დათვივით ბურტყუნებდა: „არ წახვალ ჩემი სახლიდან? არ წახვალ? გაჩუმდი-მეთქი, თორემ, ღმერთმანი, ისე გცემ, ისე გცემ, როგორც ძაღლს!“

ჯაყომ ის ორი ოთახი გაირბინა, აფართხალებული თეიმურაზი კიბეზე ჩაუშვა და თანაც მიაყოლა: „ესეც შენ! არც ახლა წახვალ?“

ისევ სახლში შებრუნდა და კარები გადარაზა.

ნაწილი მეორე — თავი IX

კიბის ძირში დაბმული ძაღლი თეიმურაზს თავზე დასდგომოდა და გააფთრებით უყეფდა სახეში. ნაცემი და ნატკენი თეიმურაზი ნელა, ტკივილით და კვნესით წამოდგა და დაზიანებული მკლავი ძლივს ასწია.

ჯაყომ აივნიდან გადმოიხედა და დაიძახა:

– ბოღრია, გაჩუმდი!

ძაღლი მაშინვე გაინაბა.

– ბრინკა, აბა, ჩქარა გაქრი აქედან, ჩქარა გაგათრიე ჯაყოს სახლიდან, თორემ ჯაყო მოვა და მაშინ ვაი შენი ბრალი!

თეიმურაზს აღარ მოაგონდა კიბეზე დაკარგული ქუდი და სათვალეები.

ბოღრიას გაუსხლტა, ეზო გადაირბინა და ბნელ ვიწრო ქუჩას შეერია. ფერმკრთალი მთვარე მთის თავზე იდგა. ზემო ხეობიდან ნიავი მოჰქრის. სოფელს ღრმად სძინავს. ბოღრია-ძაღლი მოუსვენრად იღრინება და ჯაჭვს აჩხარუნებს.

ბორძიკით მირბის ცეცხლმოკიდებული თეიმურაზი. მირბის და ვეღარაფერს ხედავს. მხოლოდ ლიახვის შხუილი, საკუთარი ფეხის ხმა, თავისი გულის ცემა და ხვნეშა ესმის. მირბის და ხან მაღალ ტალახიან ადგილს წამოჰკრავს მოდუნებულ ფეხს, ხან ქვას ეჯახება და ხან კიდევ ეკლიან ღობეს ეხეთქება.

უცებ ფეხებში რბილი რამ მოედო. შიშისგან შეჰკივლა, გვერდით გასხლტა და სირბილს მოუმატა.

მირბის თეიმურაზი და უკან კნავილით ჯაყოს შავი კატა მისდევს.

წინ ბაყაყების ყიყინი ისმის. კატამ თეიმურაზს გაუსწრო, მერე შემობრუნდა, თვალებში ორი მწვანე სანთელივით შემოანათა და ჩვილი ბავშვივით შეჰკნავლა.

– მიაუ-უ-უ...

თეიმურაზმა ჯაყოს კატა იცნო. იცნო, მაგრამ უნებურად შეჰკივლა და კოჭებამდე მყრალ გუბეში შევიდა.

ბაყაყებმა ყიყინი შეწყვიტეს და ტყაპა-ტყუპით ტალახში მიიმალნენ.

ისევ მირბის უსინათლო თეიმურაზი. ვიწრო ქუჩას გასცდა და პეტრეს კალოს ჩაურბინა. კალოდან გამოვარდნილი ძაღლი თეიმურაზს ყეფით მოსდევს. საბძლიდან ვიღაც ხმას აძლევს:

– რომელი ხარ?

თეიმურაზმა პასუხი არ გასცა და ისევ გაიქცა. ტალახიან ადგილს ფეხი წამოჰკრა, წაიქცა და ისე შეჰბღავლა, რომ საკბენად მინაწვდენი ძაღლი შეშინდა და გაოცდა. მერე მოტრიალდა, კუდი ამოიძუა, უკანვე გაიქცა, შორი-ახლოს ჩაცუცქდა და აყმუვდა.

– რომელი ხარ მეთქი მანდა? – მეორეჯერ ისმის კალოდან.

საით მირბის სულადუღებული თეიმურაზი?!

– ლიახვისკენ!... ლიახვისკენ!

რატომ მირბის თეიმურაზი ლიახვისკენ?

– იმიტომ რომ... კმარა! კმარა! დროა ყველაფერი გათავდეს. დროა!

თეიმურაზს ყველაფერი გაუთავდა, ყველაფერი დაენგრა და დაეღუპა.

გორში აშენებულ ქრისტიანულ სახლსაც უჩინარმა ბედმა თითი წაჰკრა და ისე დააბნია, რომ გუშინდელ მორწმუნე თეიმურაზს იმ უბედური რწმენის ახლა ერთი ნაპერწკალიც აღარ ახსოვს.

აღარაფერი შერჩა ოდესღაც უდარდელ თეიმურაზს: არც ცოტაოდენი ქონება, არც ამდენი შრომით ნაშოვნი სახელი, არც მამაპაპეული სახლ-კარი, აღარც ორიოდე დღით განახლებული სული, აღარც ოდესღაც ერთგული ცოლი და აღარც ხალხის პატივი – აღარაფერი, აღარაფერი!

ერთგული მეგობრის ნუგეშით და უმწიკვლო სახელით კიდევ შეეძლო თეიმურაზს უგემური სიცოცხლის გაგრძელება. ახლა კი, როცა მარგოც წაართვეს და პატივიც აჰყარეს, თეიმურაზს მხოლოდ ძაღლის მყრალი გვამი შერჩა კისერზე, რომელიც სიკვდილამდე უნდა ათრიოს.

აღარ შეუძლია თეიმურაზს ასეთი მძიმე და მყრალი ტვირთის ზიდვა, აღარ!

– კმარა! მეყოფა, მეყოფა!

ორმოც არ არის უძირო, ხოლო თეიმურაზის წამების ორმოს ძირიც აღარ უჩანს.

კმარა! აღარ ძალუძს თეიმურაზს მარად ამ ბნელ ორმოში ჩასვლა და ჩაძირვა. სჯობს ორიოდე წუთში გათავდეს ყველაფერი: უაზრო წარსულიც, შხამიანი აწმყოც, ბნელი მომავალიც და... ძაღლის ლეშიც. მყრალი ძაღლის გვამიც, რომელმაც ლამის გაგუდოს ხევისთავიც და ის ხეობაც.

რას იტყვიან თეიმურაზის ნათესავები და მიმდევრები, მეგობრები?

– რომელი მეგობრები? ვინ ნათესავები?

აღარა ჰყავს თეიმურაზს არც მეგობრები, აღარც ნათესავები. თანამოაზრეებიც ისე დაილივნენ და გაიფანტნენ, რომ მათი კვალიც კი აღარსად ჩანს. მხოლოდ ზოგი გაიხსენებს თეიმურაზის ღვაწლს, ფლიდურად მოიგონებს მის დათესილ სიკეთეს და გაკვრით იტყვის:

”საწყალი თეიმურაზი! რა უბედურად დატრიალდა მისი ცხოვრება! როგორ დაიღუპა ასეთი ადამიანი! ღმერთმა საიქიოში მაინც მისცეს შვება და მოსვენება.”

და ერთი საათის შემდეგ სამუდამოდ დაივიწყებენ თეიმურაზის სიკეთესაც და სახელსაც.

– კმარა! კმარა!

ეყოფა თეიმურაზს გოლგოთის აღმართი, ეყოფა!

იქნებ ვინმემ თეიმურაზის სიტყვები გაიმეოროს, რომელსაც თვითონ თეიმურაზი ხშირად იტყოდა ხოლმე, როცა ბოლო დროს ვინმეს სიკვდილს გაიგებდა:

– ახლა მივხვდი ჩინელების ერთ ადათს: როცა ვინმე დაებადებათ, წინასწარვე ტირიან მისი მწარე ბედის გამო; ხოლო როცა მოუკვდებათ, მისი ტანჯვა-წამების დასრულებას ზეიმობენ. ამიტომ არც მე ვტირი ვინმეს სიკვდილს, მშურს კიდევაც.

ოღონდაც! ოღონდაც! შურს თეიმურაზს მიცვალებულთა ბედი! იცხოვრეს, თავისი ხვედრი მიიღეს და წავიდნენ, წავიდნენ და ამ ჯოჯოხეთს აღარ დაუბრუნდებიან.

ახლა თეიმურაზის წამების დასასრულიც მოვიდა. გათავდა ყველაფერი! ხუთიოდე წუთში გათავდება ყოველივე! ეყოფა თეიმურაზს ამქვეყნიური მწუხარება და ბრაზი, ეყო!

– მარგო? მართლა, რას იზამს მარგო, როცა თეიმურაზის სიკვდილს გაიგებს?

რა თქმა უნდა, მწარედ იტირებს და შავად იგლოვებს. მაგრამ... ოოჰ, შავგულო ფარისეველო! ოოჰ, ორპირო, მატყუარა, ავზნიანო ქალო! ჭრელო გველო! მრუშო, ბილწო, ჭუჭყიანო ორმო! წყეულიმც იყავ, ჰოი, უმადურო მეძავო! იყავ წყეული უკუნითი უკუნისამდე. ამინ! ამინ! შხამად ამოგივა ერთ დროს ეგ ვერაგობა და მზაკვრობა, შხამად! შხამად!

თეიმურაზს ერთ წუთში თვალწინ ათასმა წვრილმანმა აზრმა, სურათმა და მოგონებამ გაურბინა.

კიდევ რაღაც სათქმელი მოაგონდა, მაგრამ ამ დროს იმ მორევს მიადგა, სადაც წინათ ანკესით თევზაობდა.

”აბა, ერთი!... ორი!...”

მიადგა და გაჩერდა. ოდნავ სული მოითქვა. ადუღებული სისხლი სახეში აუვარდა. გული მკერდიდან ამოვარდნას ლამობს. ქვაბივით გახურებული თავი საცაა უნდა გასკდეს.

– ერთი!... ორი!...

სიცოცხლის უხილავმა ძალებმა უკან დასწიეს თავგანწირული თეიმურაზი. იდუმალმა ლანდებმა ფეხები შეუკრეს და მიწას მიაბეს. ვიღაცამ გულში ჩაუწვეთა:

– იქნება იჩქარო... იქნება შეიძლებოდეს მარგოს მობრუნება...

მეორემ შხამიანად ჩაიხითხითა:

– ნუ მატყუარობ!... ყველაფერი დაიღუპა, დაინგრა, გათავდა!... მომავალში მხოლოდ სირცხვილი, შიმშილი და ათასი დამცირება მოგელის. მოიგლიჯე კისრიდან ძაღლის გვამი, მოიგლიჯე!... მხოლოდ ერთი წუთი, ერთადერთი! ყველაფერი უცებ გათავდება... აბა, გაბედე!

– ერთი!... ორი!...

თეიმურაზს ესმის უხილავის კივილი – „ჩამოიგლიჯე, ჩამოიგლიჯე!“ – და გულმკერდს ისე იხოკავს და იკაწრავს, თითქოს იმ გვამის ჩამოგლეჯას ლამობსო.

წეღან თეიმურაზს ღმერთიც და პირჯვრის წერაც დავიწყებული ჰქონდა, მაგრამ ახლა, შავი უკუნეთის წინაშე, ვიღაც უჩინარმა მოაგონა, მარჯვენა ხელი ააწევინა და ფართე პირჯვარი გადააწერინა, გადააწერინა და ხელი წაჰკრა:

– სამი!

თეიმურაზმა თვალები დახუჭა და გადახტა. წყალმა პირი დააღო და უმალვე შეკრა.

იმავე წუთს სიბნელეში სასოწარკვეთილი გმინვა მოისმა. თეიმურაზი ფრჩხილებით და კბილებით ებღაუჭება სიცოცხლეს:

– მიშველე-ე-ე-თ!... მიშველე-ეთ!...

ფართხალობს თეიმურაზი წყლის პირზე და ბღავის; ბღავის და კლდის წვეტიან ნატეხებს ებღაუჭება, მაგრამ ძლიერი ტალღა სუსტ თითებს ჰგლეჯს და მსუბუქ სხეულს მიათრევს. ცეცხლის ქარიშხალი ტრიალებს ხევისთავის სულში. იდუმალი და უძლეველი ძალა აყვირებს წყალწაღებულს.

– მიშველეთ! მიშველე-ე-ეთ!...

მისი კივილი ღამის დუმილს აფრთხობს.

შავ კატას თითქოს ესმის თეიმურაზის უიმედო მოწოდება. მდინარეს ნაპირ-ნაპირ მისდევს და სჩხავის. კალოდან ძაღლიც უკან გამოჰყოლია, ბექობზე ჩაცუცქებულა და გაბმული ყმუილით ჰყმუის.

თეიმურაზის ბღავილი პეტრეს შვილს ნინიკასაც მისწვდა კალოზე. მორბის ნინიკა და ყვირის:

– რომელი ხარ?... ვინა ხარ?

– მიშვე-ლე-ე-ეთ!

– სადა ხარ?... სადა ხარ?

– მიშვე-ლე-ე-ეთ!

– მოვდივარ! ნუ შეშინდები, მოვდივარ!

თეიმურაზმა ნაპირის ქვას ხელი წაავლო და ამოტივტივდა. ტალღა სახეში სცემს და ცდილობს თავისი ნადავლი კლდეს ჩამოჰგლიჯოს და ჩაიხუტოს.

ნინიკა მოვარდა და თავთან დაუდგა:

– რომელი ხარ? სადა ხარ?

თეიმურაზი ძლივსღა ხრიალებს:

– თ...თეიმურაზი... თ...თეიმურაზი ვარ. მიშველე, ნინიკა, მიშველ-ე-ე!

ნინიკა წყლის ნაპირზე ჩაცოცდა, თეიმურაზს ხელში ხელი წაავლო და გაამხნევა:

– გამაგრდი... არ შეშინდე... აქა ვარ...

განთიადმა მოატანა.

ოდნავ მოსულიერებული და გონზე მოსული თეიმურაზი ნინიკას საბძელში გაშოტილა. მისი ყოფილი მოურავი პეტრე, ნინიკა, ჯაყო, მარგო, ყოფილი მღვდელი ივანე და ხუთიოდე გლეხი წყალში გაწურულ თეიმურაზს თავთ დასტრიალებენ.

ხელებგადაჯვარედინებული ჯაყო იქვე დგას და იღიმება.

– აკი გითხარი, ძაღლივით არ მოკვდები მეთქი!

ნინიკამ ტუჩები მოიკვნიტა და ჯაყოსკენ ერთი ნაბიჯი გადადგა.

დაჩოქილმა მარგომ თეიმურაზის სველი თავი მუხლებზე დაიდო და მოეფერა:

– თეიმურაზ!... თემურ!... არა გრცხვენია?!... რას იტყვიან, რას იფიქრებენ?

თეიმურაზი იკლაკნება, ხელებს ძლივს ალივლივებს, პირს შოშიასავით აღებს და წყალს აღებინებს. ბოლოს, თევზის თვალები მარგოს შეანათა, სახე უარესად დაიღრიჯა და ძლივს წაილუღლუღა:

– დაიკარგე... დამეკარგე აქედან, შე უნამუსოვ!... უსინდისო!

მარგო გველნაკბენივით წამოხტა.

ჯაყომ მარგოს შეუტია:

– აკი გითხარი, ნუ წახვიდოდი მეთქი! თეიმურაზი, არ გინდა მეთქი შენი ნახვა, არა! გაიგე, ადამიანო, გაიგე, რომ ბრინკას აღარ გინდა მეთქი შენი ნახვა, აღარ!

მერე თეიმურაზს ზიზღით დაჰხედა:

– მაშ ეგდებოდე მასე! მოკვდებოდე ძაღლივით! ლობიო! ქალაჩუნა! ქალაბიწა, ფუჰ, შენი ვაჟკაცობა!

– გაეთრიეთ... დამეკარგეთ... მხეცებო! ნადირებო! – ლუღლუღებს თეიმურაზი.

– ჯაყო! – ადუღებული ხმით წამოიხრიალა ნინიკამ და ცეცხლმოკიდებული თვალები ჯაყოს მიანათა. – გეყო! გეყოფა მეთქი თორემ... თორემ...

ჯაყო ჯერ აღრინდა და ნინიკას ეშვი აჩვენა. მაგრამ მისი თვალები რომ დაინახა, უცებ მოლბა, მოიდრიკა, თვალი მოარიდა, გაბრუნდა და ატირებული მარგო ძალით გაიყვანა. მერე კარებიდან ისევ შემოიხედა, მიბნედილ თეიმურაზს კბილები გაუელვა და ნეკი გაუშვირა:

– აღუ-უ! ნეკზე არ გიკბინო! შე ბრინკა, შე ნაცარქექია, შენა!... აღუ-უ, აღუ-უ თეიმურაზსა, აღუ-უ-უ! აკი გითხრა ჯაყომ, რომ...

ნინიკამ ჯაყოსკენ გაიწია. ჯაყომ სიტყვა შუაზე გაწყვიტა და კარები გაიჯახუნა.

– ნაწილი მესამე –

ნაწილი მესამე — თავი I

ერთი კვირის შემდეგ ჯაყო ყოფილ მღვდელ ივანეს ეუბნებოდა:

– თუ ამ საქმეს გამიკეთებ, ჯაყო, სამოცი ჩანახი პურს მოგცემ (ჩანახი – პურის საზომი ერთეული).

– კარგი, ჯაყო, ვნახავ, ვეცდები.

– კიდევ ერთი რამ უნდა გითხრა: თუ ნაშინდარში სკოლას გააკეთებ, მეც ერთ ურემს და ერთ კაცს მოგცემ სამუშაოდ. მაგრამ კოოპერატივი არ მინდა, ჯაყოს!

– ვიცი.

– ჯანდაბას კოოპერატივი! არ მინდა კოოპერატივი ნაშინდარში! ჯაყომ იცის, რატომ გინდა აქ კოოპერატივი. იცის! ხალხს ტყავის გაძრობა გინდა, არა?! ჯაყომ იცის, იცის!

– ჯაყო, კოოპერატივის საქმეში მე ვერ დაგეხმარები, თეიმურაზის საქმეში კი მოგეშველები.

– კარგი მაშინ! კოოპერატივი მერე იყოს. შენ ჯერ თეიმურაზის საქმე გამიკეთე. აბა, ხელი მომეცი.

ერთმანეთს ხელი ჩამოართვეს და დაშორდნენ.

იმავე საღამოს ივანემ ნიადაგი მოსინჯა: თავის ოჯახში შეფარებულ თეიმურაზს გვერდით მიუჯდა და ტკბილად უთხრა:

– ძმაო თეიმურაზ! თავი რომ აგიღია და მიდიხარ, სად მიდიხარ? ფული არ გაქვს, არც სახლი. სამსახურსაც ვერსად იშოვი. შენი დრო წავიდა.

– წავიდა, – მაშინვე დაეთანხმა გონს მოსული თეიმურაზი.

– ახლოს არავინ გიკარებს.

– მართალს ამბობ, არ მიკარებენ.

– ამ სოფელს რომ მოსწყდე, მშიერი მოკვდები.

– ეგეც მართალია, მშიერი მოვკვდები. მაგრამ...

– თუ ესეც მართალია, მაშ რატომ ხარ ასე ჯიუტი, რომ უნდა წავიდეო?

თეიმურაზი უცებ გაცხარდა და აღელდა:

– ივანე, ჩემი გადაწყვეტილება ურყევია (მტკიცეა). ძალიან გთხოვ და გეხვეწები, რომ...

– კარგი, თეიმურ, კარგი, – გააწყვეტინა ივანემ და საუბრის თემა შეცვალა. – კარგი, მაგაზე ნუღარ ვილაპარაკებთ. – მერე მოიფიქრა და შორიდან მოუარა! – დიდი სიკეთე გაქვს დათესილი, თეიმურაზ, მაგრამ...

– ჩემი დათესილი სიკეთის მეათედიც რომ დამბრუნებოდა, ამ დღეში არ ჩავვარდებოდი და გულმშვიდად ვიცხოვრებდი. ახლა კი სინანულის (მონანიების) მეტი არაფერი დამრჩენია. ჰმ! საოცარია, ღმერთმანი: ადამიანმა რომ თავისი ბოროტი საქმეებიც ისე ხშირად მოინანიოს, როგორც სიკეთეს ნანობს ხოლმე, მისი სიცოცხლე განუწყვეტელ სინანულად გადაიქცეოდა.

– მარტო ჯაყომ შენგან იმდენი სიკეთე ნახა, რომ დღე და ღამე შენი ღმერთი უნდა ილოცოს.

– ჯაყო? ჰმ! ჰოი, ჯაყო? რა უნდა მოვთხოვო უსუსურ ბავშვს, ტყის დათვს, ველურს?! ივანე, დააკვირდი ცხოვრებას და ხალხს. ზოგის ხელში ღმერთი გატიკინდება (თოჯინად იქცევა). ზოგის ხელში კი ტიკინაც გაღმერთდება. ჯაყოს ხელში ღმერთიც უმალ ტიკინად გადაიქცა. სულ გაიძახის: „ღმერთმა რევოლუცია ადღეგრძელოსო“ და... „ძირს კოოპერატივიო!“

– ამას წინათ თხა გაუხდა ავად. გაღმა სოფლიდან მღვდელი გამოიყვანა და უთხრა: „ჯაყოს თხა ავად გახდა: გაზიარე, მღვდელო, ჯაყოს თხა“.

ორივემ გულიანად გაიცინეს.

– ძალიან უდიერად (უხეშად, უპატივცემულოდ) კი მოიქცა, – თქვა მერე ივანემ.

– ნუ გგონია, ივანე, ვითომ ჯაყოს საქციელი ძალიან მწყენოდეს. გახსოვდეს, ძმაო ივანე, რომ პატიოსანი ადამიანის წკიპურტი (მსუბუქი დარტყმა) უფრო მწვავეა, ვიდრე ხეპრეს (უხეში, უზრდელი ადამიანის) კომბალი.

– ეგეც მართალია.

– ესეც იცოდე: შეუგნებელთან (გაუაზრებელთან) პურის ჭამას შეგნებულთან ომი გერჩივნოს. თუ შენ პატიოსანი და ჭკვიანი ადამიანი ხარ და ბედმა გაგიჟებულ ავაზაკთა (ყაჩაღთა) ბრბოში ჩაგაგდო, ასეთ ხალხში ცხოვრება შენთვის უდიდესი სასჯელი იქნება. პირადად მე ჭკვიანთა და პატიოსანთა შორის გაგიჟება მირჩევნია, ვიდრე ჭკვიანობა და პატიოსნება გაგიჟებულ ავაზაკთა შორის. ჯაყოს ოჯახში კი ყველაზე პატიოსანი და ჭკვიანი ისევ ის ჭკუათხელი (სულელი) და უბადრუკი (საცოდავი) ბრინკა ყოფილა.

– ძალიან ნუ დაემდურები (განაწყენდები) ბედს, თეიმურ, თორემ...

– რატომ არ უნდა დავემდურო? ვითომ ამაზე მეტს რას მიზამს? რაღა დამრჩა, რაღა უნდა წამართვას! თავში ყინული, გულში შხამი და სულში ხანძარი, – აი რა შეჰრჩა თეიმურაზ ხევისთავს!

– სიცოცხლე? ესეც ერთ რამედ ღირს, თეიმურ.

– ხა-ხა! სიცოცხლე! სიცოცხლე ძაღლის მძორივით (ლეშივით) მკიდია კისერზე და ის მძორი, ვერ მოვახერხე, ვერ ჩამოვიგლიჯე კისრიდან, აი ჩემი სიცოცხლე!

და თეიმურაზმა ორივე ხელის თითებით ისე ჩამოიფხანა გულ-მკერდი, თითქოს მართლა მძორი ეკიდა და იმის ჩამოგლეჯას ცდილობდაო.

– ისიც ნუგეშია (დამშვიდებაა), ჩემო თეიმურ, რომ „სანთელ-საკმელი თავის გზას არ დაჰკარგავსო“ (სიკეთე დაუფასებელი არ რჩება). შენი დათესილი სიკეთე ადრე თუ გვიან ამოვა, ან უკვე ამოვიდა.

– შეიძლება, მაგრამ... ჰმ! ესეც საოცარია! ზოგი თავის ნათესს (დათესილს) თავის დროზე მოიმკის (მოსავალს იღებს), ისიც ერთს ათად; ზოგი მოსამკალს ზამთარში იმკის, ზოგი კი – არასოდეს. მეც იმხელა ნათესიდან ერთი მარცვალიც არ მერგო.

– ყველაფერს ბედი უნდა, ჩემო თეიმურ, ბედი.

– ოღონდაც, ჩემო ივანე, ოღონდაც! აი მაგალითიც: გარეთ გაიხედე, შენი ძაღლი ახლა სალაფავს (საჭმელს) ჭამს. გუშინაც ჭამდა და, ალბათ, ხვალაც და ზეგაც შეჭამს. მშიერი არ მოკვდება, რადგან კარგი პატრონი ჰყავს. აგერ, შენი ღორები და კამეჩებიც მშვიდად და უდარდელად მიირთმევენ. იმათაც მზრუნველი ჰყავთ. აგერ, ღობეზე და ბაღში მთელი დღე და მთელი თავიანთი სიცოცხლე ჩხიკვი, ყვავი და ბეღურები დახტიან, გალობენ, მღერიან, სიხარულით ლოცულობენ და მხიარულად ლაღობენ (ერთობიან). არც იმათ იციან დარდი, ვარამი (მწუხარება), ურვა (წუხილი) და ჭმუნვა (სევდა). ნეტა იმათ! ეს ჩიტები, ეს ძაღლი, კამეჩი და ღორიც ჩემზე და შენზე ათჯერ და ასჯერ ბედნიერები არიან.

– მეტისმეტად შეგიტოპნია შავ ნაღველში (ღრმა მწუხარებაში), ჩემო თეიმურ. იქნება იმ ძაღლს და იმ ღორს შენზე ნაკლები დარდი ჰქონდეთ, მაგრამ რაც უნდა იყოს, ძაღლი მაინც ძაღლია და ღორი – ღორია.

– მხოლოდ ადამიანს მიაჩნია ღორი და ძაღლი, ღორობა და ძაღლობა უწმინდურებად, საზიზღარ ქმნილებად და უდიდეს უბედურებად, თორემ აბა იმ ღორს და ძაღლს გააგებინე ადამიანის ნამდვილი ბედი და მერე ჰკითხე, რა ურჩევნიათ, ღორობა თუ ადამიანობა? შენ თვითონ რატომ წყვეტ ღორის მაგივრად ღორის ავკარგიანობას (კარგსა და ცუდს)?

– ეგ რომ ეგრეც იყოს, მარტო ადამიანის ენა, შეგნება (გაცნობიერება) და ცოდნაც ხომ რადმე ღირს!

თეიმურაზი ზეზე წამოვარდა:

– ოოჰ, ღმერთო დიდებულო! ნეტა როდის გაიფანტება (გაქრება) კაცთა შორის ეს უდიდესი ცრუმორწმუნეობა და მარადიული ლანდი (ჩრდილი)?! ცოდნა!.. ენა!.. შეგნება!.. შემეცნება (ცოდნის მიღება)!.. ხუთი წლის ბავშვს თავის გასართობად თოჯინას ჩასჩრიან ხოლმე ხელში და თავს მიანებებენ. არც კაცობრიობა გასცდენია ბავშვის ასაკს. ღმერთმა რომ ადამიანი გააჩინა, პროგრესის, ცოდნისა და ჭეშმარიტების (სიმართლის) ლანდი ჩასჩარა თოჯინასავით, მერე მშვიდად დაისვენა და თქვა: ახლა კი ეს ცუღლუტი (ცელქი) და მოუსვენარი სულიერი თავს აღარ მომაბეზრებსო. დაჩოჩავს მას აქეთ ხუთი წლის კაცობრიობა ხუთ მილიონ წელიწადს და ამაყად გაიძახის: „ცოდნა! ჭეშმარიტება! შეგნება! მეტყველება!“ გაიძახის თუთიყუშივით ამ სიტყვებს, თავისი თავი ქვეყნის ბატონი ჰგონია და სამყაროსაც ისე ეპოტინება (ეჭიდება), როგორც პატარა ბავშვი მთვარეს.

– თუ ცოდნასაც არ წაეტანა (არ მიჰყვა) ადამიანი, მაშ რის მაქნისია (რის გამკეთებელია)?

– ადამიანი არაფრის მაქნისი არ არის. ამ ქვეყნად მისი მიზანი და დანიშნულება ცოდნა კი არ არის, არამედ ბედნიერება, ბედნიერება და ისევ ბედნიერება! იმიტომ გითხარი წეღან, რომ აგერ ის ძაღლიც და ის ღორიც ჩემზე ბედნიერები არიან-მეთქი.

– მე კი მგონია, რომ ცოდნა ბედნიერებაა და ბედნიერება ცოდნაა.

– ტყუილია! ტყუილია-მეთქი! უდიდესი და უსაშინელესი სიყალბეა, რომელსაც უთვალავი უბედურება მოსდევს. ცოდნა რაც არის, ეს ხომ მეც ვიცი და შენც იცი. ბედნიერება კი ადამიანის ყოველივე სურვილის შესრულებას ჰქვია, მაშასადამე...

– მაშასადამე, ეს ღორიც, ძაღლიც და აფრიკელი ველურიც შენზე ბედნიერები არიან. რადგან შენზე ნაკლები სურვილი და მოთხოვნილება აქვთ, არა?

– დიახ, და ჩემზე მეტი საშუალებაც აქვთ სურვილის მიღწევისა. დიახ, დიახ! ყველანი ჩემზე ბედნიერები არიან: ღორიც, ძაღლიც, ზულუსიც და... ჯაყოც, დიახ ჯაყოც!

– მესმის... გამიგია. მაგრამ ეს ქვეყანა მაგ გზით არ მიდის.

– მართალია, მაგრამ შენ ეს მითხარი, ჩემზე ბედნიერია თუ არა ჩვენი ჯაყო, – ხეპრე (უხეში), უგუნური (უჭკუო), ავაზაკი (ყაჩაღი), ტყიდან გამოვარდნილი დათვი, რეგვენი (სულელი) და ბრიყვი (უჭკუო)?... თქვი, სიმართლე თქვი... ნუ მერიდები. შორიდან, ობიექტურად და მიუკერძოებლად რომ გავზომოთ, ჩემზე ბედნიერია თუ არა ჯაყო?

ივანემ კარგა ხანს იფიქრა და მორჩილებით (დამორჩილებით) ჩაიბუტბუტა:

– ჰო... მართალი ხარ... შენზე ბედნიერია.

– მეც მაგას მოგახსენებდი. მაშ რა ჯანდაბად მინდოდა ცოდნა, განათლება და ესოდენი (ამხელა) წამება ცოდნის შესაძენად?

ივანემ დრო იხელთა (გამოიყენა) და საუბარი კვლავ ძველ კალაპოტში (მიმართულებაში) ჩააგდო.

– რაკი ჯაყოზე ჩამოაგდე ლაპარაკი, უნდა მოგახსენო, რომ ჯაყო ზოგს კერპად (თაყვანისცემის ობიექტად) ჰყავს გადაქცეული.

– იმიტომ, რომ ჯაყო მუდმივად იმარჯვებს და წინ მიიწევს. მოგეხსენებათ გამარჯვებულის და ბრბოს (ხალხის მასის) ფსიქოლოგია. კაენს და იუდას რომ გაემარჯვნათ, ხალხი ორივეს კაენობას და იუდობას აპატიებდა. ჯაყოს საქმეც ასეა. ჯაყომ გაიმარჯვა, მე კი დავმარცხდი, მორჩა და გათავდა!

– ჰო, იმას გეუბნებოდი: ნუ კი გამიწყრები (გამიბრაზდები). ხომ იცი, სიკეთე მინდა შენთვის, თორემ შენს საქმეში როგორ ჩავერეოდი!

– მჯერა, ჩემო ივანე, მჯერა, თქვი.

– ჰო და, ჩემო თეიმურ, აი რა უნდა მეთქვა: შენ თუნდაც წადი, თუნდაც დარჩი. როგორც გინდა, ისე მოიქეცი, მაგრამ...

– მაგრამ?

– მაგრამ მარგოს ბედი უნდა გამოარკვიო, თორემ ისევ შენი სირცხვილი იქნება, თუ დღევანდელივით გაურკვეველ დღეში დატოვე.

– მესმის... ვიცი... მესმის... – ჩაიკნავლა (ჩუმად თქვა) თეიმურაზმა, თავი ხელებში ჩაიგდო და გაქვავდა.

რა იცის ივანემ, რა ჯოჯოხეთი ტრიალებს თეიმურაზის სულში! რა იცის ივანემ, რომ თეიმურაზის ენა წასვლაზე ლაპარაკობს, გული კი კვნესის, ნაშინდარს ებღაუჭება და გაჰკივის:

– „არა, არა! აქედან ვერსად წავალ! მარგოს ვერ მოვშორდები! თუნდაც ფეხქვეშ გამიგდოს, თუნდაც ფურთხივით გამგლისოს (გამფურთხოს) და მონად გამიხადოს, მაინც ვერ მოვშორდები ჩემს მარგოს... ჩემს მარგუშის... ჩემს მარგალიტს, ჩემს ერთადერთ ღმერთსა და ბატონს“.

– ჰო და, იმასაც გეტყვი, რომ უფულოდ წასვლა არ შეიძლება, – ჩასჩურჩულებს ივანე. – ესეც რომ არ იყოს, ასე ადვილად ცოლს თავს როგორ ანებებ?

თეიმურაზი გამოცოცხლდა და ანთებული თვალებით ივანეს მიაჩერდა:

– მაშ... რა ვქნა? ხომ არაფერი არ გაიგე? მარგომ ხომ არაფერი არ გითხრა?

– არა, მარგომ... რაც მოხდა, მოხდა! სირცხვილია, ქალბატონი მარგო რომ ჯაყოს ხასად (საყვარლად) დაუსვა, შენს გვარს მაინც ნუ შეარჩენ, გაეყარე.

თეიმურაზი ისევ ჩაფიქრდა და წუთიერი იმედიც გაქრა.

– ძმურად გირჩევ, ძმაო თეიმურ, ჯერ აწონე და მერე გადაჭერი.

თეიმურაზმა სათვალეები შეისწორა, თითი მაღლა ასწია და ჩაილუღლუღა (ჩუმად, გაუგებრად თქვა):

– მოვიფიქრებ... მოვისაზრებ.

ნაწილი მესამე — თავი II

მეორე დღეს ივანემ ჯაყო და მარგო სტუმრად დაპატიჟა. თეიმურაზი მათ მოსვლას არ ელოდა. როცა ჯაყო და მარგო მოულოდნელად გამოეცხადნენ, ავადმყოფობისგან დასუსტებული თეიმურაზი დივანზე ისვენებდა.

„გამარჯობა, ბრინკა!“ – მიაძახა ჯაყომ. – „როგორ ხარ? მადლობა ღმერთს, რომ ასე გადარჩი.“

თეიმურაზმა ძლივს წამოიწია. შერცხვა, გაწითლდა და ენა დაება:

„მ... მადლობელი ვარ, ჯაყო, მადლობელი.“

მარგო გვერდით მიუჯდა. დასუსტებული ხელი გამოართვა და თვალებზე ხელსახოცი მიიდო.

ივანემ ჯაყო მაშინვე აივანზე გაიყვანა.

ცოლ-ქმარი დიდხანს დუმდნენ და უხმოდ, უსიტყვოდ ტიროდნენ. ბოლოს, თეიმურაზმა აკანკალებული ხმით ჰკითხა:

„მარგუში! მაშ ყველაფერი გ... გათავებულია?.. იმედი აღარ არის?“

მარგომ დახრილი თავი უფრო დაბლა ჩასწია.

თეიმურაზმა მარგოს რბილ და თბილ ხელს ოდნავ მოუჭირა. მარგომ პასუხი არ გასცა, ხელი გამოართვა და სახე მოაბრუნა. თეიმურაზის გულმა მარგოს პასუხი მაშინვე გაიგო. გაიგო და აფორიაქდა, აკვნესდა.

უცებ თეიმურაზი მარგოს მუხლებზე პირქვე დაემხო, სახე კაბის ნაოჭებში ჩაუმალა და ბუტბუტი დაიწყო:

„მარგო. ჩემო მარგუში! ჩემო ერთადერთო მეგობარო! შენ გ... გენაცვალოს თეიმურაზი... შენი ჭირი მე, მარგუშ! თავს შემოგ... გევლოს შენი თეიმური... მაპატიე უხეში და სულელური საქ... საქციელი... ამას წინათ იქ, საბძელში უდიერად მოგიხსენე, გამოუსწორებელი შეურაცხყოფა მოგაყენე... შენც ხომ იცი, რომ ის სიბ... სიბრიყვე ზედმეტი სიმწარით და სიყ... სიყვარულით მომივიდა. უსაზღვრო დარდმა და გულის ტკივილმა დამაყრუა, დამაბრმავა, გამაგიჟა, იმიტომ წამოვ... ვროშე ის ბილწი სიტყვები, იმიტომ მოგცხე ტალახი და ჩირქი, თორემ შენ როგორ გაგიბედავდი, როგორ გაგიმ... მეტებდი, როგორ გაკადრებდი იმისთანა უმსგავსო გმობას და შერცხვენას!“

მარგო დაიბნა და სულიერად აირია.

თეიმურაზის ქვითინი და მუდარა მოულოდნელი მეხივით დაეცა. ცოტა ხნის წინ, როცა გულის ფანცქალით მოდიოდა ყოფილი ქმრის სანახავად, გულში ფიქრობდა: „მუხლებში ჩავუვარდები თეიმურაზს და ცრემლით მოვინანიებ ჩემს ცოდვასო“. თუმცა ჯაყოს ძლიერი მკლავებიდან მარგოს თავის დახსნა აღარ შეეძლო, მაგრამ იმ ორ თვეში წარსული ვერ დაივიწყა, ვერ წაიშალა და ვერ ამოიგდო გულიდან ათი წლის ცოლ-ქმრობა – ხორცით მსუბუქი, უმნიშვნელო, უღონო და უხალისო, – მაგრამ მაინც ერთგული, მშვიდი და უდარდელი. ერთ ჭერქვეშ და ერთ საწოლში ათი წლის ცხოვრებამ ორივე ათასობით უხილავი ძაფითა და ფესვით შეკრა და შეაბოჭა, და როცა მარგომ ეს ფესვები ამოსაგლეჯად ამოწია და ძაფები დასაწყვეტად დაჭიმა, თავისი სხეულისა და სულის ყოველ წერტილში გაუსაძლისი ტკივილი და გოლგოთური კვნესა იგრძნო.

სულით ნაცემი და დატანჯული მარგო ახლაც იმისთვის მოვიდა თეიმურაზთან, რომ როგორმე გაეადვილებინა ამ ძაფების გაწყვეტა, თუმცა ჯერ არც კი იცოდა, როგორ და რა ხერხით დაიხსნიდა თავს შეჩვევის, შეთვისებისა და სულიერი მეგობრობის ტყვეობისგან, რომელსაც თითქმის ისეთივე ძალა და გამძლეობა ჰქონდა, როგორც ჯაყოს ბრმა ჟინსა და ველურ სიყვარულს.

თვითონ მარგო აპირებდა ფეხქვეშ ჩავარდნას და ხვეწნა-მუდარას. ახლა კი თვითონ თეიმურაზი ულბობდა მარგოს მუხლებს და ისეთი სასოებით ნანობდა ქინძისთავისოდენა ცოდვას, როგორც ყოფილი ავაზაკი წმინდანი ნანობდეს უფლის წინაშე განუზომელ ბოროტებას. გაოცებული და დაბნეული მარგო თეიმურაზის შეთხელებულ, ჭაღარა თმას აკანკალებული ხელით უსვამდა და მისი გახურებული ბოდვას გულის ფანცქალით უსმენდა.

თეიმურაზმა მარგოს მეორე ხელიც ჩაიბღუჯა.

„ხომ აპატიე, მარგუში, ხომ შეუნდე შენს ძველსა და ერთადერთ მ... მეგობარს გაგიჟების დროს წამოსროლილი სიტყვები?.. ოოჰ, გმადლობთ! გმადლობ, ჩემო ანგელოზო, ჩემო დაუვიწყარო დაო, დედავ და მეუღლევ!“

მარგომ თეიმურაზს ოდნავ თავი აუწია:

„ადე, ადექი... გეყოფა, დავივიწყოთ ყველაფერი.“

„არა, არა! დაიცა... დამაცა... ცოტა ხანს კიდევ დამაცადე.“

და ჟინიან ბავშვივით თავი უფრო ღრმად ჩაუხუტა მუხლებში და ორივე ხელით უფრო მაგრად დაებღაუჭა კალთებში.

„ცოტა კიდევ დამაცა... ეს არის ჩემი უკანასკნელი წილი, უკანასკნელი ალერსი... მერე ყველაფერი გათავდება... სამუდამოდ გათავდება. აღარ შეგაწუხებ, აღარც შენ მოინდომებ, აღარც ჯაყო დამანებებს შენს თავს... მალე ყველაფერი გათავდება... გათავდება!.. გა-თავ-დე-ბა... მაგრამ... ჯერ მითხარი, გამაგებინე, რას მიპირებ, რა ბედს მიუძღვნი შენს თეიმურაზს, შენს წინანდელ თეიმურს, შენს ჯვარცმულსა და იმ ქვეყნისკენ მიმავალ თეიმურაზს?“

და ხანგრძლივი სიჩუმის შემდეგ კიდევ შეეკითხა:

„თქვი, მარგუში, თქვი! ნუ მომერიდები, მე წინასწარვე დავემზადე და უკვე შევეჩვიე ჩემს ხვედრს, ჩემს ავს ბედს, რომელმაც ასე უღვთოდ დამრია ხელი და გამთელა, გამსრისა და გამაქრო ცოცხალთა ასპარეზიდან. მე ამ ქვეყნის აღარა ვარ. აღარც ის არსებობს ჩემთვის. ორივე ერთმანეთისთვის მკვდრები ვართ. დამრჩა მხოლოდ შენი თავი და პატიოსნება. ახლა ესეც დამეკარგა. ამიერიდან შენ ჩემი აღარ იქნები, მაგრამ მე?.. რა ვარ მე შენთვის? ვინა ვარ? ოოჰ, მარგო, თქვი?.. თქვი... თქვი, ჩემო ერთო, ჩემო ჯვარცმულო ანგელოზო!“

„ჯერ შენ მითხარი, ჩემო თემურ, რას აპირებ, რა გაქვს გულში? რა გინდა?“

„მე?.. მე რა მინდა? მე?..“

თეიმურაზმა თავი გადაიწია, მომაკვდავის სასოწარკვეთილი თვალები შეანათა მარგოს და ნაცემი ძაღლის მუდარით შეემუდარა:

„მე რა მინდა? შენთან ყოფნა და შენს გვერდით სიცოცხლე. მეტი არაფერი... ჰო, მეტი არაფერი...“

მარგო თითქოს შეშინდა:

„ჩემთან ყოფნა? თეიმურაზ!..“

„ნუ, ნუ შეგეშინდება. ჯერ ყური დამიგდე. მე მხოლოდ ის მინდა, რომ შენთან ახლოს ვიყო სადმე; რომ ზოგჯერ შორიდან მაინც დაგინახო; რომ ათასში ერთხელ ორიოდე სიტყვა მაინც გითხრა. მეტი არაფერი.“

მაგრამ პასუხი ვეღარ იპოვა. ენადაბმულივით ძლივს ბუტბუტებდა:

„მე... მე არ ვიცი... არ მესმის... ჩემთან როგორ უნდა იყო? არ მესმის... რატომ გინდა... რატომ გინდივარ?.. ჯაყო რას იტყვის? ქვეყანა რას იფიქრებს?..“

თეიმურაზი ძაღლის თვალებს არ აშორებდა მოულოდნელობით შეშინებულ მარგოს:

„მე ისევ შენი სულიერი ქმარი ვიქნები, არა, ქმარი კი არა, შენი ერთგული სულიერი ძმა და მ... მეგობარი ვიქნები... მეტი არაფერი არ მინდა, მეტს არაფერს არ გთხოვ. ეს არის ჩემი უკ... უკანასკნელი მუდარა. მეტი არაფერი. ახლა შენ იცი. ჩემი სიცოცხლე შენს ხელშია: გინდა მომკალი, გინდა მაცოცხლე. მეტი არაფერი.“

უცებ ჯაყო შემოვიდა. თეიმურაზი რომ მარგოს მუხლებზე დაინახა, ორივე თვალებით დაღრღნა და გაანადგურა:

„ვერ გაათავებდით აქამდე?“

თეიმურაზი წამოდგა. მელიას ღიმილით შეხვდა და კატის კნავილით შეეკნავლა:

„ნუ გაჯ... ჯავრდები, ჯაყო!.. ნუ შეშინდები. მე ძმური ალერსით მოვეფერე მარგოს. თუ შენი თანხმობაც იქნება, ამის შემდეგ მე და მარგო და-ძმები ვიქ... ვიქნებით, შენ ნუ გეშინია, ჯაყო, ნუ გეშინია.“

ჯაყომ ხელები წელზე შემოიწყო და ბალიშისოდენა მკერდი გადმოიგდო:

„ჯაყოს ბრინკასი არ გეშინია! ჯაყოს არც ათი ყაჩაღისა გეშინია! ყველას დედას გიტირებს ჯაყო, დედასა! მაშ, მაშა!“

„არც უნდა გეშ... გეშინოდეს, ჯაყო! მე შენთვის ს... საშიში აღარა ვარ.“

„გინდა თუ არა, რომ მარგოს გაეყარო?“ – მიაძახა ჯაყომ. – „გინდა თუ არა? ჯაყო ფულს მოგცემს, ბევრ ფულს მოგცემს.“

„ჯაყო, მარგოს გულისთვის თ... თუნდაც კლდეზე გადავვარდები, მაგრამ ფ... ფულზე ხმა აღარ ამოიღო, კრინტიც არ დასძრა.“

ჯაყოს გაუხარდა:

„მაშ, მაშა! უნდა გადავარდე, მაშა! არც ფული უნდა აიღო, ეგეც მართალი ხარ, მაშ საქმე გათავებულია. ხვალვე გაეყრები და საღამოზე აქედან წახვალ.“

„არა. ჯაყო, არა! მე აქედან არსად არ წ... წავალ, მარგოს ვერ მოვშორდები.“

„მაშ რა გააკეთებ აქ? როგორ იცხოვრებ?“

„ისევ დუქანში ვ... ვიმუშავებ... ვივაჭრებ, მაგრამ ერთი პირობით: მარგო ყოველ დღე უნდა ვ... ვნახო, ნუ გეშინია, ჯაყო, ნუ გეშინია. ჩვენში მხოლოდ და-ძმობა იქნება... მეტი არაფერი... მეტი არაფერი, მარგოს გვერდით მივუჯდები, ორიოდე სიტყვას ვეტყვი, ან, თუ გინდა, ხმასაც არ ამოვიღებ, ოღონდ ამის გვერდით მამყოფინე და მაცქერინე... მხოლოდ მაცქერინე. მეტი არაფერი.“

„მაშ ჯაყო მარგოს ქმარი იქნება, შენ კი ძმა იქნები, არა?“

„ჰო. ჯაყო, ჰო! შენ ქმარი და მე ძ... ძმა.“

„კარგი, ჯაყო თანახმაა. მაგრამ შენ როცა მარგოსთან დაჯდები, ან მეც იქ ვიჯდები, ან ერთი პატარა ბიჭი დაგსვამ.“

„თ... თანახმა ვარ. ჯაყო.“

„მეც თანახმა ვარ. ხელი მოგეცი. ივანე. შენ გადაგწერე ხელი!“ ჯაყომ და თეიმურაზმა ერთმანეთს ხელები ჩამოართვეს.

უცებ მარგოს უცნაური რამ დაემართა. თითქოს უსაზღვრო შეურაცხყოფა მიაყენეს და გამოუსწორებელი ჩირქი მოსცხესო: წელში გასწორდა, ლამაზი თავი მაღლა ასწია და გაფითრებულ სახეზე მიუკარებელი ამაყობა, დაჭრილი თავმოყვარეობის ნისლი და აზღარბებული ამპარტავნება აისახა; თვალებში რისხვის ნაპერწკლებმა გაუელვეს და ტუჩების ნაოჭებში სიძულვილისა და ზიზღის ზოლები ჩაუწვა. თეიმურაზს ზურგი შეაქცია, ჯაყოს მკლავში ხელი გაუყარა და უბრძანა:

„ჯაყო, წავიდეთ!“

და ორივე მეფე-დედოფალივით გამოვიდნენ.

დაბნეული და გაოგნებული თეიმურაზი დიდხანს გაუნძრევლად იდგა იმავე ადგილას, სათვალეებს ისწორებდა, თითებს ჰაერში ათამაშებდა და ბუტბუტებდა:

„ს... საკვირველია! ს... საოცარია! არ მესმის... არაფერი არ მ... მესმის.“

ნაწილი მესამე — თავი III

ერთი კვირის შემდეგ მარგო დათანხმდა. სამივე გორში ჩავიდა. მათ გაწყვიტეს ათი წლის განმავლობაში არსებული კავშირები, რომლებიც მუხის ფესვებივით ღრმად იყო გამჯდარი. გულდაწყვეტილები დაბრუნდნენ ნაშინდარში და ქორწილისთვის მზადება დაიწყეს.

ჯაყო მეოთხე ცოლს ირთავდა. ეს იყო თავად თეიმურაზ ხევისთავის გაყრილი მეუღლე, თავად ელიზბარ ყაფლანიშვილის ქალიშვილი – მარგო.

ორი წლის წინ, როცა საქართველოში ეკლესიებს ხურავდნენ, ჯაყო სხვებზე მეტად გულმოდგინედ ყვიროდა:

– აღარ გინდათ ეკლესია! ჯანდაბას ეკლესია! ...ეკლესია მოძველდა, მორჩა და გათავდა!

მან ხევისთავების ათი საუკუნის ეკლესია დაახურინა და დააბეჭდინა. ახლა კი, როცა გადაწყვიტა დიდი პატივით, აღფრთოვანებითა და ზეიმით თავადის ქალიშვილის შერთვა, სოფლის ყრილობაზე მოულოდნელად ატეხა ყაყანი:

– ჯაყოს ეკლესია უნდა! ჯაყოს ღმერთი არ უნდა, მაგრამ მღვდელი ძალიან უნდა!

და დაახლოებით ხუთ დღეში ეკლესიის კარებს ბეჭედი მოახსნევინა.

მთელი ნაშინდარი ხევისთავების საგვარეულო ეკლესიაში შეიკრიბა. წირვა სრულდება, მაგრამ ხალხი მხოლოდ ახლა შემოდის მეფე-დედოფლის სანახავად. დანგრეულ ეკლესიას დიდი ხანია, ამდენი ხალხი არ უნახავს. ხალხის ნახევარი ეზოში ტრიალებს.

ერთი ჯგუფი ღელავს და ხმაურობს:

– მეტისმეტად თავზე გადავიდა თქვენი ჯაყო, – ამბობს ნინიკა.

– ჩვენი რატომ არის ვითომ? – ეკითხება ერთი ხნიერი გლეხი.

– იმიტომ არის თქვენი, რომ ყველაფერში ზურგს უმაგრებთ.

– ეგ მართალია, – ჩაურთო მეორე გლეხმა. – მაგრამ ეს მეოთხე ცოლი რომ მოჰყავს, ეს უკვე მეტისმეტია.

– ჰო და, თუ მეტისმეტი მოუვიდა, უკან უნდა დავწიოთ და პირში ლაგამი ამოვდოთ, – თქვა ილამ.

– ეკლესიის კანონით მეოთხე ცოლის შერთვა არ შეიძლება.

– ეჰ, შვილო, ვინღა იცავს ახლა ეკლესიის კანონებს?

– მესამე ცოლი ჯერ კიდევ ცოცხალი ჰყავს. მოტყუებით გაეყარა. ათიოდე თუმანი გადაუგდო და გაისტუმრა.

– ისევ ჩვენ თუ ამოვალთ მაგის ოხტიდან, თორემ თქვენ მაგას ვერაფერსაც ვერ დააკლებთ, – თქვა ბოლოს ნინიკამ და თავის ამხანაგებს მიუბრუნდა. – ილა, წამოდი! თანდილა, თედო, წავიდეთ! აქ ჩვენ საქმე არ გვაქვს.

და ათიოდე ახალგაზრდა ლანძღვითა და მუქარით გავიდა ეკლესიის გალავნიდან.

ეკლესიას ერთ მხარეს ბუჩქნარი და ხნარცვი აქვს მიკრული. ჯვრის წერა რომ დაიწყო, იმ ბუჩქნარიდან თეიმურაზი ქურდივით გამოძვრა და ჩქარი ნაბიჯით ეკლესიაში შევიდა, თითქმის შევარდა. თავჩაღუნული, ყოფილი ქმარი ხალხში შეერია, გაძვრა, გამოძვრა და სვეტის უკან ძლივს მოითქვა აღელვებული სული.

შორეული სოფლიდან მოყვანილმა, გაცვეთილმა და გაცრეცილმა მღვდელმა დაბალი ხმით ჰკითხა ჯაყოს:

– გსურს თუ არა დაქორწინება?

ჯაყომ შეკითხვა ვერ გაიგო.

– გინდა თუ არა მარგარიტაზე ჯვრის დაწერა? – გაუმეორა მღვდელმა.

– მინდა, რა თქმა უნდა! – ისე წამოიძახა ჯაყომ, რომ მისი ხმა ეზოშიც კი გაიგეს.

ეკლესიაში ჩუმი სიცილი ატყდა.

– გსურს თუ არა დაქორწინება? – მიუბრუნდა მღვდელი მარგოს.

მარგოს პასუხი, ნიავივით ჩუმი, მღვდელმაც ძლივს გაიგო.

– იქორწინებს ღვთის მონა ჯაყო, – სამჯერ თქვა მღვდელმა და სამჯერვე გაიმეორა: – იქორწინებს ღვთის მხევალი მარგარიტა მამის, ძისა და სულიწმიდის სახელით, ამინ!

მხოლოდ ახლა აიხედა მაღლა თეიმურაზმა. აიხედა და მეფე-დედოფალს შეხედა. შეხედა და თვალი აუჭრელდა.

მარგო და ჯაყო ძლივს იცნო თეიმურაზმა. ჯაყო სუფთად იყო გაპარსული. მოკლე და შავი თმა ზღარბივით ჰქონდა აყრილი. გოლიათის ტანზე ეცვა მუქი იასამნისფერი ძველებური კაბა, ვერცხლით ნაქარგი აბრეშუმის ახალუხი, განიერი ხავერდის შარვალი და ლაკის ახალი ჩექმები. იდაყვამდე გაჭრილი ცისფერი ყურთმაჯები მხრებზე ჰქონდა გადაგდებული. წელზე ოქროს ძაფით ნაქარგი ქამარი და ხმალ-ხანჯალი ერტყა, რომელიც ჯაყოს ახოვან ტანზე ზედგამოჭრილი იყო.

მარგო სწორედ ისე იყო გამოწყობილი და მორთული, როგორც ათი წლის წინ, როცა ჯაყოს მაგივრად თეიმურაზს ედგა გვერდით: ტანთ ეცვა თეთრი ატლასის ქართული კაბა; განიერ მკერდს უმშვენებდა ოქროს ზონრით გადახლართული და მარგალიტებით შეკრული პირისფერი გულისპირი; განიერი, იასამნისფერი სარტყელი, თავიდან ბოლომდე ოქროთი და აბრეშუმით ნაქარგი, კოჭებამდე სწვდებოდა. შუბლზე გვირგვინის მსგავსი იალქანი ერტყა, მარგალიტებითა და ალმასებით მოჭედილი, ხოლო თავზე და მხრებზე თხელი თეთრი მანდილი ედო, ისიც ოქროს ფოთლებით მოქარგული; თავსაკრავის შუაგულში აღმართული ჰქონდა საუცხოო ჯიღა ძვირფასი თვლების თაიგული. ამ თაიგულს მსხლის მსგავსი, ნეკის ოდენა მარგალიტი დასცქეროდა, რომელიც ნისლიანი ვარსკვლავივით უცნაური და იდუმალი შუქით ციმციმებდა.

თეიმურაზმა იცნო ჯაყოს კაბაც. მარგოს სარტყელიც, ჩიხტიც, მანდილიც და ჯიღაც; იარაღიც და ჯიღაც ხევისთავთა საგვარეულო განძი იყო, მამიდან შვილზე გადმონაცემი, ძვირფასი ნამუშევარი, რომელსაც ნაშინდარის ბატონები და ქალბატონები თავიანთი საგანძურიდან – რკინით შეჭედილი მუხის სკივრიდან – მხოლოდ საზეიმო შემთხვევებში იღებდნენ ხოლმე.

ეს საგანძურიც და მრავალი საგვარეულო ოქრო-ვერცხლეულობაც იმ სკივრში ინახებოდა, რომელიც ერთ დროს „ყაჩაღებმა მოიტაცეს“.

– და გამრავლდით, როგორც აბრაამი და ისააკი, სარა და რებეკა, და თქვენი შვილი იყოს ზეთისხილის ახალი ნაყოფი, – ჩურჩულებდა მღვდელი, სანამ გაოგნებული თეიმურაზი ჯაყოს და მარგოს ათვალიერებდა.

მაშ აი, როდის და სად აღმოჩნდა იმ განძეულობის ნაწილი! აი, ვინ ყოფილა ნამდვილი ყაჩაღი! აი, ვინ მოსტაცა თეიმურაზს და ქართულ კულტურას დაუფასებელი განძი! ესმის თეიმურაზს, ახლა ესმის ყველაფერი! ესმის თეიმურაზს, მაგრამ ამის გამო გულის ტკივილს არ გრძნობს: მის თვალწინ მარგო დგას, ჯაყოსგან ცოლად შერთული მარგო!

და თეიმურაზს მაშინვე დაავიწყდა ძველი ამბავიც და დაკარგული განძეულობაც. მისთვის ახლა სულ ერთი იყო, რა დაიკარგა ოდესღაც. ან ვინ მოიტაცა დანაკარგი, ჯაყომ თუ ქეშელამ, ტურამ თუ გიბამ.

ახლა მისი თვალიც, სმენაც და აზრიც მარგომ მიიზიდა, მიაჯაჭვა და მთლიანად მოიცვა.

ხელჩაკიდებული მეფე-დედოფალი ლიტანიას უვლიან. თავზე ქართული გვირგვინები ადგათ. გვირგვინების ოქრო-ვერცხლის ტოტები და ფოჩები ოდნავ ირხევა და ბრწყინავს.

მღვდელი და დიაკვანი გალობენ:

– ესაია მხიარული...

ხარბად შესცქერის თეიმურაზი თავის ყოფილ ცოლს და უნებურად ადარებს იმ დროინდელ მარგოს, როცა ახალგაზრდა ქალი, ათი წლის წინ, ფერმკრთალი და აღელვებული, წელწვრილი და გამხდარი, პირველად დადგა გვირგვინის ქვეშ; როცა მორცხვად იღიმებოდა, ღელვით კანკალებდა და თვალებს იატაკს ვერ აშორებდა. ახსენდება ხევისთავს შორეული წარსული და გულში ნაადრევი სიბერის ჟრუანტელს გრძნობს.

ახლანდელი მარგო უკვე ქალია, ნამდვილი ქალი. დასრულებული და მომწიფებული, წითური და ატლასისებრი, ძლიერი და გამსხვილებული, ამაყი და თავმომწონე.

მარგომ ხალხს ქურდულად გადაავლო თვალი და ერთი წამით თვალი თვალში გაუყარა თეიმურაზს, რომელიც ისე უყურებს ყოფილ ცოლს, როგორც დაჭრილი შველი შესცქერის მოღერებულ ხანჯალს: შიშით, უიმედოდ და სასოწარკვეთილი მუდარით.

მარგო ჯერ ოდნავ შეკრთა, მერე შუბლი შეკრა, წარბები აიკრიფა და ტუჩებზე თითქოს ტანჯვა და ზიზღი აისახა. და იმავე წამს თვალები ისევ დახუჭა, თავი დახარა და თეიმურაზს სასწრაფოდ ისევ ზურგი შეაქცია.

მესამედ რომ უვლიდნენ ლიტანიას, მარგომ თვალი იატაკს ვეღარ მოსწყვიტა. ხოლო ტუჩებზე კვლავ იგივე გაუგებარი გრძნობა ჰქონდა აღბეჭდილი, რომელიც თეიმურაზმა ვერ გაშიფრა და ვერ გაიგო, რადგან ერთსა და იმავე დროს ეს გრძნობა ტანჯვასაც ჰგავდა და ზიზღსაც, სირცხვილსაც და სიძულვილსაც, სინანულსაც და სიბრალულსაც.

თეიმურაზმა ვერ გაარჩია, ვერ წაიკითხა მარგოს სახეზე ასახული ნამდვილი აზრი და გულისთქმა. მაგრამ მას ის გამოხატულება უფრო ზიზღად და სიძულვილად მოეჩვენა, ვიდრე სინანულად ან სიბრალულად. და თეიმურაზს უნებურად გაახსენდა მარგოს იმ დროინდელი გამომეტყველება, როცა მარგო ყოფილი მღვდლის ივანეს სახლში თეიმურაზის სანახავად მოვიდა და უცებ უცნაურად შეიცვალა და აღელდა.

– რა მაქვს საზიზღარი? რატომ შემიძულა მარგომ? – ერთხელ კიდევ ჰკითხა თეიმურაზმა თავის თავს.

– იმიტომ შეგიძულა და შეგიზიზღა, – მიუგო უჩინარმა ორეულმა, – რომ წარმავალი ხარ, საბრალო, სუსტი და მომაკვდავი; იმიტომ შეგიზიზღა, რომ ბრძოლა წააგე; იმიტომ, რომ უბრძოლველად დაუთმე შენი ცოლი და პატიოსნება აგერ იმ პირუტყვს, ახმახს, ველურ ჯაყოს, რომელსაც შენზე უფრო ძლიერი აქვს მკლავებიც და ყბებიც, წვივებიც და ხმაც, გულიც და სულიც.

– ვითომ?.. ვითომ ამიტომ? – ჰკითხა თეიმურაზმა.

– დიახ, ამიტომ, მხოლოდ ამიტომ. ეს კიდევ არაფერი. შენც მარგოს მზითვად მისდევ და ჯაყოს ყმად უდგები, ისიც მხოლოდ იმისთვის, რომ ათასში ერთხელ შენს მარგოს ძაღლივით შეხედო. ვის?! მარგოს! შენს მარგოს, რომელმაც...

– ოოოჰ, დიდებულო ღმერთო!

და თეიმურაზმა ისე ძლიერად ამოიოხრა, რომ გვერდით მდგომმა გლეხებმა გაოცებით გადმოხედეს. გადმოხედეს და თვითონაც ამოიოხრეს, თან გაკვირვებითა და თანაგრძნობით თავები გააქნიეს.

– ცოტაოდენი პატივი მაინც დასდე შენს თავს, სახელსა და წარსულს, – ბრაზით კორტნის თეიმურაზის გულს ორეული. – ნუ იბრმავებ თვალებს. თავს ნუ იტყუებ, ნურც მარგოს ამართლებ. მთელმა ქვეყანამ იცის, რომ ცოლმა გიღალატა.

– ო-ო-ო-ჰ! – ერთხელ კიდევ ამოიკვნესა თეიმურაზმა. და მისი კვნესა მთელ ეკლესიას მოედო.

აქეთ-იქიდან ყოფილ თეიმურაზს ისევ სიბრალულით გადმოხედეს.

– საწყალი! – ჩაიჩურჩულა თეიმურაზის გვერდით ერთმა ქალმა და იმანაც ამოიოხრა.

ორეული არ ცხრება:

– ღალატს თავი დავანებოთ: მარგოს ეზიზღები.

– ვაი მე! – ხმამაღლა დაიკვნესა თეიმურაზმა და ორივე ხელი გულზე მიიკრა, რომელიც ამოვარდნას ლამობდა.

ეკლესიაში ჩურჩული ატყდა. თეიმურაზს ხალხი შემოეხვია, მაგრამ ხევისთავი ყურს არავის უგდებს და ვერც ვერავის ხედავს.

– ეზიზღები, რადგან ქალაჩუნა ხარ, – ჩასჩურჩულებს ორეული.

– მართალია! – ხმამაღლა ეთანხმება თეიმურაზი.

– არ მესმის, რა დაგემართა? – განაგრძობს ორეული. – შენი წინაპრები რკინას ჭამდნენ, დათვებს ხანჯლით ხოცავდნენ და ყინულზე იძინებდნენ. წინ დაიხედე. ისე დგახარ შენი მამის საფლავზე, როგორც წიწილა დევის მკერდზე.

– წიწილა! ხა-ხა! – გესლით იცინის თეიმურაზი.

– საბრალო... საწყალი... – ისმის აქეთ-იქიდან ჩურჩული.

– მამაშენი და შენი წინაპრებიც სულითაც და ხორცითაც ფოლადისგან იყვნენ ჩამოსხმული. შენ კი გაქალდი და გაფუვდი. წყალსაც ძლივს ყლაპავ და ბუმბულიც მძიმე ლოდია შენთვის, არც კბილები გაქვს დასაგლეჯად, არც მკლავი მოსაქნევად, არც ხმა შესატევად. გულის ადგილას დამპალი ძონძი ჩაგიგდია, სულის ნაცვლად სიმყრალე დაგიგროვებია, ხოლო ძარღვებში ცხელი სისხლის მაგივრად ჭაობის დუბელა ჩაგისხავს, ისე დაკნინდი და დაილიე, რომ ვაჟკაცობისა აღარაფერი არ შეგრჩა.

– ეგეც მართალია! – ხმამაღლა უდასტურებს თეიმურაზი.

– მაშ ასე გეკუთვნის, რომ ასე გაგსრისეს და გაგათრიეს.

– ასე მეკუთვნის, ასე მეკუთვნის! – ისევ ხმამაღლა ეთანხმება თეიმურაზი.

– მაშ დაანებე თავი შენს მარგოს და დაიწყე ახალი ცხოვრება.

– ღმერთო, მიშველე!

– თეიმურაზ! – ჩასჩურჩულებს ყურში ივანე აბოდებულ ხევისთავს. მაგრამ თეიმურაზს ივანესთვის აღარ სცალია.

– დაიწყე ბრძოლა, გაიკაფე საკუთარი გზა და დადექი საკუთარ ფეხზე!

– ეგრე... ეგრე... მართალია, მართალია! – თანახმაა ხევისთავი.

– რათა ცოლსა ამას ეშინოდეს ქმრისა... – არიგებს მღვდელი მარგოს.

– მაგრამ თავდაპირველად დღესვე უნდა წახვიდე აქედან და სამუდამოდ დაივიწყო მარგო.

– ვაი მე, დედა! – ვერ უძლებს თეიმურაზი.

– თეიმურაზ, რა დაგემართა? – ეკითხება ივანე.

– ახლავე გადი ეკლესიიდან, – უბრძანებს თეიმურაზს ორეული.

– ცოტას კიდევ მოვიცდი... მერე, მერე გავალ, – ეუბნება ორეულს დასუსტებული და გამძვინვარებული სული და ორეულის ტყვეობიდან ვერ თავისუფლდება.

ყოფილი მღვდელი ივანე და რამდენიმე გლეხი ჩურჩულით ელაპარაკებიან თეიმურაზს და ეკლესიიდან გასვლას ურჩევენ. მღვდელმა წირვა შეწყვიტა და მოთმინებით ელოდება სიჩუმეს. ჯაყო მოტრიალდა და ხარის თვალებს აბრიალებს. მარგოს ღრმად დაუხრია თავი და თვალებზე ხელსახოცი აუფარებია.

თეიმურაზი მაინც არავის ხედავს, არც არავის ლაპარაკი ესმის. ერთი ხელით სათვალეებს ისწორებს, მეორე ხელს ცხვირწინ იქნევს და ცხარედ ებრძვის ჟინიან ორეულს.

ივანემ ყურში ჩასძახა:

– ძმაო თეიმურაზ! ვერ მიცანი? ვერ მცნობ?

როგორ არა, როგორ არა! თეიმურაზმა იცნო ყოფილი მღვდელი ივანე! ივანეს როგორ არ იცნობს თეიმურაზი!

– რაო, აქედან წწ..წავიდეთო?.. რატომ უნდა წავიდეთ? მე ეკ...კლესიაში არ ვ...ვლოცულობ... რა თქვი? წ...წირვა გათავდა? კარგი... მაშ წავიდეთ!

და უცებ ძლიერი ხმით შესძახა:

– კმარა! კმარა მეთქი!

რა თქვა ივანემ? ნუ ყვირის თეიმურაზი? განა თეიმურაზი ყვირის? იქნება სხვამ შესძახა?

– ს...საკვირველია! საოცარია!

თეიმურაზს არ გაუგია თავისი ყვირილი.

– კარგი, კარგი... მოვდივარ, მო!

გეყოფა, ივანე, გეყოფა! თეიმურაზი გაჩუმდება... აი, გაჩუმდა კიდეც. მოდის თეიმურაზი, ახლავე მოდის.

და ერთხელ კიდევ შესძახა:

– კმარა! კმარა მეთქი!

ისევ უკვირს თეიმურაზს. თავისი ყვირილი ყრუდ მოესმა, მაგრამ განა ის ხმა თეიმურაზისა იყო? მაშ ის ყვირილი მართლა თეიმურაზისა იყო? მართლა თეიმურაზმა დაიყვირა?!

– საკვირველია! ს...საოცარია!

არა, თეიმურაზს ხმაც არ ამოუღია... ივანე ტყუის! პეტრეც ტყუის! ყველანი ტყუიან! რატომ ჩააცივდნენ თეიმურაზს?! რა უნდათ მისგან?!. კარგი, მოდის თეიმურაზი, მოდის...

– ხა-ხა! საკუთარ პანაშვიდს დავესწარი! ჩემივე თავის დასაფლავება ვნახე! ხა-ხა-ხა! – ჩაიხითხითა თეიმურაზმა.

– ივანე, თავი დაანებე თეიმურაზს! რატომ მიეწებე მაგ ადამიანს ასე ძალიან?! თეიმურაზს ხმაც კი არ ამოუღია... თეიმურაზმაც იცის, რომ ეკლესიაში მიცვალებულის მოსახსენიებელი წირვა (პანაშვიდი) კი არ არის, არამედ ჯვრისწერაა. ქორწილია... ისიც იცის თეიმურაზმა, რომ ჯაყო ჯივაშვილი ჯვარს იწერს მარგო ხევისთავზე... მარგარიტა ყაფლანიშვილის ქალიშვილზე! იცის, იცის! მაგრამ ისიც მართალია, რომ ეს ქორწილი თეიმურაზის პანაშვიდია... დიახ! პანაშვიდია, პანაშვიდი!

მაგრამ თეიმურაზი ჯერ არ მომკვდარა! არც მოკვდება ასე ადვილად! დიახ, არ მოკვდება-მეთქი! თუმცა... რაო? იქ ვინ თქვა – „საწყალიო“?! აქეთ ვინ წამოიძახა – „უბედურიო“?!

– წამოდი, თეიმურაზ. წავიდეთ.

– ივანე, თავი დამანებე, მე თვითონ წამოვალ!.. არც საწყალი ვარ და არც უბედური. თუმცა მე... მე... ავად ვარ... მართლა უბედური და საწყალი ვარ... ვიყავი, დღემდე ვიყავი... დღეს კი... ახლა კი... ვაიმე, დედა!

ტვინში ცივმა გრიგალმა დაარტყა. თვალები გაუთეთრდა და გადმოუბრუნდა. ტუჩები აუთრთოლდა და აუცახცახდა. სახეზე სიფერმკრთალემ გადაჰკრა. თავი გვერდზე გადმოაგდო, თითქოს კისრის ძარღვები დაუწყდა. ხელები გაასავსავა, მუხლები მოიკეცა და ეკლესიის კარებში ცარიელ ტომარასავით ჩაიჩოქა და გაიშალა.

და იმავე წამს, ეკლესიიდან უცნაურად არეული ქალის კივილი, ქვითინი და სიცილი გამოვარდა.

ნაწილი მესამე — თავი IV

მეორე დღეს, შუაღამისას, ჯაყოს ქორწილი დასრულდა. მთვრალი სტუმრები სოფელში გაიფანტნენ. ყველა მხრიდან ისმოდა მათი თავაშვებული ყიჟინა, შემაწუხებელი ყვირილი, მხიარული შეძახილები, სიმღერის ხმები და ენაბლუ ღიღინი.

ნიგვზის ხეების ქვეშ, ღრმა სიბნელეში, რამდენიმე სანთელი ძლივს ბჟუტავდა. ლურჯ სუფრასთან კიდევ ოციოდე მოქეიფე იყო დარჩენილი. ისინი ტორტმანით, ქანაობითა და ლასლასით ერთმანეთს ეჭიდებოდნენ, ეხვეოდნენ და გაუგებარ რაღაცებს ბლუ ენებით ლუღლუღებდნენ.

ჯაყომ ბევრი დაათრო და კაკლის ხის ქვეშ დააწვინა. ახლაც იქ ეყარნენ გაშოტილნი, მძიმედ ხვრინავდნენ, ოხრავდნენ და ბორგავდნენ. თვალებგადმოყრილი და გაღეღილი ჯაყო მაინც არ ნებდებოდა. ნახევარ თუნგიანი, შევერცხლილი ჯიხვი ეჭირა და დაკლული ხარივით ხრიალებდა:

– აბა, ეს ღმერთმა დაგლოცოს ის, ვინც სამ ცოლს გაუძლებ და მეოთხესაც მოიყვან! – და ერთი ხელი თავის გვერდით მჯდომ მარგოს ალერსით დაჰკრა, მეორეთი კი ჯიხვი მოიყუდა.

ჭრაქმა ოდნავ გაანათა მტკიცე ნაბიჯით მომავალი ადამიანი, რომელიც ჯვარდაწერილების წინ ლანდივით აეტუზა. ღამის ლანდს შორიახლოს ფეხაკრეფით ნახუცარი ივანე მოსდევდა.

მარგო მაშინვე წამოდგა და თავჩაღუნული სახლისკენ წავიდა. ჯაყომ პირიდან ჯიხვი მოიშორა:

– ოოჰ, ბრინკა, შენა?

თეიმურაზმა მარგოს გზა გადაუღობა:

– მოიცადე, ორიოდე სიტყვა მაქვს სათქმელი. შენც ყური დამიგდე... მერე წადი.

სხვებმაც გაიკვირვეს თეიმურაზის მოსვლა. ჯაყო აფორიაქდა:

– აბა, ადგილი ბრინკას! აბა, ქეშელა, საჭმელი მიართვი ბრინკას! დაგლოცე, ნათლია, დაგლოცე ახალი ქორწილი.

და ღვინით სავსე ადლიანი ჯიხვი თეიმურაზს მიაწოდა.

თეიმურაზმა ჯაყოს ორივე ხელით ჩამოართვა მძიმე ჯიხვი და მკერდზე მიიყუდა. მერე სათვალეები შეისწორა და სიჩუმის შემდეგ დინჯი ხმით ჯაყოს მიმართა:

– ჯაყო! ხვალ დილით აქედან მივდივარ. მაგრამ სანამ წავიდოდე, ორიოდე სიტყვა უნდა მოგახსენოთ შენც და მარგოსაც... შენ და ქალბატონ მარგალიტა ჯივაშვილისას.

და მარგოს გვარი გაჭიანურებით და ხაზგასმით წარმოთქვა – ჯი-ვა-შვი-ლი-სას!

– ნეტა ვიცოდე, რა საჭიროა ეს კომედია? – შეაწყვეტინა მარგომ.

– კომედია საჭიროა, უეჭველად საჭიროა, – განაგრძო თეიმურაზმა. – ჩემს ცხოვრებაში ისე აირია კომედია და ტრაგედია, რომ ერთი მეორისგან ვეღარ გამირჩევია. და რაც შენ კომედიად გეჩვენება, ჩემთვის ტრაგედიაა. მაშ ასე: სიტყვას არ გავაგრძელებ, არც ბევრ დროს წაგართმევთ. თუ ქალბატონმა მარგარიტამ ათი წელი გაუძლო ჩემს ყბედობას, იქნება ხუთ წუთსაც გაუძლოს ტრაგი-კომედიის უკანასკნელ მოქმედებას. ნუ შეშინდებით, ქალბატონო, კომედია სისხლით არ დამთავრდება.

სისხლის ხსენებაზე ჯაყომ ხელი ხანჯალზე დაიდო და თვალები დააჭყიტა.

– არც თქვენს გალანძღვას ვაპირებ, არც საყვედურს, ამიტომ გთხოვთ, ნუ შეშინდებით.

ჯაყომ თეიმურაზის ნათქვამი გაიმეორა – „ნუ შეშინდებითო“.

– ჯაყოს არც ბრინკასი ეშინია, არც ყაჩაღების! მაშ, მაშა!

– არც გაშინებ, ჯაყო! მე პატარა კაცი ვარ, სუსტი და უძლური, გულჩვილი და უწყინარი. ქათამს ვერ დავკლავ და ბუზს ვერ ავაფრენ, მაშ შენისთანა დევკაცს აბა რა უნდა დავაკლო?!

– აგრე! – დაკმაყოფილდა ჯაყო.

– ჯაყო, – შესძახა თეიმურაზმა დუმილის შემდეგ და ოდნავ ხმას აუწია, – შენ ჩემი მოჯამაგირე იყავი.

– მართალი ხარ.

– მთიდან ჩამოსული უცხო ვინმე ხარ.

– ეგეც მართალი ხარ. მაგრამ ამ სოფელში ჯაყო უცხო არ ხარ.

– სანამ ეს ქვეყანა გადატრიალდებოდა, ჩემი გულკეთილობით და დაუდევრობით ისარგებლე და გასუქდი.

– ჯაყო მუშაობით გასუქდი.

– მე ყველაფერს ვხედავდი, მაგრამ ვჩუმდებოდი, რადგან ზედმეტად კეთილი გული მქონდა.

– ვითომ ამიტომ? – თავისთვის ჩაიღიმა მარგომ.

– მაშ რატომ? – გაიკვირვა თეიმურაზმა. – თქვი, რატომ ვჩუმდებოდი?

– იქნება იმიტომ ჩუმდებოდი, რომ ნებისყოფა და გამბედაობა არ გყოფნიდა.

თეიმურაზი ჩაფიქრდა, მერე თავი ჩაიქნია და თქვა:

– მართალი ბრძანეთ, ქალბატონო, სუსტი ნებისყოფა, გაუბედაობა და გულკეთილობა ერთი და იგივე ყოფილა. სამივე ტოლები ყოფილან. ეგრე იყოს. სულ ერთია, ახ, ხია ჩემზე! რაც მაშინ დავთესე, დღეს მოვიმკე. მაშ ასე, ჯაყო, ჩემი გულკეთილობით ან ჩემი უბედურებით ისარგებლე და ჩემს მამულზე გამდიდრდი. მერე, როცა ქვეყანა აირია, დანარჩენებსაც ხელი დაჰრიე და ისიც კი მიითვისე, რაც არ გერგებოდა.

– ჯაყო ამ მამულში მუშაობდი, ჯაყომ აქ ოფლი დაღვარე, მაშ!

– ქვეყანამაც იცის იმ ოფლის ფასი. ის ოფლი ჩემი ჯიბიდან და გლეხების ზურგიდან ერთ ათასად აინაზღაურე. მათ დაივიწყეს შენი... შენი „ოფლი“. ამან გიშველა. გარდა სახლ-კარისა, შენ დაისაკუთრე ჩემი ავეჯეულობა, საქონელი და ხევისთავთა საგვარეულო განძეულობა, რაც ახლა შენს ქალბატონს ტანთ აცვია, და ეგ იარაღიც, ზედ რომ გაგისხამს, ეს ძვირფასი ჭურჭელი და ეს ჯიხვიც, ხელში რომ მიჭირავს, – ყველაფერი ჩემია, მამა-პაპეულია.

– არც ჯაყოს გაწყენს.

– ვიცი, რომ არ გაწყენს.

– მარგოსაც მოუხდება, – მოუჭრა ჯაყომ.

– ძალიანაც მოუხდება. მაგრამ თითო ნივთს ასი და ხუთასი წლის ისტორია აქვს.

– თუნდაც ხუთასისა იყოს, თუნდაც ათასისა, ჯაყოსთვის სულ ერთია.

– ეგეც მართალია, ჯაყო, მაგრამ ეს განძეულობა ან მე მეკუთვნის, ან ქართველ ხალხს. შენ მეცამეტე გოჭივით გამოსტყუე და სხვის ქონებას დაეპატრონე.

– ჩემია! ჩემია! – თვალების ბრიალით გააწყვეტინა ჯაყომ და ხანჯალზე ხელი დაიდო.

– ვიცი, რომ შენია. ახლა გვიანღაა ამაზე ლაპარაკი, რაც წავიდა, წავიდა! ეს კიდევ არაფერი. ჩემი ნაფუძრებიც დაისაკუთრე.

– ნაფუძრები ჯაყოს რევოლუციამ მოგცა!

– ეს ნაფუძრები ეკუთვნოდა ჩემს მეზობლებს, გლეხებს, რომლებიც ათას წელიწადს ამუშავებდნენ ამ მიწებს. რაც აქ ოფლი ჩაუღვრიათ იმ უჩინარ და უხმო მუშაკებს, ერთი ტბა დადგებოდა.

– ჯაყომაც იმუშავა იმ ნაფუძრებში.

– ერთხელაც არ გაგივლია გუთანი იმ მიწებში. თუმცა ამასაც თავი დავანებოთ, ესეც არაფერი. შენ დაისაკუთრე ჩემი ბაღი, ვენახები და სახლ-კარი.

– ეგეც რევოლუციამ მოგცა ჯაყოს!

– ჯაყო, დაანებე თავი რევოლუციას! თქვენ ერთმანეთს არც კი იცნობთ. რევოლუცია შენთვის მღვრიე წყალია, ხელსაყრელი ნიღაბია. მეწველი ფურია. შენ კი, შენ რევოლუციის მუნი ხარ, მისი წურბელა ხარ, მისი ტკიპი, მისი ბაღლინჯო და ტილი!

ჯაყომ დაიყვირა:

– გაჩუმდებოდე, თორემ! ტილიცა ხარ და ბაღლინჯოცა!

– ნუ ცხარობ, ჯაყო! დაანებე თავი რევოლუციას. შენ არც კი მუშაობ, ჯაყო!

– ჯაყოს ნათესავები ხომ მუშაობენ?! – გააწყვეტინა ჯაყომ.

– ვიცი, მაგრამ ყველაფერი შენ დაისაკუთრე. შენი ნათესავებიც და მთელი სოფელიც დაიბრიყვე, დაიმორჩილე და რკინის უღელში შეაბი. თვითონ შენ კი არ მუშაობ. შენ მხოლოდ ბრძანებლობ, ვაჭრობ, სუქდები და სულ იმას გაიძახი: „ნინიკა კონტრრევოლუცია ხარ... თეიმურაზიც, ილაც, დათაც!“ – შენი კი ამ დროს ჩარჩობ და ვაჭრობ.

– მაგასაც მუშაობა უნდა!

– რა თქმა უნდა! მევახშეები, ჩარჩები და ავაზაკებიც მუშაობენ.

ჯაყოს თეიმურაზის ნათქვამის ნახევარიც არ ესმის. თვალებს ბუღასავით ატრიალებს, მარგოს შესცქერის და მისგან მოელის დახმარებას.

მარგომ ერთხელ კიდევ გასწია წასასვლელად და წაიბუტბუტა:

– არ მესმის, რა გაგალაპარაკებს ამდენ სისულელეს!

– მომითმინეთ, ქალბატონო, მომითმინეთ!..

თეიმურაზი ერთი წუთით ჩაფიქრდა. მერე შუბლი მოისრისა, ტუჩებზე მწარე ღიმილი დაიგრიხა და მორჩილებით დაეთანხმა:

– მართალია... სრული სიმართლეა. სისულელეა, ყველაფერი სისულელეა, რაც გითხარით... ჩემი აქ ყოფნაც სისულელეა, არც მე მესმის, რა მჭირს და რა მალაპარაკებს!

– თავიდანვე ასე უნდა გეთქვა, – სიტყვა ჩამოართვა მარგომ.

ჯაყომაც სიხარულით დაიხვიხვინა:

– მაშ, მაშა! ასე იტყოდი თავიდანვე რაღა. შე ბრინკავ, შენა! დალიე, დალიე ეს ღვინო, შე ქალბიწავ, შენა!

თეიმურაზი შხამიან ღიმილს არ იშორებს სახიდან:

– ჭეშმარიტად, ჯაყო, ჭეშმარიტად! ბრინკაც ვარ და ქალაჩუნაც, ჯაყო! ბოდიშს ვიხდი შენს წინაშე. mea culpa. მარგუში, mea culpa! ჩემი ბრალია, ყველაფერი ჩემი ბრალია! ჯაყო თავიდან ბოლომდე მართალია, ყველაფერში მართალია!

– მაშ, მაშა! ჯაყო ყოველთვის მართალი ხარ, მაშ! მაშა!

– მართალია მეთევზე, რომელმაც მღვრიე წყლით ისარგებლა. ბრალიანი არც მგელია, რომელიც უპატრონო ბატკანს წააწყდა. განგებას ერთისთვის ბადე მიუცია, მეორისთვის კი ბასრი კბილები. კისრებიც მოუტეხიათ თევზებსაც და ცხვრებსაც! თვითონვე იტირონ თავიანთი უგუნურება და უღონობა! ქვეყანას იმათთვის არ სცალია. ის თავისთვის ტრიალებს და შეჭმულ ბატკნებს და თევზებს არც ამჩნევს და არც თვლის.

– მაშ, მაშა! სადა სცალია ღმერთს ბატკნებისთვის და თევზებისთვის!

– სრული ჭეშმარიტებაა, ჯაყო! ღმერთს სუსტებისთვის არ სცალია. ღმერთი მხოლოდ ძლიერებისთვის ცდილობს და მხოლოდ მათთვის ზრუნავს.

– მაშ, მაშა! მართალი ხარ, ბრინკა, მართალი!

– მაგრამ... ჯაყო! კიდევ ვიღაც არის ამ ქვეყნად ღმერთის გარდა. ის „ვიღაცა“ ურმით დასდევს ფეხმარდ მგლებს.

– ურმითა?

– ჰო, ჯაყო, ურმით დასდევს, დიდხანს დასდევს. ბოლოს, რაც უნდა მარდად ირბინოს მგელმა, სადაც უნდა გადაიკარგოს, ურმით მდევარი „ვიღაც“ იმ მგელს მაინც დაეწევა და კბილებს დააგლეჯს. ასეა მოწყობილი ეს ქვეყანა, ჯაყო!

მარგომ გესლიანად ჩაიღიმა.

– ესეც ახალი სარწმუნოება! ბატკნების და თევზების სარწმუნოება! შენ კი მათი ღმერთის წინასწარმეტყველად მოგვევლინე, არა?

თეიმურაზი მათრახნაკრავ კვიცივით ატორტმანდა.

– რას იკრიჭებით, ქალბატონო ფალუს?!

– უჰ! – ოდნავ შეჰკივლა გველნაკბენმა მარგომ და ორივე ხელი სახეზე აიფარა.

თეიმურაზმა ლაგამი აიწყვიტა, თითქოს ადუღებულმა ქვაბმა ხუფი აიგლიჯაო:

– თქვენ რა უფლება გაქვთ, რომ ამდენ გესლს ანთხევთ, მადამ ფალუს?! ბატკნების და თევზების რელიგია მაძღარ ჯაყოს რელიგიაზე გასცვალეთ და მასხარადაც ამიგდეთ?! თქვენი ერთადერთი ღმერთი ფალუსია, თქვენ მხოლოდ მასზე უნდა ილოცოთ, იზრუნოთ და იმსჯელოთ. თქვენ კი ბატკნებისა და თევზების ღმერთს ურცხვად გმობთ და საქვეყნოდ გამოგაქვთ თქვენი სასირცხო. იცოდეთ ამიერიდან, ქალბატონო ფალუს, რომ მე... მე ღირსეულ მოწინააღმდეგედ მიმაჩნია თქვენი ღმერთი ჯაყო, მაგრამ თქვენისთანა გოშიას... რომელმაც... რომელიც... ოოჰ, ღმერთო დიდებულო!

ორივე ხელი გულზე მიიკრა და, მიბნედილი, სუფრის ნაპირას ჩაიკეცა.

იმავ წამს მარგო სიბნელეს შეერია.

თითქმის გულწასული თეიმურაზი დიდხანს ეგდო ხეების ქვეშ. ნახუცარი ივანე წყლით აბრუნებდა გონს. ჯაყოს სტუმრები აიშალნენ და აირივნენ. ზოგნი წავიდნენ, ზოგნი კი თეიმურაზს ბარბაცით თავთ დასტრიალებდნენ, ერთმანეთს ეხეთქებოდნენ და ფუსფუსებდნენ.

ჯაყო ჯერ დაიბნა. უაზროდ დაბორიალებდა და ყვიროდა:

– ტურა, ადამრაშუ!.. ჩქარა, ურემი შეაბი!.. გიბა, წყალი მოიტანე! აბა, რაშუ!.. მეშთა, მკითხავი კეკელა მოიყვანე, ჩქარა!.. ტელა, შენ დალაქი დაუძახე!.. ქეშელა, თავრობის კაციც მოიყვანე, თორემ შარი არ გიყოს! აბა, თახრაშუ!

მერე, თვალახილული თეიმურაზი რომ დაინახა, უცებ გამხიარულდა:

– ბრინკა, გაცოცხლდი? ხა-ხა-ხა! მე კი მეგონა, ბრინკა ჩაძაღლდი-მეთქი! ხო-ხო-ხო! ქეშელა! ჰაი, ქეშელა, არ გინდოდეს არავინ, არა! დაუძახე ყველას, ნუ წახვიდოდნენ, ნურც ურემი შეაბამ. აბა რაშუ!

და ისევ თეიმურაზს დაუბრუნდა:

– ნუ შეგეშინდება, ბრინკა! მე სულ იმას გეუბნები, რომ ძაღლი კოწლობით არ მოკვდება-მეთქი. მე ვიცი მაგის წამალი. აბა, ერთი ეს ყანწი დაცალე და ახლავე ლეკურს იცეკვებ, მაშა! აბა დალიე, დალიე... სად მიდიხარ, ბრინკა? ერთხელ მაინც დალოცავდი ჩვენს სუფრას.

თეიმურაზმა ლასლასით რამდენიმე ნაბიჯი გადადგა. იღლიაში ივანე ჰყავდა შემჯდარი. მერე ძლივს მოტრიალდა და ჩურჩულით, მაგრამ მკაფიოდ უთხრა ჯაყოს:

– ამ ქვეყნად მაინც არსებობს სამართალი, ჯაყო! ის ურმით დასდევს-მეთქი ბოროტებას... ბოლოს უეჭველად წამოეწევა და ღირსეულს მიუძღვნის. დაიხსომე ჩემი უკანასკნელი სიტყვა. მე მივდივარ, ჯაყო! წავალ და, ან აღარ დავბრუნდები, ან გამარჯვებული დავბრუნდები. მაგრამ შენ ამიერიდან დღე და ღამ იმ სამართალს მოელოდე. ჩემს მაგივრად იგი მოვა და ანგარიშს გაგისწორებს. ბედმა მდევარმა შენ თუ არ მოგისწრო, შენს შვილებს მაინც წამოეწევა და კბილებით დაჰგლეჯს, შამფურზე შესწვავს, ნელ ცეცხლზე მოხრაკავს, ბნელ ორმოში ჩაჰყრის და თან გველის წიწილებს ჩააყოლებს... იყავ წყეული უკუნითი უკუნისამდე, ჯაყო! იყავ წყეული და შეჩვენებული!

თქვა, მიბრუნდა და ფორთხილით სიბნელეში გაუჩინარდა.

– აპრუწუწუნ! პრასა და ნიახური! მამა გიცხონდა, ყურებზე ხახვი არ დაგაჭრებოდეს! – მიაყარა უკნიდან ჯაყომ. – ფეხებზე გკიდია ჯაყოს შენი წყევლა, მაშ, მაშა! ხომ გაგისტუმრე ჯაყომ! თუ ბევრს ილაპარაკებ, კარგებსაც მოგცხებ, მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!

თეიმურაზის ფეხის ხმაც აღარ ისმის. ჯაყო კი ისევ ბორგავს, ილანძღება, იფურთხება, იმუქრება და წამდაუწუმ ჭიხვინით გაჰკივის:

– მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ! ფეხებზე გკიდია ჯაყოს შენი კნიაზობაც და სწავლაც!.. რევოლუცია ჯაყომ გაგიკეთა, მაშა! ჯაყოს ყველაფერი რევოლუციამ მისცა, მაშა!.. ორი წიგნი წაგიკითხავს ბრინკას და ისევ ბატონი გგონია თავისი თავი! ის კი არ იცის, რომ მისი წიგნები ბუხარში წავიდა.

და წყრომის გრიგალი, ბოლოს, ასე დაიმშვიდა:

– სმენა და გაგონება!

– მუშტი და გაგორება! – მიაძახა ერთმა.

– მისმინეთ და გაიგონეთ! ღმერთმა და წმინდა გიორგიმ შეეწიოს იმ რევოლუციას, რომელიც საწყალ ხალხს მიწას, სახლს და კარგ ცხოვრებას მისცემს. ღმერთმა, წმინდა გიორგიმ და არბოს ხატმა დალოცოს ჩვენი მთავრობა, რომელიც რევოლუციისა და ჩვენისთანა საწყალი ხალხის დამცველია. თუ სამართალი არსებობს, არბოს ხატს ერთი მოზვერი უნდა შევწირო, რათა ის ხატი და წმინდა გიორგი ჩვენი რევოლუციის მცველად დადგნენ. თორემ, თუ ბრინკა დაბრუნდება ამ სოფელში და მიწას წაგვართმევს, ჩვენისთანა საწყალი ხალხი აქ ვეღარ გაჩერდება.

მეორე დღესვე ჯაყომ ერთი მოზვერი ამოარჩია და არბოს ხატს შესწირა.

ნაწილი მესამე — თავი V

მესამე დღეს დილით თეიმურაზმა ივანეს უთხრა: „დიდი მადლობა დახმარებისთვის და მასპინძლობისთვის, ივანე. თეიმურაზი ისე არ მოკვდება, რომ შენი სიკეთე ასმაგად არ გადაგიხადოს. მივდივარ... არ ვიცი, როდის ან სად შეგხვდები. არც ის ვიცი, გნახავ ოდესმე თუ არა. რაც უნდა მოხდეს, ჩემი მემკვიდრე შენა ხარ. ამბობენ: თუ შენს სახლს ცეცხლი მოეკიდება, ხელი მაინც გაითბეო, ეგ მაინც დაგრჩებაო.“

„შენც გამოგადგა შენი ცეცხლი, თეიმურ, არა?“ – ჰკითხა ივანემ.

„შენს მტერს, მე რომ ცეცხლი ვნახე! ყველაფერი გადამებუგა. აი, მხოლოდ ეს ჯოხი შემრჩა, ხელში რომ მიჭირავს. სამაგიეროდ, ჭკუა ვისწავლე და ხელიც ისე გავითბე, რომ საფლავშიც ვერ მოვიშორებ იმის სიმწარეს. ახლა მივდივარ ახალი გზების გასაყვანად, ახალი ბედის საძებნელად და ახალი ცხოვრების მოსაწყობად. რაც მოხდა – მოხდა! რაც იყო – წავიდა და აღარ დაბრუნდება!“

„მადლობა ღმერთს!“ – თქვა ივანემ.

„ან სულ ვეღარ მნახავთ, ან გამარჯვებული დავბრუნდები. ჯაყოსავით უნდა გავძლიერდე. ჩემი სიბრმავის გამო ცხოვრებამ გამჭყლიტა. ახლა წელი უნდა ავიწიო და ცხოვრება მე თვითონ უნდა დავთრგუნო.“

„მადლობა ღმერთს! ჩემი ნათქვამი ჭკუაში დაგჯდომია,“ – გაიღიმა ივანემ.

„შენი ნათქვამიც, ჩემი გამოცდილებაც და დაკვირვებაც ამას მეუბნებიან: რომ სუსტ სხეულში ფოლადის ხერხემალი უნდა ჩავიდგა და უძლურ გულში რკინის ნაჭერი უნდა ჩავდო.“

„აი, ეგ მომწონს!“ – დაუდასტურა ივანემ.

„კმარა ამდენი სიზარმაცე, ლაპარაკი, მოჩვენებების დევნა, უსაფუძვლო გატაცება, ამ ქვეყნის გარდუვალი კანონების სრული უცოდინარობა და მუდმივი ფრენა ვარდისფერ ღრუბლებში, რომლებიც სინამდვილეს დაეტაკნენ და უმალვე გაიფანტნენ. იმ ღრუბლებში აშენებული კოშკები თავზე ჩამომენგრა და უკანასკნელი იმედი და რწმენა დამიმსხვრია. ძალა, სიმხნევე, გამარჯვება, ბასრი კბილები და ძლიერი მკლავი, უნდობლობა და დაუნდობლობა – აი, ამიერიდან რა ეწერება ჩემი ცხოვრების სახელმძღვანელო წიგნაკში.“

„გასასტიკებულხარ, თეიმურ.“

„ვინც თავის მტერს იბრალებს, ის თავის თავს ღუპავს. გულჩვილნი და გულკეთილნი ამ ქვეყნად ვეღარ გაძლებენ. მეც ცხოვრების წიგნაკში ასეთი ათი მცნება ჩავიწერე დღევანდელობისთვის. მაგალითად: მგლებთან მგლობა და ცხვრებთანაც მგლობა.“

„კარგად არის ნათქვამი.“

„ცხვარი ღმერთს მოსაწველად, გასაკრეჭად და შესაჭმელად გაუჩენია.“

„ეგეც კარგია.“

„ვინც ღილს მოგწყვეტს, ის თავით-ფეხებამდე გაატიტვლე, ხოლო ვინც არაფერი დაგიშავოს, ის გაატყავე.“

„აი, გიშველა ღმერთმა!“ – თქვა ივანემ.

„ცხოვრების მდინარეში დინების საწინააღმდეგოდ ცურაობა გიჟების საქმეა. წყალს გაჰყევი, სამშვიდობოს გაგიყვანს.“

„რაც მართალია, მართალია!“

„ვისაც ერთი ტყავი აქვს, ორი გააძრე; ვისაც ორი აქვს, ხუთი ააგლიჯე; ვისაც არაფერი არა აქვს, ათი წააძრე.“

„ხა-ხა-ხა!“ – გაიცინა ივანემ.

„მადლს ნურავის უზამ, თორემ, დამადლებულ მადლს არ გაპატიებს და სამაგიეროს შხამით გადაგიხდის.“

„მაგას კი არაფერი არ სჯობია! ეგ ჭეშმარიტება მეც ათჯერ და ასჯერ გამომიცდია.“

„სიკეთეს ნუ დასთესავ, თორემ ლენცოფა ამოვა.“

„ხა-ხა!“ – ჩაიღიმა ივანემ. – „არ მჯერა, ჩემო თეიმურ, რომ შენ შენივე ხასიათის სრულად შეცვლა შეძლო. ქრისტიანობაც ძირიან-ფესვიანად ამოგიგდია გულიდან. მაინც ღმერთმა ხელი მოგიმართოს. წადი და ბედი სცადე, მაგრამ არ დაივიწყო დღევანდელი შენი ანდაზები და დევიზები. შენთვის საზოგადო საქმე მოკვდა და აღარც შენ არსებობ იმისთვის. დაივიწყე ყოველივე და დაიხსომე მხოლოდ საკუთარი თავი და სარგებლობა. ხომ არ გადაუხვევ ამ გზას?“

„არ გადავუხვევ, თუმცა...“ – დაიწყო თეიმურაზმა.

„როგორ თუ „თუმცა“?! ისევ ორჭოფობ?“ – ჰკითხა ივანემ.

„არა, ივანე, არა! აღარც ორჭოფობა, აღარც ეჭვი. მტკიცე რწმენით და ერთი გულით მივდივარ.“

ივანემ თეიმურაზის გეზის შეცვლა არ დაიჯერა, მაგრამ აღარ შეედავა და ხელი გაუწოდა: „მაშ, ღმერთმა ხელი მოგიმართოს. მშვიდობით იყავი, ჩემო თეიმურ!“

„ჩვენს დროში, ძმაო ივანე, მეგობარი ასე უნდა დალოცო: ღმერთმა მოთმინება და სულიერი მშვიდობა მოგცეს-თქო. მეც მოთმინებას და სულიერ მშვიდობას გისურვებ.“

გადაეხვივნენ და ერთმანეთი დაკოცნეს.

თეიმურაზი მობრუნდა და გზას გაუდგა. ზურგზე პატარა ბოხჩა ეკიდა და ხელში ჯოხი ეჭირა.

მზემ თავი ამოჰყო, მიდამო გაანათა, გაათბო და გააცოცხლა. დილის ნისლით შემოსილი სოფელი და კაშკაშა მზე ერთმანეთს უცინოდნენ. დიდი არხის წყალი ღიღინებდა, მოუსვენარი ლიახვი დილის ზღაპარს მღეროდა.

ერთმა ფეხშიშველმა გოგონამ თეიმურაზს ასკინკილით გზა გადაუჭრა და თვალებში გაუღიმა. პატარა ბიჭმა გამოსროლილი ჩილიკა ფეხებში მოახვედრა და გადიკისკისა. ბატი სისინით დაედევნა, ხოლო შინაური ჯაფარა ღობის მარგილზე ხტუნაობით მისდევდა და ჩხაოდა: „გიჟო! გიჟო! ნუ მიხვალ! ნუ მიხვალ! დაბრუნდი! დაბრუნდი!“

„დავბრუნდები, თუ... თუ გავიმარჯვე,“ – უპასუხა ჯაფარას თეიმურაზმა და სივრცეს გაუცინა.

ორღობის ბოლოში პეტრეს ნინიკა ისევ სევდიან ურმულს ღიღინებდა:

„კამეჩო მუხრანელი ხარ, გუთანი გეცოდინება; მე გუთნის არა ვიცირააა, უღელიც მეჩოთირებაა.“

სოფლისა და ბუნების მხიარულება და სიმხნევე თეიმურაზსაც გაუჯდა სულში. ისიც გამხნევდა, გალაღდა და გამტკიცდა. გამტკიცდა და დავიწყებულ ჰანგზე აღიღინდა:

„წყალსა ნაფოტი მოჰქონდა, ჩამონათალი ხისააო.“

აღიღინდა და თვითონაც გაიკვირვა თავისი ღიღინი.

ათი წელი მაინც იქნება, რაც თეიმურაზს აღარ გაუგია თავისი ხმა, რომელსაც ხრინწი და ჟანგი მოსდებოდა. ჯაყოს დუქანში რომ იყო, მაშინ სცადა ხმის ამოღება მუშტრის გასართობად, მაგრამ ის ნაძალადევი სიმღერა იყო. ახლა კი მისი დაობებული ხმა გულის სიღრმიდან ამოდიოდა.

ხევისთავმა თანდათან ხმას და ნაბიჯს მოუმატა. ჩახლეჩილი ხმით მხიარულად მღერის და მიბაკუნობს. მაგრამ იქ, თეიმურაზის სულისა და გულის სიღრმეში, ძველებურად ისევ ჩურჩული და ფუსფუსი აქვთ ეჭვისა და ორჭოფობის განუყრელ და უკვდავ ჭიებს, მარადიულ გულის კვნესას, განუკურნებელ სისუსტესა და უცნაურ ჭიაყელას – ვინ იცის, ვისგან და რისგან დაშინებულს, უნიათოს, უძლურს, მორიდებულს, მოკრძალებულს, თანაც ბაყაყივით სველსა და ცივს – რომელსაც თავისი კუდი ბრძნულად თავისსავე შუბლზე მიედო და მუდმივად თავისსავე თავს ეკითხებოდა:

„რა არის ჭეშმარიტება? სად არის სამართალი? რა არის ეს ცხოვრება?“

იმ ჭიაყელას არც ძვალი ჰქონდა, არც კუნთი და არც ხერხემალი. თვითონაც არ ჰქონდა და შეუჩერებლად თეიმურაზის ძვალ ხერხემალსაც ღრღნიდა და ანგრევდა. ჭიანაჭამი, გამოხრილი, დაფუტუროებული და ხერხემალმოშლილი თეიმურაზი მაინც გულს არ იტეხდა; თვალდახუჭული, ღიმილით და ღიღინით, უგზო-უკვლოდ მიდიოდა უცნობი მომავლისკენ ბედის მოსაძებნად, ახალი და უცნაური ქვეყნის საპოვნელად. მიდიოდა და იმედოვნებდა, ვითომ მოდუნებული მკლავებით, მჩატე გულით, მწიგნობრული ცოდნით, მილეული სულითა და გატეხილი ხერხემლით დღევანდელ ცხოვრებას ფოლადის კბილებს დააძრობდა, დამდნარი რკინის მდინარეს დინების საწინააღმდეგოდ მიატრიალებდა, ახალ გზას გაიკვლევდა და მძაფრი ბრძოლით ოქროს სავარძელს მიაგნებდა, რომელიც მან, თეიმურაზმა, ამდენი შრომით, ოფლით, ცოდნით, პატიოსნებითა და საქვეყნო მზრუნველობით უეჭველად დაიმსახურა.

მიდიოდა თეიმურაზი და თან მიჰქონდა განუყრელი, საკუთარი, მარად ერთგული ჭიაყელა – კუდზე შუბლდაბჯენილი ბრძენი, უძვალო და უკუნთო, ცივი და ლორწოიანი, მუდმივად მბოდავი და თავისსავე თავს ეკითხებოდა:

„რა არის ჭეშმარიტება?... სად არის სამართალი?.... რა არის ეს ცხოვრება?“

უცებ შეჩერდა, ორივე ხელი მკერდზე მოისვა და ზედ დაიხედა. დაიხედა, გაიღიმა და გაიხარა: აყროლებული ძაღლის მძორი აღარსად იყო და მწიგნობარს აღარც ლეშის სუნი მოსდიოდა.

ახალი გზით წავიდა თეიმურაზ ხევისთავი და კვლავ ახალი მოჩვენებების ნისლში გაუჩინარდა.

ხევისთავის ნასახლარი პატარა ტბასავით აივსო. ეზო სავსეა გლეხური თავებით, მოძრავი ხელებით და ყაყანით.

„ხალხო, სამართალი სადა ხარ!“ – ჭიხვინებს ჯაყო აივანზე. – „სადა ხარ-მეთქი სამართალი?!“

„აქ არის, აქა!“ – სჭექავს მოაჯირთან მოვარდნილი ნინიკა და ქვის მუშტს სპილენძის მკერდზე ირახუნებს. – „აქ არის სამართალი, აქა!“

„აგრეა! მაგრეა!“ – უბეჭდავენ იქვე მდგომი ილა და თედო.

„მანდ არის, მანდა!“

„აგრე, გენაცვალოს პავლეი, აგრე!“

„აქ არის, აქა!“ – შესძახიან ქვევიდან პირტიტველა ჭაბუკები.

„ხალხო, ათქმევინეთ ჯაყოს!“

„მე მინდა ორი სიტყვა გითხრათ,“ – იძახის ჯაყო, ქუდს იშვლეპს და ზღარბის თავზე ხელს ისვამს.

„ათქმევინეთ, ათქმევინეთ!“

„თქვი!.. გაჩუმდით! ილაპარაკოს!“

„ხალხო! რევოლუციამ ყველას მიწა და სამართალი მისცა,“ – იწყებს ჯაყო.

„მე სამი დღიური და შენ ასი?“ – უცებ ჩაურთო ნინიკამ.

ჯაყო გაოცდა, აირია. მერე გაბზარული ხმით თქვა:

„მე მეტი შემიძლია მოვხნა.“

„ჩვენც შეგვიძლია. ეს ხელები რისთვის გვაქვს!“

„ჯაყო მუშაობდი, ახლაც მუშაობ...“

„ვიცით, ვიცით როგორ მუშაობდი!“ – აწყვეტინებენ აქეთ-იქიდან.

„მგელი რომ მოგესევა, ერთი ბატკანი მიუგდე, თუ გინდა მთელი ფარა გადაარჩინო,“ – ფიქრობს ხაფანგში გაბმული დათვი, ხმამაღლა კი ეზოში ისვრის: „რას ჩაგაცივდით ამ ოხერ მიწას! ნახევარი წაიღეთ და შეხეთქეთ!“

„ნახევარსაც წავიღებთ და სულაც!“ – ჩასძახის ნინიკა.

„სულ ჩვენია, სულა!“

„ჩამოართვით!“

„წაართვით!“

„ერთი ბატკანიც მიუგდე, თუ გსურს ფარა გადაარჩინო,“ – ფიქრობს ჯაყო, ხმამაღლა კი – „კარგი, ხალხო, კარგი! სულ მიჩუქებია, სულა!“

„აგრე!“ – მოჰკვეთა ნინიკამ და მოაჯირს მუშტი დაჰკრა.

„ოხო-ხო! ახა-ხა!“ – ხარხარით გაივსო ეზო. – „უჩუქებია, უჩუქებია!“

„მადლობა საჩუქრისთვის, მადლობა!“

ჯაყოს თითქოს არ ესმის, ორივე ხელს ეზოსკენ იქნევს, თითქოს პეშვებით ოქროს უყრისო, და თავისას იძახის: „ჩვენს სოფელში ბევრი ხართ საწყალი. წაიღეთ! შეხეთქეთ! მიჩუქებია! წადით, მომშორდით!“ – და წასასვლელად მიბრუნდა.

„სად მიხვალ, მობრუნდი!“ – ნინიკას ხელი კისერში დასწვდა და ისევ მოაჯირთან მიიყვანა. – „აქ იდექი და ყური გვიგდე.“

„კიდევ რა გინდათ ჩემგან?“ – შიშნარევი ხმით წამოიხრიალა ჯაყომ.

„მიწა არაფერია. კიდევ გვაქვს საანგარიშო.“

„ვიღუპები!“ – ფიქრობს ჯაყო, ხმამაღლა კი – „ჯაყოს თქვენთან საქმე აღარ აქვს.“

„შენ არა გაქვს, ჩვენ კი გვაქვს,“ – და ეზოს მიუბრუნდა, – „ხალხო და ჯამაათნო, ამ სასახლეში რა უნდა ჯაყოს?! ვინ მისცა ამდენი შენობა ამ წურბელას!“

„არავინ! დაიჩემა! ძალით წაიღო! წაართვით! გააგდეთ!“ – ყვიროდნენ ხალხი.

„ხალხო!“ – უიმედოდ ბღუის გაფითრებული ყოფილი მოურავი. – „ხალხო! ხმა ამოიღეთ! რას გაჩუმებულხართ! დღეს მე მართმევენ, ხვალ თქვენ წაგართმევენ.“

„ვინ მოგცა-მეთქი, ვინა?!“ – დაჟინებით ეკითხება ნინიკას მუშტი, რომელიც ბუღასავით კისერს ანჯღრევს და წეწავს.

„ვინა და რევოლუციამ,“ – ბუტბუტებს ჯაყო.

„ოხო-ხო! ახა-ხა!“ – და ხარხარი თანდათან მატულობს.

„ხალხო, სმენა!“ – აცხადებს ნინიკა. – „აქ სკოლა იქნება, ქვევით კი კოოპერატივი. მართალს ვამბობ თუ არა?“

„მართალია! აგრეა! აგრე იყოს, აგრე!“

„სად შეგვიძლია სკოლისთვის ახალი სახლის აშენება!“ – გაჰკივის ვიღაცა. – „ჩამოერთვას!“

„გათავებულია.“

„ჩამორთმეულია!“

„აქვე იქნება აღმასკომიც. ჯაყო კი ან თავის დუქანში გადასახლდეს, ან დროებით აგერ იმ კოშკში შებრძანდეს,“ – განკარგულებას იძლევა ნინიკა და კითხულობს: „გინდათ თუ არა, ხალხო?“

„გვინდა! გვინდა!“

„ერთი ბატკანიც მიუგდე, ჯაყო,“ – ფიქრობს ჯაყო, ხმამაღლა კი – „ხალხო, ესეც. შენი ჭირის სანაცვლო იყოს! შეხეთქეთ! გასკდით! მე კი თავი დამანებეთ!“ – და ისევ გაბრუნდა. მაგრამ ნინიკას ტორი ხელახლა დასწვდა და მოაბრუნა.

„დაიცა. ჯერ არ გამითავებია!“

„რაღა გინდა საწყალი ჯაყოსგან, რას ჩააცივდი!“ – უკვე ბღავის ყოფილი ბატონი.

„ხალხო! ამ კაცს სახნავ ნორმას დავუტოვებთ, სამაგიეროდ ეს დიდი ბაღ-ვენახი სკოლას უნდა დაულოცოს. სკოლისთვის უფრო უპრიანია. თქვენი შვილები ბაღ-ვენახის მოვლა-მოშენებას ისწავლიან. მართალია თუ არა?“

„აგრეა! მართალია!“

„სკოლას მიეცით, სკოლას!“

„ხალხო!“ – გმინავს ჯაყო. – „ნინიკას მადა მატულობს.“

„მადაც მატულობს და სამართალიც!“ – აწყვეტინებს ულმობელი მსაჯული.

„დღეს მე მართმევენ, ხვალ კი თქვენი ჯერი დადგება!“

ჯაყოს ხერხი არ ჭრის. არავინ არ იცის, ვისი ჯერი დადგება, ჯაყოს ჯერი კი ცხადზე უცხადესია.

„ხალხო, მგელს ნუ ჰგავხართ, მგელსა!“ – თავგანწირვით იძახის უკვე განწირული დუმილის შემდეგ. – „მგლებმა ვიცით: თუ ერთი დაიჭერი და წაიქეცი, სხვებიც მოგესევიან და შეგჭამენ. ამოიღეთ ხმა! თქვით რამე!“ – და მძიმე დუმილის შემდეგ: – „მაშ ასე გინდათ? მაშ ყველაფერს ართმევთ ჯაყოს? მაშ ასე მალე დაივიწყეთ ჯაყოს მადლი?“

„გვახსოვს, გვახსოვს შენი მადლი!“ – ქვევიდან შესძახა პავლემ.

„ვიცით! ვნახეთ! ვიგემეთ!“

„მაშ საწყალი ჯაყო უნდა დაღუპოთ? მაშ აღარ გენანებით? მაშ კარგი. მე სხვაგან წავალ და იქ ვიპოვი სამართალს.“

„მამა გიცხონდა!“

„როგორ არა!“

„ქალაქში ეგ ჩოხაც არ გაგხადონ!“

„იქ იპოვი ჯაყო სამართალს, იქა!“ – და ისევ გატრიალდა. ნინიკას ტორმა ერთხელ კიდევ მოატრიალა და მოაჯირს მიაყენა.

„დაიცა, აქ იდექი! ჯერ არ გათავებულა! ხალხო, ამ კაცმა ჩვენი ყოფილი ბატონი გაქურდა. თქვენც იცით რამდენი ავეჯი და სიმდიდრე დაიჩემა.“

„ვიცით! ვიცით!“

„ჩამოართვით! წაართვით!“

„რაც ჩვენთვის გამოსადეგია, აქ დარჩეს. დანარჩენი კი, მამა-პაპეული განძი და ხაზინა, ქალაქში გავგზავნოთ. რას იტყვი, ხალხო?“

„აგრე, გენაცვალე, აგრე!“

„მიღებულია!“

„გათავებულია!“

„შენც გათავებული ხარ, ჯაყო!“

„ჯაყოც გათავდა, ჯაყოც!“

„მორჩა!“

„წავიდა!“

ჯაყო ტორტმანობს, თრთის, პირს აღებს, მაგრამ ხმა ვეღარ უპოვნია.

„რაც ამ სახლში აშკარად აწყვია, ვერსად წაგვივა,“ – განაჩენსავით აცხადებს ნინიკა, – „მაგრამ რაც გადამალული აქვს, ის უნდა გამოიტანოს. აბა, ჯაყო, დრო დაგიდგა. მოიტა თეიმურაზის უნაგირი, ჭურჭელი, სამკაული, ვერცხლეული.“

ჯაყო დუმს და ირგვლივაც დუმილია.

„ჯაყო, დრო დაგიდგა-მეთქი. სანამ ხალხი აქ არის, გამოიტანე. დავთვლით და ჩავწერთ.“

ჯაყო ისევ ჩუმად დგას და ძირს იყურება.

„ჯაყო, შენ გეუბნები!“ – და შეანჯღრია.

ჯაყო დამუნჯდა. აღარაფერი ესმის.

„მომიტანე-მეთქი, თორემ მე თვითონ გამოვიტან.“

ჯაყო დაყრუვდა. აივნის ბოძივით გაშეშდა.

„მაშ კარგი. ჰეი, ილა, თედო, დათა! მოიტანეთ ლომი (ბერკეტი) და წერაქვი! იქ, ქვემოთ, მარცხნივ... კედელში!“

„აქ ვართ! მზად არის!“ – და ოთხივე ხმაურით ჩამოცვივდა კიბეზე.

ჯაყო თითქოს გამოფხიზლდა. თვალები მოიფშვნიტა, შუბლზე თითი გადაისვა, მერე გატრიალდა, გაიქცა და ნახევარი წუთის შემდეგ დათვივით ჩამოგორდა კიბეზე, თან ბღაოდა:

„არ მოგცემთ! ვერ წაიღებთ! ნუ ღუპავთ ჯაყოს! ქეშელა! გიბა! ტურა! თახრაშუ! აბა, ჩქარა!“

ბიძები და ბიძაშვილები მაშინვე შემოეხვივნენ თავიანთ ბელადს, რომელიც გაგიჟებული ხარივით დარბოდა ეზოში, უაზროდ იქნევდა მორგვის მკლავებს (ძლიერ ხელებს) და ბურტყუნებდა:

„სად გაქვთ თოფები? რა უყავით მაუზერები? რას დგახართ ჩუმად! წადით! მოიტანეთ! რაშუ! თახრაშუ!“ – და უცებ, როცა ლომ-წერაქვის ხმაური და მუხის კარის ჭრაჭუნი გაიგო, გატრიალდა, მოიხარა და ნინიკასკენ წავიდა. თვალები სისხლით ჰქონდა სავსე, ღოჯები (კბილები) – დაკრეჭილი, მკლავები – მომართული, და ისე ფრთხილად მიდიოდა, როგორც მონადირე მხეცი ეპარება ხოლმე სანადირო ნადირს.

„ნინიკა, ფრთხილად!“

და იმავ წამს ჯაყომაც იხტუნა და ნინიკამაც მოიხედა. მოიხედა და ერთი ნაბიჯით გვერდზე გასხლტა. მოქნეულმა ტორმა (მუშტმა) მხარზე გაჰკრა, თვითონ ჯაყო კი ბოძს დაეტაკა და იმავ წამს ყურის ძირში ნინიკას მუშტი იგრძნო, თითქოს ის რკინა, მუხის კარს რომ ურტყამდნენ, ჯაყოს მოხვდაო. თავმა კივილი გაიღო, თვალთ დაუბნელდა, წატორტმანდა (წაიბორძიკა), მაგრამ გასწორდა და მიწაზე სახრე (გრძელი ჯოხი) დაინახა. დასწვდა, მოტრიალდა, ჰაერი შეაზუილა (ჰაერში დაატრიალა) და ნინიკას ბეჭებზე გადაუჭირა. ნინიკა შეიკლაკნა და – ღმერთმა დასწყევლოს! ვინ მიაჩეჩა ასე უცებ კომბალი. ან აქ სად იპოვა! – და თავგახეთქილი ჯაყო ბოძის ძირთან დაეცა. მერეღა მოასწრეს ჩოჩქოლი (ხმაური), მიშველება, შეძახილები. გვიანღა იყო. ან რა საჭიროა.

„თავი დაანებეთ! ეგეც ეყოფა!“ – ბრძანებს წინამძღოლი.

„გეტკინა? სად მოგხვდა? დედას ვუტირებთ, დედასა!“

„თავი დაანებეთ-მეთქი!“ – და წუთის შემდეგ – „აბა, დავიწყოთ.“

სარდაფის კარი ღიაა. კედელი მთლიანად დაცლილია. თვალ-მარგალიტით მორთული ვერცხლის რახტი მზეზე ბრწყინავს. ითვლიან და ინიშნავენ ძვირფას ჭურჭელს, სამკაულებს, ფაიფურის ნივთებს, ბრინჯაოს ნაკეთობებს, ოქრო-ვერცხლით გაკეთებულ წვრილმანებს და ხევისთავების საგვარეულო განძს.

დაახლოებით ერთი საათის შემდეგ, ჯაყო, რომელსაც თავი შეხვეული აქვს და დამორჩილებულია, კოშკის კართან ზის. ის ჩიბუხს აბოლებს და სევდიანად უყურებს გიბას, ქეშელას და მთელ თავის ოჯახს, რომლებიც სასახლიდან კოშკსა და გომურში ეზიდებიან უსარგებლო ნივთებს – დიდ ხის ვარცლებს, გოდრებს, ძველ ლოგინს, მატყლს და სხვადასხვა გლეხურ წვრილმანს.

ამასობაში, ნინიკა მთავარსარდალივით დადის დარბაზებში და ილას, თედოს და თანდილას ეუბნება:

– ეს მიეცით... ეს აქ დარჩეს... ეს გაატანეთ... ის არ მისცეთ.

როდესაც ყველაფერი, რაც უნდა მიეცათ, უკვე მიცემული იყო, დანარჩენი ნივთები ჩაკეტეს, დარაჯი მიუჩინეს და ეზო გამოიარეს. ნინიკა კოშკის კართან შეჩერდა და ჯაყოს, რომელიც გაკრავებულ დათვს ჰგავდა, მიუბრუნდა:

– ჯაყო, ახლა რას იტყვი?

– არაფერს, შენი სიცოცხლე ჩემი იყოს. – და ისე წამოდგა ფეხზე, როგორც ადრე ავთანდილ ხევისთავს ემორჩილებოდა ხოლმე.

– მაშ ჭკვიანად იყავი, თორემ სულაც გადაგასახლებთ აქედან.

– ჯაყო ჭკვიანად იქნება, შენი სიცოცხლე ჩემი იყოს.

– ამ სახრეს კი არ შეგარჩენ. ესეც იცოდე.

– ჯაყომ იცის, შენი სიცოცხლე ჩემი იყოს.

– ასე. დანარჩენი მერე იყოს.

და ნინიკა შემობრუნდა, თან ჯაყოს უკანასკნელი სიტყვა გაიყოლა:

– მშვიდობით ბრძანდებოდე, შენი სიცოცხლე ჩემი იყოს.

როდესაც ნინიკა თვალს მიეფარა, ჯაყომ კბილები დაკრიჭა, მკერდი აიბაგუნა და ხმამაღლა დაიყვირა:

– დედას გიტირებ, დედასა! დაგაცადე ჯაყოსა! ჩემი დროც მოვა! – და ცერა თითის ფრჩხილით კბილი აილაწუნა – დედას გიტირებ მაშინ, დედასა!

ნაწილი მესამე — თავი VI

რამდენიმე თვის შემდეგ, ხევისთავი, რომელიც ოთხმოცი წლის მოხუცივით იყო დაბერებული, თავის ყოფილ სახლს მიადგა.

ამაყად წასული მებრძოლი ერთგული ძაღლივით უბრუნდებოდა ჯაყო ჯივაშვილს.

თავზე ქუდის ნაფლეთი ეხურა. დახეული ჩუსტებიდან ფეხის თითები უჩანდა და ტანზე დახეული ინგლისური ფარაჯა ეცვა.

წელში სამად მოხრილიყო, დამსხვრეულ სხეულს ძლივს მოათრევდა და სქელ ჯოხს ყავარჯნად იყენებდა.

ორმოციოდე წლის მოხუცს თეთრი წვერი ჩაზნექილ მკერდზე სცემდა: გამოფიტული თავი თხის თავივით უცანცარებდა და ღრმა ორმოებში მღვრიე თვალები უსულო მინებივით ჰქონდა ჩასმული.

ზამთარი დასასრულს უახლოვდება. გაცრეცილ ბაღებსა და ჭალებში ნისლიანი ბინდი ჩაწოლილა. ქართლის მინდვრებს ტყვიისფერი ღრუბლები დასწოლია. პირქუში ცა ცივი წვიმით იცლება. ორღობის გზა ტალახით ავსილა. აქა-იქ ღობეებზე, მარგილებსა და ფოთოლგაცვენილ ხეებზე მობუზული კაჭკაჭები, ბეღურები და ყვავები გაზაფხულს ელოდებიან.

თავდახრილი სოფელი შარშანდელივით აღარ იცინის. არხი და ლიახვიც სიმღერის მაგივრად ბოროტად იღრინებიან.

მოდის თეიმურაზი და თავისი განუყრელი ძაღლის გვამს კვლავ კისრით მოათრევს, თან დროგამოშვებით გულ-მკერდს ისე იხოკავს, თითქოს იმ გვამის ჩამოგლეჯას ცდილობდეს.

ორღობეში ისევ ბატებს წააწყდა. მაგრამ დედა-ბატი სისინით აღარ დაედევნა და გოგო-ბიჭებიც სიცილით და ღრეჭით აღარ მისდევდნენ. ჯაფარა კი ისევ მარგილზე ხტუნავს და დამარცხებულს ჩხავილით დასცინის:

– მოხვედი? დაბრუნდი? მოხვედი? დაბრუნდი?

სანამ თეიმურაზი ახალი ქვეყნის და ბედის საძებნელად სადღაც დახეტიალობდა, ჯაყოსთვის თეიმურაზის ბაღ-ვენახი და ნასახლარი ჩამოერთვათ. დარბაზის ზედა სართული სკოლად გადაეკეთებინათ, ხოლო ქვედა სართულში კოოპერატივი გაეხსნათ. ჯაყო და მისი ოჯახი ახალი სახლის აშენებამდე კოშკში, ბეღელსა და მარანში ჩასახლებულიყვნენ.

თეიმურაზი თავისი ყოფილი სახლის ეზოში კანკალით და ბორძიკით შედის.

სკოლიდან ბავშვების ხმაური ისმის.

ახალი მასწავლებელი აივანზე გადმომდგარა, მომავალ თეიმურაზს ათვალიერებს და უცნაურად იღიმება.

ქეშელამ თეიმურაზი კოშკში შეიყვანა. ჯაყო ბუხართან ზის და პაპიროსის მაგივრად ისევ მყრალ ყალიონს აბოლებს. მარგოს დარიგებით გაპარსული მაიმუნი კვლავ ბანჯგვლიან დათვად გადაქცეულა: წვერი გაუზრდია, გაპოხილი ქურქი და უხეში ჩექმები ჩაუცვამს და თავზე ტყავის ბულულა დაუდვია.

მარგო ისე გამხდარა და გაყვითლებულა, თითქოს სამი თვის ნამშობიარები ყოფილიყო. უსისხლო ტუჩები გაუფერულებია და ლოყები ღრმად ჩაჰზნექია, ხოლო ღრმად ჩაცვენილი ნუშის თვალები მიმქრალი ლამპარივით ძლივს ბჟუტავენ. ტანთ ჩითის დახეული კაბა აცვია და მხრებზე გახუნებული შალი აქვს წამოსხმული.

თეიმურაზის დანახვაზე ორივენი მობრუნდნენ და გაშეშდნენ. ხევისთავმა ჯაყოს და მარგოს თავი დაბლად დაუკრა და მორჩილებით ჩაიჩურჩულა:

– აი, დავ... ვბრუნდი...

დგას თეიმურაზი და მღვრიე თვალებს თავის ტალახიან ფეხებს ვეღარ აშორებს.

მარგომ ხმა არ გასცა, კედლისკენ მიბრუნდა და თვალები მოიფშვნიტა. მერე გატრიალდა და გარეთ გავიდა. ჯაყო ჯერ გაიბადრა, მერე გამარჯვებული კვიცივით ახვიხვინდა:

– ბრინკა, მოხვედი?! აბა, დაჯექი და მითხარი, აქამდე სად დახეტიალობდი და დაეთრეოდი? – პასუხს აღარ დაელოდა და თვითონვე განაგრძო:

– მაშ, მაშა! აკი გითხარი ჯაყომ, ნუ წახვიდოდი-მეთქი! რა გინდოდა ვითომ, რომ ფეხი დამარტყი და გაიქეცი? რა მოგიგე? აჰა, როგორ გახდი! აკი გეუბნებოდი ჯაყო: ნუ წახვიდოდი, აქ დარჩენილიყავი, დუქანს მოუვლიდი და ბუღალტერიასაც გააკეთებდი-მეთქი, თორემ ქეშელამ რა იცის ვაჭრობისა და ბუღალტერიისა!

უცებ კილო შეიცვალა და ატირდა:

– ყველანი გატყუებთ ქეშელას. საწყალი ჯაყო! ჯაყომ წააგე. ძალიან ბევრი წააგე. დუქანი დაკეტე ჯაყომ. იმ სიშორეზე ხალხი აღარ მიდის. შენს სახლში ახლა კოოპერატივი გახსნა მთავრობამ. ისე იაფად ყიდის კოოპერატივი საქონელს, რომ საწყალი ჯაყო კინაღამ გაკოტრდი.

წუწუნის ნაცვლად უცებ ბოროტად ახვიხვინდა:

– იცის ჯაყომ, როგორი კოოპერატივიც გექნებათ ნასახლარში, კარგად იცის ჯაყომ! გინდათ ტყავი გააძროთ ხალხს, განა! ეგენი კი ამბობენ: ხალხს იაფი საქონელი უნდა მივცეთო. მამა გიცხონდათ! ვითომ არ იცის ჯაყომ, როგორ უნდა მოატყუოთ ხალხი?!

– აი, დავბრუნდი. – ჩურჩულით გაიმეორა თეიმურაზმა და ტახტის თავზე ჩამოჯდა.

– მეც ვხედავ, რომ ბრინკა დაბრუნდი. ახლა ჯაყოს სახლი აღარა გაქვს, სახლიც წაგართვეს, ავეჯიც და ყველაფერიც: ოქროც, ვერცხლიც, სარკეც, რკინის საწოლებიც, ხმალ-ხანჯალიც და ყველაფერიც, ყველაფერიც! რაც ძველი და კარგი რამ გქონდა ჯაყოს, ახლა წაგართვეს, უნდა ქალაქში წაგიღოთო. იცის ჯაყომ, საით წაიღებთ, ვიცი!

– ხი-ხი! – ჩაიხითხითა გულში თეიმურაზმა.

– სახლიც წაგართვეს და სკოლა გაგიკეთეს! – კვლავ ზიზღით აღელდა და ახვიხვინდა ჯაყო. – რა ოხრად გინდა ჯაყოს სკოლა? ხალხსაც ფეხებზე ჰკიდია სკოლა! თუ ჯაყოს განათლება არა გაქვს, კარგი ბიჭი ვერა ხარ, რაღა! ბავშვები ნახირში უნდა წავიდნენ, ან წყალი მოიტანონ, ან დედ-მამას უშველონ, ეგენი კი მთელი დღე მოგაცდენენ. არა გიშავს-რა ჯაყოს! დაიცადე!... მოიცადე! ყველას სეირს გაჩვენებ ჯაყო, ყველას: ნინიკასაც, ილასაც, თომასაც, თედოსაც და თანდილასაც. ეს ხუთი კაცი მთელი სოფელი ხელში ჩაიგდეს, აღარავის მოსვენებას არ გაძლევენ. სულ ძალაზე გიჭირავთ თვალი. ამას წინათ ნინიკასთან ჯაყოს ჩხუბი მოგივიდა. მე ერთი სახრე დაგარტყი, იმან კი ჯაყოს კომბალით თავი გაგიხეთქა. დაიცადოს! დაიცადოს! მე გაჩვენებ კომბალს! ყოველთვის ხომ არ იქნება ეს მთავრობა! ნინიკამ უნდა ჯაყოს გაჯობოს?! უნიფხო!.. ფეხშიშველა!.. ქეციანი! მთელი დღე მოჯამაგირესავით მუშაობ და ერთი ლუკმა ძლივს იშოვი! რა კაცი ხარ ნინიკა, თომა და ილა?! სულ ის გინდა, რომ სხვას წაგაგლიჯონ და სკოლას და კოოპერატივს მოგცენ! ჯაყოს სახლი წამართვი, მაგრამ მე მალე მაგაზე კარგი სახლი ავაშენებ. პავლე, თომა, ილა და იმისი ყაჩაღი ამხანაგები კი ისევ გომურებში დალპებიან. მაშ, მაშ! დაიცადეთ!... მომიცადეთ!...

ჯაყო ვეღარ მშვიდდება. დაჭრილ დათვივით დახეტიალობს, ხუთგირვანქიან მუშტებს ჰაერში ატრიალებს, ბორგავს, იმუქრება და ხვიხვინებს:

– ჯაყო გაჩვენებთ სეირს, თქვენ ყაჩაღებო, თქვენ! აბა ახლა ივლის ჯაყო ხალხის გულისთვის, ახლა დაგიკლებთ ჯაყო გადასახადს, როგორ არა! მამა გიცხონდათ! ჯიბე მაგრად დაიჭირეთ! დაიცადეთ!... მომიცადეთ!...

უცებ თავისი თათი ისე მძლავრად დაჰკრა თეიმურაზს მხარში, რომ დასუსტებული, უძლური კაცი ერთი მტკავლით ჩაიზნიქა:

– ბრინკა, იცი, რას გეტყვი? მოდი ეს სახლი ისევ შენ წაიღე, ღმერთმანი. მთავრობა ისევ მოგცემს ამ სახლს.

– არ მომცემენ, ჯაყო.

– მოგცემენ-მეთქი! ისევ ერთად ვიცხოვროთ მე და შენ. შენ მარგოს ძმა იქნები, მე კი ქმარი, ასე არ გინდოდა წინათ?

– ჰო, მაგრამ... სახლს არ მომცემენ, ჯაყო.

– მოგცემენ-მეთქი! დაიცადე... დამაცადე... ჯაყო მოიფიქრებს...

დიდხანს დარბოდა და ნაწყვეტ-ნაწყვეტად გაუგებარს ისროდა. ბოლოს, ჩრდილივით შემოპარულ მარგოს მიუბრუნდა:

– მარგო, შენ რას იტყვი? რა ვუყოთ თეიმურაზს?

მარგომ პასუხი არ გასცა. პირმიბრუნებული, კედელს შესცქეროდა. მერე ადგა და ისევ გარეთ გავიდა.

ხანგრძლივი სიჩუმე ჩამოვარდა. თეიმურაზი ისევ ფეხის თითებს ისინჯავს, თან გულში შხამიანად ხითხითებს:

– ახლა გაყაჩაღდნენ თომა და ილო? წინათ კი, როცა ეს სახლი თეიმურაზს ჩამოართვეს და ჯაყოს გადაულოცეს, პატიოსნები და ყოჩაღები იყვნენ, განა! ჰოი, ჯაყო! ჰოი, აფრიკელო ზულუსო! ბუშმენო! შენი ჯერიც მოვიდა, განა! ხომ გითხარი: უხილავი სამართალი შენისთანა ავაზაკს ურმით დასდევს-მეთქი. დაგეწია, განა! ეს ერთი და სხვა ათასი!

– ახლა ჯაყოს კიდევ მოგდეს შარი: ჯაყო არ მუშაობსო, ჯაყო ვაჭარი ხარო. ამიტომ ჯაყოს ვენახიც და ბაღიც წაგართვეს, სამართალი აღარსად არ იქნება?!

– ჯაყო და სამართალი? – ფიქრობს გულში თეიმურაზი. – ახლა ყვირი? არა გიშავს-რა, ღმერთმა მოგიძღვნა. ეგ ერთი და სხვა ათასი! ეგ ერთი და სხვა ათასი!

– ღმერთი აღარა ხარ?! – გოდებს მაგრად ნაკბენი ჯაყო.

– ხი-ხი-ხი! – იცინის გულში თეიმურაზი. – ჯაყო და ღმერთი?! ჯაყო და სამართალი?! განგებამ მხოლოდ კლანჭი გაგკრა და გოჭივით აგაჭყივლა, მაგრამ ნეტა მაჩვენა შენი ბღავილი, როცა მისი ბასრი კლანჭი ყელში დაგწვდება. მოახლოებულია განკითხვის ჟამი, ჰოი, ავაზაკო! ჰოი, მგელკაცო ჯაყო! ჰოი, მხეცო, ავო პირუტყვო!

ჯაყოს გული ბრაზით გაუსკდა და ენის ქავილი აუვარდა. ძლივს გაჩუმდა და ისევ ყალიონი ააბოლა. ბოლოს, გადააფურთხა, ყალიონი ჩექმაზე დაიბერტყა და თქვა:

– ბრინკა, მოდი შერიგდეთ. რაც მოხდა, მოხდა! ჯაყო ჯავრიანი კაცი არა ხარ, ღმერთმანი არა ხარ!

– რა თქმა უნდა, – ჩაიცინა თეიმურაზმა.

– ღმერთმანი, ჯაყომ ყველაფერი დაივიწყე. შენ ისევ დუქანში ჩადექი და ივაჭრე. ჯაყოს ძალიან უნდა ისევ გახსნას დუქანი და კოოპერატივი გაგაკოტროს. რა სეირი იქნება! ჯაყომ და თეიმურაზმა რომ მთავრობის კოოპერატივი გააკოტრო, რა სეირი იქნება! მაშ, მაშა! ჯაყოს ახლა ბევრი ფული აქვს. ქეშელამ ბევრი მოგატყუა. ჯაყომ ძალიან წააგე, მაგრამ კიდევ დაგრჩა ჯაყოს. დუქანს სულ საქონლით გაგავსებ. კვირას ქალაქში წავიდეთ და საქონელი მოვიტანოთ. შენც ტანისამოსს გიყიდი. ჯამაგირიც მოგცემ. თვეში ხუთი მანეთი ხომ გეყოფა?

– მეყოფა, კარგად მეყოფა. – იკმარა თეიმურაზმა.

– მაშ ხვალვე წახვიდე დუქანში და ბუღალტერია დაიწყო. ქეშელა და გიბა გომურში ცხოვრობენ. შენც იქ დაიძინებ. ზამთარში გომურში სჯობს, არ შეგცივდება. როცა ახალ სახლს ააშენებს ჯაყო, შენც ჩვენთან იცხოვრებ. ჰა, რას იტყვი? ღმერთმანი, ჯაყო კარგი კაცი ხარ, ჯაყო კარგი გული გაქვს.

– ვიცი, ვიცი! ვიგემე და ვნახე შენი გული. – იხერხება თეიმურაზი.

– ოღონდ აღარ გააჯავრო ჯაყო, თორემ...

– არა, ჯაყო, არ გა... გაგაჯავრებ.

– ღმერთმანი, იმ კოოპერატივს ერთ თვეში გაგაკოტრებ.

უცებ იქვე, ტახტის ბოლოში, ბავშვის ტირილი მოისმა. ჯაყო აკვანს ეცა. მარგოც შემოვიდა.

ჯაყო გაიბადრა:

– მართლა, ბრინკა, აბა ერთი ნახე პატარა ჯაყო! ეს ერთი და სხვა ათასი! მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ! აბა, ერთი ნახე, როგორი დიდი გოჭი ხარ ჯაყოს შვილი! ისეთი ვაჟკაცი გამოხვალ, როგორც ჯაყო, მაშ, მაშა!

თეიმურაზმა წელი ძლივს აითრია. აკვანში ჩაკრულს, ორთვიან პატარას ხარბი თვალებით აშტერდება, სახეზე ცივ თითებს უსვამს, "აღუ-აღუს" ბუტბუტებს, მარგოს პირს არიდებს, ჩამოხრჩობილის ღიმილით იღიმება და თანაც ათი წლის დავა ახსენდება.

თეიმურაზი ხევისთავთა გვარის შეწყვეტას მუდამ მარგოს აბრალებდა. ახლა კი... ახლა იმ ფუნჩულა პატარა ჯაყომ, რომელიც ფეხებით აკვანს ამტვრევს და ყვირილით სახლს აყრუებს, დიდი ხნის ინტიმური დავა საბოლოოდ გადაწყვიტა და ბნელი ჭეშმარიტება გამოარკვია.

– სუ! სუ, შე მამა-ძაღლო, შენ! – აჩუმებს ჯაყო თავის ჭირვეულ მემკვიდრეს და დათვურ თათს ფუნჩულა ლოყებზე უსვამს.

– აღუუ!.. აღუუ!.. აღუუ, პაწაწინა ჯაყოს. – კვლავ ბუტბუტებს თეიმურაზი და ისევ ჩამოხრჩობილის ღიმილით იღიმება.

მარგო აკვნის მეორე მხარეს ჩაკუნტულა, მკერდის საკინძი გაუხსნია და ძუძუს მოწოვებას აპირებს, მაგრამ რაღაცას ერიდება.

– ჩემთან ძუძუ ვერ ამოუღია... ჩემი რცხვენია. – გულში ამოიკვნესა თეიმურაზმა და ადგა.

მარგომ დაჩვარული ძუძუ მაშინვე მისცა ბავშვს და აკვანს ზედ დააკვდა.

ჯაყო თეიმურაზს მოუბრუნდა:

– მართლა, ბრინკა, იცი რას გეტყვი? შენ რომ მოკვდები, ხევისთავის გვარიც აღარ იქნება. მოდი, საქმეს ისე გაგიკეთებ, რომ ამ პატარა ჯაყოს ხევისთავი დაგარქვა, ჰა, რას იტყვი?

თეიმურაზის თავში და გულში უკვე ყველაფერს დაეკარგა ფასი და მნიშვნელობა, ყველაფერი გაქრა, გადნა და არეულობავით აირია: ხევისთავიც და ჯივაშვილიც, ჯაყოს დუქანიც და კოოპერატივიც, სკოლაც და ხევისთავთა ყოფილი სახლიც, წარსულიც და აწმყოც.

თეიმურაზი აყბედებულ ჯაყოს ყურს აღარ უგდებს, ხარბი თვალით მარგოს მისჩერებია. – თავის წინანდელ მარგოს, მარგუშას, მარგალიტს, თავის ერთადერთ მეგობარს, რომელმაც გამხდარი ძუძუ ბავშვს ძალით ჩასჩარა და თავისი სახეც ბავშვის ძონძებში ჩაჰმალა.

რატომ არიდებს მარგო თვალს თეიმურაზს? რატომ ბრწყინავს მარგალიტივით მარგოს გაყვითლებულ ლოყებზე ორი ცრემლი? რცხვენია? მაშ რატომ შარშან არ შერცხვა? ნეტა რა მოხდა მას შემდეგ? ნეტა იცოდეს თეიმურაზმა, მოხდა რამე რამდენიმე თვეში, თუ... თეიმურაზის ჩონჩხს ჯაყომ თათი დაჰკრა და გამოაფხიზლა:

– ჰა, რას იტყვი? ხევისთავი დაგარქვათ, თუ არა, პატარა ჯაყოს.

– კარგი, ჯაყო... ძალიან კარგი... ორი გვარი ატაროს: ჯივაშვილი-ხევისთავი... მე თანახმა ვარ... თანახმა ვარ, თუ მარგო... თუ მარგოც დასთანხმდა.

მარგომ უცნაური ღიმილით ახედა თეიმურაზს და ჯაყოს უთხრა:

– სულ ერთია. ეგრე იყოს.

– მაშ კვირას ქალაქში რომ წავიდეთ, მთავრობას საბუთს მოგართმევ. ბრინკა, ახლავე დაწერე ის საბუთი. აბა, დაჯექი.

თეიმურაზმა შესაფერისი განცხადება დაწერა. დაწერა და თვითონვე გაიკვირვა. თითქოს გონს მოვიდა და თავიდან ბურუსი მოიშორა. თვალები მოიფშვნიტა, დაწერილი დაკეცა, დახია და ბუხარში შეაგდო, თანაც ჩაიბუტბუტა:

– არ ვარგა... მერე დავწეროთ...

– მერე დავწეროთ. – დაეთანხმა ჯაყოც და გარეთ გავიდა.

თეიმურაზი დიდხანს უჩხიკინებს ბუხარს, მერე მარგოს უბრუნდება:

– ავად ხომ არა ხარ, მმ... მარგო?

და სიჩუმის შემდეგ კვლავ იმეორებს:

– ავად ხომ არა ხარ, მმ... მარგო?

– არა. – კედელს უპასუხებს ნაცოლარი.

– მაშ რატომ გა... გახდი ეგრე?

მარგომ თეიმურაზს ისევ მოარიდა სახე და ბავშვს მძლავრად მოუჭირა არტახები.

– ხომ კ... კარგად ხარ?

მარგომ აკვანი დაუდევრად მიაგდო კუთხეში და კარებისკენ გასწია.

– მარგო, რატომ პასუხს არ მაძლევ? ისეთი რა და... დავაშავე, რომ ორი სიტყვაც არ მაღირსე?

მარგო ოდნავ შეირყა და ბოძს მიეყრდნო. შემდეგ უცებ მოტრიალდა და გაბრაზებულმა, ცრემლიანი ხმით ამოიოხრა:

- იმიტომ, რომ... იმიტომ, რომ მართლა არ იმსახურებ... არ იმსახურებ-მეთქი... საკუთარი თავის ასეთი დამცირება სიამაყეზე უარესია... უარესია-მეთქი! შენზე ცუდმედიდი (ანუ თავმომწონე) სატანაც კი არ იქნება... შენ... შენი თავმდაბლობით შენი თავიც დაღუპე და მეც უბედური გამხადე.

- შენ? გ... გაუბედურე? მე?.. მე?..

- დიახ, შენ! სწორედ შენ! მხოლოდ შენ!

თეიმურაზი წამოდგა და მარგოს მიუახლოვდა.

- როგორ?.. რითი? მ... მოვიფიქროთ... გ... გავარკვიოთ. – ბუტბუტებდა ნაქმარალი (ანუ გაოგნებული) და ცხვირწინ თითებს ათამაშებდა. – მ... მოვიფიქროთ... გ... გავარკვიოთ...

- ოოჰ, ღმერთო ჩემო! რაღა მოფიქრება და გარკვევა გინდა, თეიმურ?! აქამდე როგორ ვერ გაიგე და ვერ გაარკვიე, რომ შენ... მამაკაცი ხარ... რომ მამაკაცი უნდა იყო, შენ კი... შენ... ოოჰ, თეიმურ!... თეიმურაზ! ეს რა მიქენი!.. ეს რა დღეში ჩამაგდე!.. ღმერთმა ჩემი ცოდვა შენ დაგაკისროს (ანუ შენ დაგდოს ბრალი), თეიმურ!

- მარგო!.. მარგუში!.. გ... გამაგებინე...

- რაღა გაგაგებინო, თეიმურ?! ნუთუ... ნუთუ აქამდე ვერ გაიგე, რომ შენ... შენ... ოოჰ, ძლიერო ღმერთო!

უცებ მოტრიალდა, კუთხეში დალაგებული ლოგინების გროვაზე დაემხო და ჩუმად აქვითინდა.

თავზარდაცემული და გაბრუებული თეიმურაზი ოთახის შუაგულში იდგა, სათვალეებს ისწორებდა. ისევ ცხვირწინ თითებს ატრიალებდა და ბუტბუტებდა:

- მე?.. მე გა... გაუბედურე? არ მესმის... ვერ გ... გავიგე... არაფერი არ მესმის.

მარგო მოტრიალდა, გასწორდა, სახეზე მკაცრი სიმტკიცე აესახა და გაბრაზებით მიახალა:

- ვერც გაიგებ! ვერასოდეს ვერ გაიგებ! ახლა კი წადი აქედან... ახლავე წადი!.. წადი და აღარ დაბრუნდე, აღარ დამენახო, თორემ... თორემ...

თეიმურაზი კარისკენ მიბარბაცებს, კვლავ თვალწინ თითებს იტრიალებს და ბუტბუტებს:

- კარგი, წავალ... მე წავალ, მაგრამ რომ არაფერი არ მესმის... რომ ვ... ვერაფერი ვერ გავიგე...

კარებში ერთი წუთით შეჩერდა, შეყოყმანდა, შემდეგ თავი მოაბრუნა და სლუკუნით ამოიოხრა:

- მაშ... მ... მშვიდობით, მარგო!.. მშვიდობით!

და მოწყვეტილი ფეხები კარების ზღურბლზე ძლივს გადაათრია.

ნაწილი მესამე — თავი VII

– VII –

თეიმურაზს გაახსენდა ის ღამე, როცა ჯაყომ კიბეზე დააგორა და გონებადაკარგული ლიახვისკენ გაიქცა. ახლაც სწრაფად გაიარა ეზო და ვიწრო გზისკენ წავიდა. დიდი ეზო სავსეა შეგირდებით. ისინი ხმაურით ავსებენ იქაურობას და თეიმურაზს ბუზებივით ეხვევიან. ხევისთავი ვერავის ხედავს და ვერც მათ ხმაურს ისმენს.

ჯაყომ ბოსლიდან დაუძახა:

- თეიმურაზ, სად მიდიხარ?

თეიმურაზს ჯაყოს ხმა ყრუდ მოესმა, მაგრამ უკან არ მიუხედავს და კედელს მიეფარა.

თეიმურაზი ისევ ლიახვისკენ გარბის.

წადი, თეიმურაზ ხევისთავო, წადი! წადი და დაასრულე ეს დამპალი სიცოცხლე! გაიქეცი და ლიახვში დაახრჩვე ის საძაგელი ძაღლი, რომელსაც განუყრელად დაატარებ მკერდით! იჩქარე, გაიქეცი! უკან აღარ მოიხედო! სულ ერთია, ვეღარაფერს დაინახავ, იმედის სანთელიც კი ჩაგიქრა, მარგოს შენი ნახვაც კი ეზიზღება. მაშ სადღა უნდა წახვიდე?! ვისღა უნდა შეებრალო და შეაფარო თავი, ეს ჭირიანი და ქვეყნისგან მოძულებული თავი?! ჩქარა! ჩქარა! იჩქარე! გაიქეცი! ლიახვისკენ! ლიახვისკენ!

თავჩაღუნული თეიმურაზი გარბის.

ვიწრო გზაში პირისპირ შეხვდა ნახუცარ ივანეს.

- ოოჰ, თეიმურაზ, შენა ხარ? მშვიდობით დაბრუნდი! სად გეჩქარება?

ივანეს ხმაში თეიმურაზს დაცინვის კილო მოეჩვენა. სახეში შეხედა და დააკვირდა. ივანე უცნაურად იღიმება.

- კაცო, გამარჯობა! რა იყო, რა მოხდა? ...პასუხსაც არ მაძლევ?

თეიმურაზმა ცრემლით ამოიკნავლა:

- ნუ დ... დამცინი, ივანე!

- აბაიმე! - გაკვირვებით წამოიძახა ივანემ და თეიმურაზს მკლავში ხელი გაუყარა. - რა გაქვს სასაცილო, შე კარგო კაცო, რომ დაგცინო? ან შენ როგორ გაკადრებ დაცინვას, ან ჩემს თავს როგორ ვაკადრებ შენისთანა პატიოსანი ადამიანის შეურაცხყოფას?!

- დასაცინი ის მაქვს, რომ დ... დავბრუნდი.

- ძალიან კარგი ქენი, რომ დაბრუნდი.

- მაშ რად იღ... ღიმებოდი?

- გამეხარდა შენი ნახვა და იმიტომ ვიღიმებოდი. წამოდი, ჩემო თეიმურ, წამოდი ჩვენთან, იქ მოვილაპარაკოთ.

ლიახვისკენ მიმავალი თეიმურაზი ნახუცარ ივანეს წელათრევით გაჰყვა.

სახლში შევიდნენ და, სადილის მოლოდინში, ბუხართან დასხდნენ.

- სხვა, როგორ ხარ, ჩემო თეიმურ?

- აი, დავ... ვბრუნდი. - ბუხარს ჩასჩურჩულა თეიმურაზმა.

- როგორ დაბრუნდი? რა ხასიათზე ხარ?

- ნუღარ მეკ... კითხები.

- რა ქენი, როგორ იმოგზაურე ქვეყანაში?

- აი, ხომ მ... მხედავ, ქადილით წავედი და გას... სრესილი დავბრუნდი.

- მაშ ვერ გაგიმარჯვია.

- დ... დავმარცხდი, ყველგან და ყველაფერში დავმარცხდი.

- ფონს ვერ გასულხარ.

- სიტყვით ჩემზე კარგი მოცურავე ქვეყანაზე არ მოიპოვებოდა. მაგრამ წყალში რომ შევედი, უმალვე ლოდივით დავეშვი ფსკერისკენ.

- აკი იმუქრებოდი, ამიერიდან მარტო ჩემთვის უნდა ვიცხოვროო.

- ფ... ფუჭი ქადილი გამოდგა. მე ჩემთვის არ ვყოფილვარ გაჩენილი.

- ადრევე ვიცოდი. არც მაშინ დაგიჯერე.

დიდხანს იყვნენ ჩუმად. შემდეგ ივანემ თითქოს თავისთვის ჩაიბუტბუტა:

- ვინ იცის! ვინ იცის, იქნება შენი დამარცხება და დაბრუნება სჯობდეს უთავბოლო ხეტიალსა და ლანდების დევნას?

- ვისთვის სჯობდეს?

- შენთვის, ჩვენთვის და ჩვენი ქვეყნისთვისაც. ყველაფერს დასაწყისი და დასასრული აქვს. ერთხელ ლოთიც გამოფხიზლდება.

- რაღად მინდა გ... გამოფხიზლება? ვისთვის? რისთვის? ჩემი სიცოცხლე მორჩა და გათავდა.

- ვინ იცის, მაგას ნუ იტყვი.

- ჩემთვის მაინც ყ... ყველაფერი გათავდა. აღარაფერი არ დამრჩა: არც ოჯახი, არც თავშ... შესაფარი, არც მეგობარი და არც... არც ტანისამოსი. აი, შემომხედე, ბოგანოს დავ... ვემსგავსე.

- იმედი ნუ გადაიწყვიტე, ჩემო თეიმურ, თუ მოვინდომეთ, ყველაფერი დაგიბრუნდება: თავშესაფარიც და... მეგობარიც. აბა, ჯერ თითო არაყი დავლიოთ. გარგებს, ნამგზავრი ხარ.

დალიეს და ნელ-ნელა ჭამა-სმას შეაყოლეს.

თეიმურაზს ნაკვერცხალივით ჩაუვარდა სულში გაკვრით ნათქვამი სიტყვები: "ყველაფერი დაგიბრუნდება: თავშესაფარიც და... მეგობარიცო".

ვისზე იყო ნათქვამი? რომელი მეგობარი დაუბრუნდება თეიმურაზს? ივანე? ივანეს რაღა დაბრუნება უნდა! თეიმურაზი და ივანე ერთმანეთს არც დაშორებიან, ახლაც ერთად სხედან. მეგობრულად საუბრობენ, სადილობენ და სვამენ. დანარჩენი მეგობრები თეიმურაზს დიდი ხანია შემოეფანტნენ. ან როგორ უნდა დაუბრუნდნენ ერთმანეთს უგზო-უკვლოდ გადაკარგული ძველი მეგობრები? ან ვისთვის, ან რისთვის არის საჭირო მათი გაერთიანება და დაახლოება? არა, არც ეს არის დასაჯერებელი. ამას არც სულიერი აზრი აქვს, არც ფიზიკური.

- არა, აქ რაღაც სხვა ამბავი უნდა იყოს, ალბათ... მაშ... ნუთუ? ნუთუ?.. ღმერთო დიდებულო!

- მიირთვი, თეიმურაზ, ჩიხირთმა გაცივდა.

ივანე, ნუ აწამებ თეიმურაზს! რატომ გაქვს ასეთი უცნაური ხასიათი! რატომ გადაუგდებ ხოლმე შიმშილით მომაკვდავ თეიმურაზს ერთ ლუკმას და შემდეგ ერთ საათს აცდევინებ, თითქოს მისი ტანჯვით და მეორე ლუკმის მოლოდინით ტკბები. თქვი, რაც სათქმელი გაქვს, თქვი და დაასრულე! მიეცი თეიმურაზს, რაც მისაცემი გაქვს, მიეცი და დაასრულე!

მწვავე იმედით ანთებული თეიმურაზი გაწყვეტილ ძაფს ხარბად მოეჭიდა და კვლავ ივანეს ნათქვამს დაუბრუნდა:

- დ... დავმარცხდი, ჩემო ივანე, სასტიკად დ... დავმარცხდი. აღარც ჩემს თავს გამოვადგები და აღარც ჩვენს ქვეყანას. ცხოვრებამ ხ... ხერხემალი გამიტეხა და დამაგონჯა.

- გეუბნები, იმედი ნუ გადაიწყვიტე-მეთქი, ჯერ ორმოცი წლისაც არა ხარ.

- გ... გავთეთრდი.

- ეგ არაფერია. ქართველი ხალხი ადრე თეთრდება.

- თეთ... რდება და ბერდება.

- ეგ კი მართალი არ არის. შენს თავს განგებ ნუ იბერებ, ჯერ კიდევ გამოადგები შენს თავსაც და ქვეყანასაც. კერძი გაგიცივდა, თეიმურ, მიირთვი.

- რით? როგორ გ... გამოვადგები?

- ხომ გაიგე, რომ სკოლა გავხსენით და კოოპერატივიც დავაარსეთ. მხარში მოგვიდექი და იმუშავე. ხალხი ღარიბია ცოდნით. მიეშველე.

- რა ჩემი ს... საქმეა სკოლა და დახლი.

- თუ ჯაყოს ჩაუდექი დუქანში, რატომ კოოპერატივში არ გინდა მუშაობა?

თეიმურაზს ენა მუცელში ჩაუვარდა. პასუხს გაფაციცებით ეძებს, მაგრამ ვერ პოულობს.

- იმისთვის ხომ არ იბრძოდი იმდენ ხანს, ჩემო თეიმურ, რომ კოოპერატივები დაიკეტოს და ჯაყოს დუქნები გამრავლდეს?

- არა, არა! ღ... ღმერთმა დაგვიფაროს! მაგრამ ჩემი ძალა, ცოდნა და გამოცდილება ეგრე რიგად როგორ უნდა დ... დავახურდავო, რომ სოფლის კოოპერატივს ან სკოლას შ... შევწირო?

- მაშ ისევ ჯაყოსთან დაბრუნება გირჩევნია?

- ღმერთმა დ... დამიფაროს! ღმერთმა ამაშოროს!

- არც მესამე გზა ჩანს, მაშასადამე... მიირთვი, თორემ ჩიხირთმა გაცივდა.

- მაშ... მაშასადამე?

- მაშასადამე, ან მასწავლებლობა, ან კოოპერატივი, რომელი გინდა?

თეიმურაზი ღრმად ჩაფიქრდა, შემდეგ მორჩილად განაცხადა:

- კოოპ... პერატივი.

- მადლობა უფალს! მოიტა ხელი... კერძი გაგიცივდა, თეიმურაზ!.. საქმეს რამდენიმე დღეში გაგითავებ. ალბათ ისევ შენს ძველ სახლში იცხოვრებ, შენს წინანდელ ოთახს დაგიბრუნებთ. იქნება შენი ავეჯიც ჩაგაბაროთ.

- ავეჯი? ჯაყოს აღარ ეკ... კითხებით?

- ჯაყოს დრო წავიდა, რაც შენ გეკუთვნოდა, ერთი ნივთიც არ გაატანეს ჩვენმა ახალგაზრდებმა. განძეულობა მუზეუმში გაგზავნეს, ზოგი ავეჯი სოფლის საბჭოს მისცეს, ზოგი სკოლას და ზოგიც მასწავლებელს. ჯაყომ ბევრი იყვირა და იჩხუბა, მაგრამ ყური არავინ არ მიუგდო, ნინიკამ ცოტაოდენიც კი სცემა.

თეიმურაზმა დრო იხელთა და სულის ჩურჩულით ივანეს ძლივს გააგებინა:

- მ... მარგო?

ივანემ განზე გაიხედა. კარგა ხანს დუმდა, შემდეგ კედელს უპასუხა:

- მარგო მოტყუვდა. მე ადრევე ვიცოდი ამ საქმის დასასრული. მაგრამ სხვის საქმეში ჩარევა ჩემს ხასიათში არ არის.

და ისევ გაჩუმდა.

- მაშ... მოტყუვდა?

- ძალიან მოტყუვდა. სასტიკად დაისაჯა. საწყალი ქალი! აბა, თითო კიდევ დავლიოთ.

- რატომ მ... მოტყუვდა მარგო?

- იმიტომ მოტყუვდა, რომ ჯაყო თავიდან მშველელ რაინდად მოეჩვენა. ძლიერი კაციაო. შემინახავსო, მფარველობას გამიწევსო. ახლა კი...

- ახლა კი?

- რაღა დაგიმალო: ახლა ჯაყომ მარგოც საქონლად გადააქცია. ისე ამუშავებს, როგორც ძველ ცოლებს ამუშავებდა.

- რას ამბობ, ივანე?!

- ეგ კიდევ არაფერი, ზურგზე საფქვავსაც აჰკიდებს ხოლმე და წისქვილში გზავნის.

- ღმერთო დ... დიდებულო! ეს რა მ... მესმის?! - ამოიხრიალა თეიმურაზმა.

- მეტსაც გეტყვი: ზოგჯერ სცემს კიდევაც.

- ვაიმე!

რისხვამ და სიმწარემ თეიმურაზს თავში ჟრუანტელი დაჰკრეს და ფეხზე წამოაყენეს.

- ერთი სიტყვით, როგორც ძველი სამი ცოლი დაასნეულა, მარგოსაც ისე ჩაუმწარა სიცოცხლე.

- ვაიმე, მარგო!

- ბოლოს მარგოსაც სახლიდან გამოაგდებს.

- გ... გამოაგდებს?!

- ნამდვილად.

თეიმურაზი ისევ ჩაიკეცა. სათვალეები შეისწორა. თითები ჰაერში აათამაშა და წაიბუტბუტა:

- ეს რ... რა გავიგე?! ეს რა ამ... ამბავია?! ჯაყო მ... მარგოს მართლა სცემს ხოლმე?

- სცემს. საწყალ ქალს პატრონიც არავინ ჰყავს, რომ დაიცვას და ის მხეცი როგორმე მოარჯულოს. ამას წინათ ნინიკა დაიცვა. ჯაყომ სახრე მოიხმარა, მაგრამ ნინიკამ ერთი ისეთი დაჰკრა იმ გოგრა თავში, რომ შენი ჯაყო ქათამივით გადატრიალდა. კარგი ბიჭია ნინიკა, ვენაცვალე იმის მარჯვენას!

- ვენ... ნაცვალე! - ამოიბგერა თეიმურაზმაც.

- მარგოს მაინც პატრონი არა ჰყავს.

- პატ... ტრონი?! - მოაგონდა თეიმურაზს და კვლავ წამოიწია. - ჩემს მეტი მარგოს ვერავინ უპატრონებს. ისევ მე უნდა ვუშველო, თორემ... ჰო, ისევ მე უნდა წავ... ვესარჩლო, ისევ მე, თორემ...

- გაანებე თავი, თეიმურ! შენ ვერაფერს ვერ უშველი. ჯაყო უარესად გამხეცდება და ჯავრს ისევ მარგოზე ამოიყრის. ან რატომ უნდა დაიცვა? ცოტა ტალახი დაგასხა თავზე? ასეთი ქალი დასანდობი არ არის, რატომ წინასწარვე არ იფიქრა?

- მ... მართალი ხარ! - აინთო თეიმურაზი.

- ჯაყოს ზღაპრებს დაუჯერა, განა! "ჯაყო სულ ოქრო-ვერცხლში ჩაგსვამს. ჯაყო სულ ბორშჩი და კატლეტი გაჭმევს!" - ყველას ასე ჰპირდებოდა, და ჩემს თამროსაც ამით უბამდა თვალებს. თამრო ახალგაზრდა და გამოუცდელი იყო, მაგრამ შენს გამოცდილ ქალს რა დაემართა. - ეს კი არ მესმის. ჩაიცვას ახლა ფარჩა და ხავერდი!

- ჩ... ჩაიცვას! ვერ მივ... ვართვი! - შხამით დაუმატა თეიმურაზმაც.

- ჭამოს ახლა კატლეტი და ხაბიზგინა!

- ს... ჭამოს! - წამოიძახა ჟინით გატაცებულმა თეიმურაზმაც.

- იმსახუროს მოახლე და პირფარეში!

- იმ... მსახუროს!

- მუშაობით ხელები აქვს გადაქლეტილი.

- ახია! ახ... ახია მარგოზე! - წამოიხრიალა მწუხარებით გამწარებულმა თეიმურაზმა.

შემდეგ უცებ შუბლი შეიკრა. მოაგონდა მარგოს წეღანდელი დახვედრა, პირის მორიდება, ქვითინი და მწარე საყვედური. მოაგონდა და მიხვდა გაბრაზების და ცრემლის მიზეზს. მიხვდა, ჩაფიქრდა და მარგოს გულში ჩაიხედა, მაგრამ ივანემ აღარ დააცადა.

- გეუბნები, ჯაყო მარგოს გამოაგდებს-მეთქი.

წეღან ეს სიტყვა თეიმურაზს ასცდა, ახლა კი ნაღვერდალივით ჩაუვარდა სულში. სახეზე ნაღვლიანი იმედი და სიხარული აესახა.

- გ... გამოაგდებს?.. მართლა?... როდის გ... გამოაგდებს?

- მალე გამოაგდებს, ვიცი რომ გამოაგდებს.

ივანემ ფანჯარაში გაიხედა და უცებ წამოდგა:

- აგერ, აგერ! თეიმურ, გაიხედე, გარეთ გაიხედე!

თეიმურაზი ფანჯარასთან მივარდა.

მძიმე ტვირთის ქვეშ ორად მოხრილი მარგო ბილიკზე ძლივს მიაბიჯებს.

მარგოს დანახვაზე თეიმურაზს წეღანდელი შხამი და გესლი უმალ გაუქარწყლდა: ვიღაც უხილავმა ძლიერად წაჰკრა ხელი.

უქუდო და უფარაჯო თეიმურაზი სახლიდან ელდანაკრავივით გავარდა, მარგოს გზა გადაუღობა და საფქვავს მისწვდა:

- მარგო!... მარგუში! მ... მოიტა... მ... მომეცი... ხელი გაუშვი.

- თეიმურ, შენი საქმე არ არის.

- არც შენი ს... საქმეა. მოიტა, ხელი გაუშვი-მეთქი!

- თეიმურ, თავი დამანებე!

- არ დ... დაგანებებ. მე წ... წავიღებ.

- თეიმურ, გზა მომეცი!

- არ მოგცემ! ხელი გაუშვი-მეთქი!

მარგო დიდხანს ყოყმანობდა. ბოლოს, გადმოიხარა და ტომარა გადმოსწია. თეიმურაზმა გადმოხრილ ტომარას ზურგი შეუშვირა და ზედ აიგდო.

მარგო წელში გასწორდა, ოფლი მოიწმინდა და მაშინვე ბარბაცით უკანვე გატრიალდა.

- მ... მარგო, შენც წამომყევი წისქვილში... ვილ... ლაპარაკოთ... სათქმელი მაქვს.

მარგომ არც კი მიხედა.

- მ... მარგო!

მარგომ თავი დახარა და ნაბიჯს მოუხშირა.

თეიმურაზი დიდხანს გასცქეროდა მიმავალ მარგოს, შემდეგ მიტრიალდა და ჩანჩალით, ხვნეშით და ბორძიკით წისქვილის გზას გაუდგა, თან დროგამოშვებით ერთმანეთში არეულ ოფლსა და ცრემლს იწმენდდა.

რამდენიმე დღის შემდეგ თეიმურაზი თავის ძველ სახლში გადასახლდა. ზედა სართულში, კუთხის დიდი ოთახი, სადაც თეიმურაზი გაიზარდა და სადაც შარშან საშინელი ცხადი მოჩვენება ნახა, ისევ მას ჩააბარეს. ოთახი თითქმის ცარიელი იყო: განიერი ქართული ტახტი, ფეხმოტეხილი მაგიდა და ორი სკამი - ეს იყო იმ ოთახის ავეჯი. ქვედა სართულში ახლად მოეწყო კოოპერატივი, რომელსაც ნახუცარი ივანე განაგებდა. თეიმურაზმა ნოქრობა და ბუღალტერია ჩაიბარა.

ივანემ კოოპერატივიდან ნისიად მისცა ნახმარი ფეხსაცმელი, ფარაჯა, თბილი ხალათი, შარვალი, მატყლი, საბნის პირი და წვრილმანი. ივანეს და ნინიკას ცოლებმა თეიმურაზს ერთ კვირაში ლოგინი გაუკეთეს და საცვალიც შეუკერეს.

დილიდან საღამომდე თეიმურაზი კოოპერატივში ტრიალებს და მუშტარს ემსახურება:

- მარილი ეღ... ღირება ექვსი აბაზი... ნავთი ერთი შაური... ეს ნარმა ღირს ათი შაური, ეს კიდევ ცხრა შაური.

ზოგჯერ საქმეს გადაუხვევს და გულისკვნესით ამოიოხრებს:

- ვიღ... ღუპებით.

ხოლო ზოგჯერ გლეხებს ისტორიისა და გეოგრაფიის გაკვეთილებს აძლევს:

- ისტორიული ქართლი შ... შედგება სამი ნაწილისაგან: შიდა ქართლი, ზემო ქართლი და ქვემო ქართლი. შიდა ქართლში შედის გორის და დუშეთის მ... მაზრები; ზემო ქართლში - მესხეთი, ჯ... ჯავახეთი და არტაანი, ხოლო ქვემო ქართლი, ანუ ქვემო სოფ... ფელი, ბორჩალოს გარდა, შეიცავს ტაშირს, მცირე სომხეთს, ბამბაკსა და აბოცს.

ზოგჯერ ეზოში გავა, მოსწავლეებს შემოიკრებს და ეკითხება:

„აქედან თბილისამდე ოთხმოცი ვერსია (დაახლოებით 85 კილომეტრია). რამდენი ვერსი უნდა გავიაროთ, რომ შუა გზაზე ჩავიდეთ?“

ეზოში დროდადრო ჯაყოს ხმამაღალი ძახილი ისმის:

„გიბა, რაშუ (მოდი აქ)!.. ქეშელა, ადამრაშუნ (გაიქეცი)!.. მარგო, თახრაშუ (დაჯექი)!“

როდესაც თეიმურაზი მარგოს სახელს გაიგონებს, ან საერთო ეზოში დაინახავს, მაშინვე მუშტრის საუბარს თავს ანებებს, სიტყვას შუაზე წყვეტს და ფანჯარასთან მივარდება. სანამ მარგო იმ ეზოში ჩანს, გაქვავებული თეიმურაზიც უხილავი ჯაჭვებით არის მიბმული ფანჯრის რაფაზე. მუშტრის ლაპარაკი აღარ ესმის. როგორც კი მარგო სადმე მიიმალება, თეიმურაზი ღრმა ოხვრით ამოიოხრებს, აკანკალებული ხელით შუბლს მოისრესავს და გაწყვეტილ საუბარს იხსენებს:

„რაზე ვლაპარაკობდით?.. რა გინდოდათ? ჰო, მართლა, მარილი...“

ზოგჯერ მარგო შეშას ეზიდება, ან, პირუტყვივით საფქვავით დატვირთული, ეზოს გადაკვეთს. ცრემლმორეული თეიმურაზი ფანჯრიდან გასცქერის და კვნესის:

„საწყალი... საბრალო მარგო!.. მარგუში!“

გარეთ ხევისთავის სულივით ბნელა. მდინარე ლიახვსაც ძილი მოჰრევია. სოფელი დადუმებულია. თეიმურაზი ბუხართან ზის და სამჯერ წაკითხულ ძველ წიგნებს მეოთხედ ათვალიერებს. მაგრამ კითხვას გულს ვერ უდებს, წიგნს კალთაში ჩაიგდებს და დაღლილ თვალებსა და მწარე აზრებს ცეცხლის ალს გააყოლებს.

ზის გაქვავებული თეიმურაზი შუაღამემდე და მარგოს მოსვლას ელოდება. თეიმურაზი ელოდება და ღრმად სწამს, რომ დღეს ან ხვალ მისი ერთადერთი, დაუვიწყარი და განუყრელი მარგო დაობლებულ ოთახში შემოვა და თეიმურაზს ეტყვის:

„თეიმურ! ჩემო ერთგულო და დაუვიწყარო ქმარო და მეგობარო! რაც მოხდა – მოხდა! ყველაფერი დაივიწყე და შეუნდე შენს მარგოს, შეუნდე და მიიღე შენი უძღები და უღირსი ცოლი, რომელმაც შეგცოდა. მე ერთი გამოუცდელი და საბრალო დედაკაცი ვარ. მე არც ხალხს ვიცნობდი და არც ცხოვრებას. ერთიც და მეორეც ორგულნი, ორპირნი, უნდონი, მკაცრნი და სასტიკნი ყოფილან. ცხოვრების ურემი გადამიბრუნდა და ჭეშმარიტი გზაც ახლა გამოჩნდა. ჩემო ერთგულო და ერთადერთო თეიმურ! შენ ასჯერ დაამტკიცე შენი ერთგულება, ქველობა და პატიოსნება. ერთხელ ჩემთვისაც გაიხსენი ეგ უძირო გული, მძლავრად ჩამკიდე ხელი და თამამად გამიძეხი ახალი ცხოვრების ულმობელ გზაზე. წადი, იარე და მეც მატარე“.

თეიმურაზი მოისმენს მარგოს ნათქვამს და ეტყვის:

- „ჩემო ერთადერთო! ჩემო ტანჯულო მარგო! ჩემო ჯვარცმულო ანგელოზო! მე არ შემიძლია შენი ბოდიშის მიღება, რადგან მე თვითონ ვარ შენგან შესაწყნარებელი. ჩემი დანაშაული უსაზღვრო და უძიროა. გშიოდა და პური ვერ მოგეცი; გწყუროდა და წყალი ვერ დაგალევინე; გციოდა და კარი ვერ გაგიღე. ჩემი დანაშაული უზომოდ დიდია შენს წინაშე, ჩემო მარგუში, რომელიც გოლგოთიდან მოდიხარ! მაპატიე და დაივიწყე ჩემი უამრავი ცოდვა. ძმას გავყევი და ცოლი დავივიწყე, სხვას დავეხმარე და ჩემი მეუღლე გავწირე. თუ შეგიძლია, ჩემო ტანჯულო, მოდი, ყველაფერი დავიწყებას მივცეთ და ახალი ცხოვრება დავიწყოთ. ეს მარტო დარჩენილი საწოლიც შენ გელოდება... მომიჯექი გვერდით. აი, ჩემი ხელი და ჩემი მკერდი. ჩამოჯექი ამ სავარძელში... აი, ბუხარი და ცეცხლი... გათბი და დაისვენე“.

გაყინული მარგო თეიმურაზს მიუჯდება, დაღლილ თავს მხარზე მიადებს, გაყინულ ხელ-ფეხს ცეცხლს მიუშვერს, თვითონაც ტკბილად ატირდება და თეიმურაზსაც აატირებს.

ცეცხლთან ელოდება თეიმურაზ ხევისთავი თავის ყოფილ ცოლს. და მისი მოლოდინი იმ ცეცხლზე უფრო მწვავეა.

ბურანში მყოფი თეიმურაზი მალე გამოფხიზლდება და იგრძნობს, რომ ლოყები თავისივე ცრემლით უსველდება.

გამოფხიზლდება თეიმურაზი და შეშინებული თვალებით სკამს აცქერდება; აცქერდება და ხედავს, რომ იმ სკამზე, სადაც ერთი წუთით ადრე მისი მარგო იჯდა, ახლა შეჩვეული ძაღლის გვამი დევს.

დაფეთებული თვალებს იფშვნეტს თეიმურაზ ხევისთავი და ბნელ ოთახს ათვალიერებს. არეულ თვალებს აცეცებს და ხედავს, რომ ხის ტახტზე და იატაკზეც ძაღლების უამრავი გვამი ყრია. ორივე ხელს მკერდზე მოისვამს გაბრაზებული და სასოწარკვეთილი კაცი და იქაც განუყრელ ძაღლის გვამს წააწყდება.

სიმყრალით იხრჩობა თეიმურაზ ხევისთავი. დაბნედილი მწიგნობარი უცებ წამოვარდება, ფანჯარას გამოაღებს და ბნელ ეზოში გაიხედავს.

მაღალი კოშკი შავ სივრცეში უზარმაზარ, მუქ ბოძივით ასვეტილა.

იმ კოშკში ცხოვრობს თეიმურაზის ყოფილი ცოლი – მარგო ჯივაშვილი.

კოშკის სარკმლიდან ისევ მოსჩანს იმედის შუქი.

ისევ თავის ოთახში შეიხედავს სულმოთქმული თეიმურაზი.

შეიხედავს და კედელზე მარგოს წარწერას წააწყდება:

„ვნახე. განვიცადე. მწამდა. ვტიროდი“.

და ნატირალის გვერდით თვითონაც წერს აკანკალებული ხელით:

- „მეც ვნახე, მეც განვიცადე. ახლაც მწამს. ახლაც ვტირი“.

შემდეგ მობრუნდება და ძველ კიდობანს მიადგება.

იმ კიდობანში ძველი ხატი აქვს დამალული. იმ ხატს კუთხეში დაასვენებს, სანთელს აუნთებს და პირქვე დაემხობა.

მეტანიით, დიდი რწმენით და ცრემლით ლოცულობს თეიმურაზ ხევისთავი:

- წმინდაო ღმერთო! წმინდაო ძლიერო! წმინდაო უკვდავო, შეგვიწყალენ ჩვენ!.. უფალო ძლიერო! ყოვლისშემძლეო და კეთილო! მოგვეც ჩვენ, დავრდომილთა და უღირსთა შენს შვილებს, მოთმინება უსასრულო, მშვიდობა უსაზღვრო და რწმენა უძირო.

კვლავ გარეთ გაიხედავს ნუგეშისცემული თეიმურაზი.

ისევ ასვეტილა ბნელ სივრცეში ბნელი კოშკი.

იმ კოშკიდან ისევ მოსჩანს იმედის სანთელი.

ისევ მობრუნდება თეიმურაზ ხევისთავი და გულშვებით გაიღიმებს:

აღარსად ჩანან ძაღლის გვამები.

აღარც მათი სუნი მოსდის იმედგაცრუებულ და სასოწარკვეთილ კაცს.

ისევ ელოდება ყოფილი ქმარი ყოფილ ცოლს.

ისევ განმარტოებულ შიო მღვიმელივით იცდის თეიმურაზ ხევისთავი.