ნაწილი მეორე — თავი III
ერთხელ ჯაყომ თეიმურაზს ჰკითხა: - ბრინკა, სამსახური იპოვე? - მართლა, სამსახური, დამავიწყდა.
მეორე დღესვე თეიმურაზი ძალიან მაღალი სიცხითა და მცხუნვარე მზით გორის გზას გაუდგა და საღამოს ძლივს, ნელა-ნელა ჩავიდა ქალაქში.
მესამე დღეს ნახუცარ ივანეს ურემს ჩამოეკიდა და უკანვე წამოვიდა.
ივანემ და თეიმურაზმა იმ გზასავით გრძელი საუბარი დაიწყეს. მათ კვლავ ახალი აზრები მოიგონეს, ერთმანეთს შეადარეს და მომავალზე დაფიქრდნენ.
- ვიღუპებით, - კვნესით თქვა თეიმურაზმა.
- ვშენდებით, - იმედიანად უპასუხა ივანემ. - ქართული სული და კულტურა მხოლოდ ახლა იღვიძებენ.
- ხა-ხა! - ბოროტად ჩაიხითხითა თეიმურაზმა. - ქართული სული! ქართული კულტურა! ქართული სული ზღაპარია, ქართული კულტურა ჭორია! ერთი სული მხოლოდ ერთ მთლიან ერს აქვს, ქართველობა კი, როგორც ფსიქიკური და ეროვნული ერთეული, არ არსებობს. აბა, დააკვირდი, რა აქვთ საერთო ქართლელსა და მეგრელს, კახელსა და ქვემო იმერელს, ხევსურსა და გურულს? არეულები არიან, როგორც დომხალი: არიელი და სემიტი, აზია და ევროპა, სლავი თუ თურანი, სპარსელი თუ ებრაელი, თურქმენი, ავღანელი, ლეკი და თათარი. ვისი სისხლი არ გვიდგას ძარღვებში, ვისი სული არ გვიტრიალებს სასულეში?!
- მერე რა? რომელმა ხალხმა შეინარჩუნა თავისი სისხლი და სული აურევნელად? დღევანდელ ბერძნებს სლავური სისხლი უფრო მეტი აქვთ, ვიდრე ელინური.
- სწორედ იმიტომ ჰგვანან ძველ ელინებს, არა? ხა-ხა! თავიდან ფეხებამდე ლევანტიელები არიან. ოდესღაც ჯიშიანი ცხენი უჯიშო ჯორცხენად გადაიქცა. ათი სისხლის ნარევს არც წარსული აქვს, არც მომავალი. ელინთა გენიალობამ თავისი თავი ამოწურა და კაცობრიობისთვის უკვე დასრულდა. ის მოკვდა.
- ერი უკვდავია.
- უკვდავია მხოლოდ მეტაფიზიკური ბოდვა, დრო და მისტიური ზღაპარი. ახლა უკვდავება შეყვარებულ სტუდენტსაც აღარ სჯერა. რაღა შორს წავიდეთ. აქვე, ჩვენივე გვერდით, წინა აზიის გულში სამუდამოდ აღიგავა დედამიწის ზურგიდან და კაცობრიობის ხსოვნიდან ასიოდე ერი, შეიძლება ორასიც და ხუთასიც. ისტორიამ მათი სახელებიც კი არ იცის. ან გაიხსენე გარდაცვლილი ფინიკეთი, კართაგენი, ეგვიპტე, აცტეკები, ინკები, ასურეთი, ბაბილონი, ამორეველნი და ქალდეველნი, თუნდაც ურარტელნი ან ალაროდნი. ან სუმერიელნი, ხეთები და ასნი და ათასნი მათი ნათესავნი, წინაპარნი და მეზობელნი. ყველანი დრომ შეჭამა და მოინელა, ხოლო დროს წინაშე უკვდავი არაფერია. მასთან შედარებით ღმერთიც კი უძლურია. ჩვენც იმ გადაშენებულთა ბედი გველის.
- თუ ასეა, ასეთი ბედი ყველას ელის.
- მართალია, მაგრამ ჩვენ ხვალ ან ზეგ უკუნეთს უნდა ჩავბარდეთ, ზოგნი კი მხოლოდ გუშინ დაიბადნენ.
- თუნდაც ასეც იყოს. ჩვენ წავალთ, კაცობრიობა კი დარჩება.
- კაცობრიობა! კაცობრიობა! - წამოიძახა თეიმურაზმა. - ისე ახირებულხარ, თითქოს კაცობრიობა მართლა არსებობდეს! ერთი ამბავი გგონია. ოციოდე წლის წინათ გენერალმა ალიხანოვმა გურია დაანგრია და გადაწვა. იმავე დროს საფრანგეთში ერთი მაღარო ჩამოინგრა და ასიოდე კაცი დაიღუპა. გორელებმა წარმოდგენა გამართეს და ორმოციოდე თუმანი იმ მუშების ქვრივ-ობლებს გაუგზავნეს. გორელებს ვკითხე, გურულებს რამდენი გაუგზავნეთ-მეთქი? არაფერიო. გურულებსაც ვკითხე, ფრანგებმა რა დახმარება მოგცეს-მეთქი? არაფერიო. იმ ფრანგებსაც რომ ჰკითხო, ჩვენი წვლილი რომ მიუვიდათ, საქართველო სად არისო, ან სამხრეთ აფრიკას დაატაკებენ თითს, ან კიდევ რომელიმე ტროპიკულ კუნძულს!.. არა, ჩემო ივანე, კაცობრიობა და ჩვენ ერთმანეთის ნათესავები არა ვართ. მილიარდერს მორგანს, ან გენიოსს ედისონს ასი-ორასი მილიონი კაცი იცნობს, ისინი კი ათასსაც არ იცნობენ. ასე ვიცნობთ ერთმანეთს ჩვენც - ქართველები და კაცობრიობა.
- თეიმურ, განა ცხადი არ არის, რომ კაცობრიობის კეთილდღეობით ჩვენი ხალხიც მოიგებს?
- ცხადია, ცხადზე ცხადია! მოვიგებთ. უეჭველად მოვიგებთ, თუ ამერიკელებმა და ფრანგებმა თავიანთ გატენილ ჯიბეს ჩვენი გახვრეტილი ჯიბე შეუერთეს და მერე ორივე ჯიბის ქონება შუაზე გაგვიყვეს. ოღონდაც, ჩემთვის ხელსაყრელია მორგანთან გაამხანაგება, ჩვენი ქონების გაერთიანება და მერე მისი განაწილება!
- ვინც კაცობრიობისთვის მუშაობს, ის თავისი ქვეყნისთვისაც მუშაობს.
- არც ეგ არის მართალი. ყველანი თავისთვის ცხოვრობენ, მხოლოდ რუსები და ქართველები ზრუნავენ სხვებისთვის. მე რომ ჩემი სიყვარული და ენერგია მთელ კაცობრიობას გავუნაწილო, ჩემს ძმას ერთი მემილიარდედიც არ ერგება. მე კი გეუბნები, ივანე, რომ ვინც თავისი ძმისთვის მუშაობს, ის კაცობრიობისთვისაც მუშაობს-მეთქი.
- ვთქვათ, შენ მართალი ხარ, მერე, რატომ შენ აღარ მუშაობ ქართული კულტურისთვის?
- ჰმ! ემსახურე ქართულ კულტურას! - გულაჩუყებული ბავშვის ხმით წამოიძახა თეიმურაზმა. - ისე ადვილად ლაპარაკობ, თითქოს ჯაყოს ხიზანს კულტურის სამსახური შეეძლოს.
- ნუ მიიყვანდი საქმეს ჯაყომდე. თავიდანვე უნდა მომზადებულიყავი.
- ეჰ, შე დალოცვილო! დაგიჟინია მომზადება. რატომ შენ თვითონ არ მოემზადე? რა გინდოდა, მღვდლად რომ შეხვედი? შენ მაინც დროზე უშველე შენს თავს, მე კი - დავაგვიანე. ეს არის განსხვავება, მეტი ხომ არაფერი?
- განსხვავება დიდია, ჩემო თეიმურ, ძალიან დიდი. მე ეკლესიის მსახურებას მოვწყდი და ხალხს დავუბრუნდი, შენ კი ძველსაც მოსწყდი და ახალსაც ვერ შეურიგდი.
მცირე ხნით სიჩუმე ჩამოვარდა.
- ქართველ ერსა და ქართულ კულტურაზე ვლაპარაკობდით, - გაიხსენა საუბრის დასაწყისი თეიმურაზმა. - საიდან და როგორ უნდა შექმნილიყო ერთიანი ქართველი ერი და კულტურა?! ორი ათასი წელი მაინც იქნება, რაც ამერეთ-იმერეთი ერთ ნაჭერ მიწაზე ვცხოვრობთ. ერთად კი, ერთიან სახელმწიფოებრივ და ეროვნულ შენობაში ორასი წელიც არ გვიცხოვრია. ერთმანეთს ჭირიანებივით გავურბოდით და ისე ვერიდებოდით, თითქოს სხვადასხვა ტომისა და სისხლისანი ვყოფილიყავით. მუდმივად ცალ-ცალკე ვიღუპებოდით და ცალ-ცალკე ვშენდებოდით. საქართველო ყოველთვის ორპირი ან სამპირი იყო. ერთი რომ აღმოსავლეთისკენ ჰქონდა მიბრუნებული, მეორე დასავლეთისკენ იხედებოდა, მესამე კი ან სამხრეთისკენ ჰქონდა მიბრუნებული, ან ჩრდილოეთისკენ. ეროვნული ნებისყოფაც და ენერგიაც ასე დაგვეფანტა.
- ახლა ხომ გაერთიანებულები ვართ, შენც შედი საერთო საქმეში და შენი წილი გააკეთე. თუ სულიერ კულტურას ჩამორჩი, ქონებრივს მაინც დააწვებოდი.
- კაცო, ივანე, მე რა მოსატანი ვარ? მე დავიღუპები თუ ავშენდები, ქართველ ხალხს არც ევნება, არც შეერგება.
- აბა მაგას როგორ ამბობ, თეიმურ? ხალხი შენისთანა უჯრედებისგან შედგება.
- მართალია, მაგრამ გავაფართოვოთ მსჯელობის ფარგლები. ერთი მითხარი, თავისი ხასიათით და სულიერი აგებულებით ქართველი ხალხი დემოკრატია თუ არისტოკრატი?
- ვისაც ვუცნობივართ, არისტოკრატებში ჩაგვრიცხეს.
- ღმერთმა გიშველა! მაშ ცხადია, რომ ქართველი ხალხი საშინელ ძალას ატანს და ამახინჯებს თავის თავს. ერთი გამაგებინე, როგორ მოხდა ასეთი უცნაური სასწაული: ზნე-ჩვეულებით, სულითა და სისხლით არისტოკრატმა ქართველმა როგორ მოახერხა უდემოკრატიულესი რესპუბლიკის დამყარება? ხომ გახსოვს, რამდენიმე წლის წინათ მთელი ქვეყანა რომ შევძარით ხმამაღალი ყვირილით და ტრაბახით: მოდით, გვნახეთ და ჩვენგან ისწავლეთ ნამდვილი დემოკრატიული რესპუბლიკის აშენება და ნამდვილი ხალხოსნური წესრიგიო?! შუა აზიაში მეორე შვეიცარიის შექმნა განვიზრახეთ. ხა-ხა! სასაცილოა. მაგრამ სატირალიც არის ეს ამბავი, ჩემო ივანე. იგი ცხადად ამტკიცებს ჩვენს ფლიდურ, ორპირსა და ორგულ ბუნებას. ეს იყო ყირამალა დგომა და საკუთარი თავისგან ამოხტომა. ჩვენ ჩვენს თავსაც ვატყუებდით და ქვეყანასაც. ესეც ჩვენი კუდაბზიკურ-აზნაურული მიბაძვა გახლავთ. ბოლოს და ბოლოს, საქართველოს ეს მიბაძვა დაღუპავს, თუ დროზე არ ვუშველით ჩვენს თავს. მიმბაძველობის ნიჭი, ჩემო ივანე, უდიდესი საჩუქარია, მაგრამ ღმერთმა გადააჭარბა: ჭკუა დაგვაკლო და მიბაძვის ნიჭი ზედმეტად მოგვცა. ჩვენც ამიტომ დავემსგავსეთ მაიმუნს. სადაც არ გვყოფნის საკუთარი ჭკუა, სიმამაცე, გამძლეობა და ნებისყოფა, იქ უცხოელთა მიბაძვით ვცდილობთ წარმატების მიღწევას და მიზნის მიღწევას. უწინაც ასე იყო. ისტორიაში განმეორების მეტი არაფერია. დღევანდელი დღე წარსულის მეათე თუ მეასე შენიშვნაა - არც მეტი, არც ნაკლები.
ივანემ კვლავ გაიცინა.
- შენ იცინი, მე კი ცრემლი მომდის, - განაგრძო თეიმურაზმა. - ჩვენს აზნაურობაზე მოგახსენებდი. ყველანი ბუნებითვე აზნაურები ვიყავით, ვართ და დავრჩით. ყველა შრომას გაურბის და მინისტრობას და კომისრობას ეტანება. მთელი საქართველო სამსახურს ეძებს. მილიცია, კანცელარია, თვეში ხუთი ან ათი თუმანი ხელფასი, ერთი სიტყვით - სამსახური, ისევ სამსახური და მუდამ სამსახური, - აი ჩვენი საქმე და იდეალი.
- ვაიმე, ჩემო თეიმურ, - გააწყვეტინა ივანემ, - შენ ამ ქვეყნისა აღარ ყოფილხარ. შე კაი კაცო, თუ აქამდე არ იცნობდი ჩვენს მშრომელ ხალხს, ახლა მაინც დააკვირდი. ამბობ, ჩვენი ხალხი შრომას გაურბისო. შენ რომ შუა ძილში ხარ შესული, მთელი სოფელი მინდორშია გასული. ჩვენ დილის ოთხი საათიდან საღამოს ცხრა საათამდე ვმუშაობთ. მერე როგორ! ძვლებს ვიმტვრევთ, ძარღვებს ვიწყვეტავთ და სამად ვიკეცებით.
- ზამთარში კი ისვენებთ.
- ეგეც ტყუილია. ზამთარშიც კი კამეჩივით შევებმევით ხოლმე ურემში და ტყეში დავდივართ, სხვა ჩვენ მაგივრად იმ ყინვაში და თოვლში ერთ საათსაც ვერ გაძლებდა. ჩვენი გლეხისთვის ეს ცხოვრება მუშაობა კი არ არის, არამედ განუწყვეტელი წამებაა. შენ კი ამბობ, შრომა გვძულსო. ჩვენ შრომას კი არ გავურბით, უნაყოფო წამებას ვერიდებით, მართალია, სამსახურს ძალიან ვეტანებით, მაგრამ ამასაც აქვს მიზეზები.
- რა თქმა უნდა, ამასაც თავისი მიზეზები აქვს. მაგრამ უბედურება ის არის, რომ ბედმა ჩვენს ბუნებას არ დააცალა, რათა მას თავისი გაეტანა, და ისეთი ქურქი ჩაგვაცვა, რომელიც ჩვენს ხასიათს არ უხდება. ამ მძიმე ქურქის ტარებაში მალე დავილევით და დავვარდებით, რადგან ეს ქურქი ჩვენს აზნაურულ მხარ-ბეჭზე არ არის გამოჭრილი.
- ვითომ ასე ღრმად გვაქვს აზნაურობა გამჯდარი?
- ქეჩოდან მოყოლებული ფეხის ფრჩხილებამდე აზნაურები ვართ. შრომის სიძულვილზე ხომ მოგახსენე. კიდევ ორ რამეს გეტყვი. სხვების მდიდრები სიმდიდრეს მალავენ, ჩვენებური კუდაბზიკები კი ისე იცვამენ და იბერებიან, თითქოს ქვეყნის ნახევარი მათი იყოსო, ხოლო თუ მათი ქონება გაჩხრიკე, ხელში შეგრჩება ორი დღის უჭმელობით გამხმარი კუჭი და სამგან გახვრეტილი ჯიბე. უკეთეს მაგალითსაც მოგახსენებ. დააკვირდი: ჩვენში ყველანი მათხოვრობენ, გარდა ქართველებისა. ჩვენები შიმშილით იხოცებიან, მაგრამ იმდენად ამაყნი და ამპარტავნები არიან, რომ მათხოვრობას არ იკადრებენ და ქუჩაში ხელს არ გაიშვერენ. ამიტომ არის, რომ ქართველებმა ასე მოუხშირეს თავის მოკვლას, ძარცვა-გლეჯას და ასნაირ ოინბაზობას. კიდევ გინდა მაგალითი? მოგახსენებ: ქართველს სულივით უყვარს ფული, მაგრამ უძირო სიძულვილით სძულს და ეზიზღება ფულიანი კაცი, ესე იგი ფულის შოვნის ხერხი, ესე იგი ვაჭრობა და მრეწველობა. ხოლო ვაჭრობისთვის და მრეწველობისთვის საჭიროა დიდი ინიციატივა, გარჯა და მომჭირნეობა, ესე იგი ორის შოვნა და ერთის დახარჯვა, ესე იგი თავდაჭერილი, დინჯი და ანგარიშიანი ცხოვრება, სულისა და ხორცის დისციპლინა, ესე იგი შრომა და ნებისყოფა.
- ისევ შრომა!
- ჰო, შრომა, ისევ შრომა და შრომა! შრომა ახალი დროის ახალი რწმენაა, ახალი რელიგია, ქრისტიანობაზე უფრო მძლავრი, უფრო საჭირო და სასარგებლო. ვინც ეს გაიგო და მას ხორცი შეასხა, გამარჯვებულია. ვინც ვერ მოერია, - დაღუპულია. ჩვენთვის კი შრომა მხოლოდ უმძიმესი ტვირთია, ღვთის წყევლაა. აი, თურმე სად ყოფილა ჩამარხული პრობლემის არსი! აი, თურმე რა გვაკლია. - შრომა და ნებისყოფა, ესე იგი კულტურა! ჩვენს მამა-პაპებსაც სძულდათ ფულიანი ხალხი. მეცხრამეტე საუკუნის მწერლობაც ასეთი ზიზღით და შხამით არის სავსე. გაიხსენე, როგორ გაამასხარავეს ვაჭარი გიორგი ერისთავმა, ცაგარელმა, ანტონოვმა და ასმა სხვა მწერალმა. გინდა გაიგო ასეთი სიძულვილის ღრმა მიზეზი? ინებე: ადამიანს სძულს ყოველივე, რაც არ ეხერხება და არ ძალუძს, ესე იგი, მას ეზიზღება საკუთარი თავის უძლურება, უმწეობა და ჩამორჩენა! მორჩა და გათავდა! ამიტომ მოხდა, რომ ფულიანების მახვილს ჩვენ დავუპირისპირეთ ჩვენი აზნაურული ფარი, - დენდობა და რაინდობა, ესე იგი ფუქსავატი ცხოვრება, მფლანგველობა, ყოყოჩობა, კუდაბზიკობა, ნებამოშლილი ადამიანის უძლური ამპარტავნება და ღატაკის ჭექა-ქუხილი.
- აი, ღმერთმა გიშველა! - წამოიძახა ივანემ. - ძლივს არ თქვი სიმართლე?! ჩვენც მანდა ვართ და სწორედ მაგას ვებრძვით: აღარ გვინდა ფუქსავატები, მფლანგველები, ყოყოჩები, კუდაბზიკები და ამპარტავნები. ვინც მუშაობს, იმას არც კუდაბზიკობისთვის სცალია, არც ქეიფისთვის.
- მერე, რა გამოვიდა ამ ბრძოლიდან?
- თეიმურ, დროებითსა და მუდმივს ერთმანეთში ნუ აურევ. თუ ჯერჯერობით ბევრი არაფერი გამოვიდა, ხვალ და ზეგ გამოვა. ორ დღეში სოფელი არავის აუშენებია. დაე ყველამ ერთმანეთს მხარი მივცეთ, ცოტა კიდევ მოვითმინოთ, და როცა მთელ ქვეყანას გადავებმევით, ცვლილება ერთ წელიწადში დაგვეტყობა. შენ მოთმინება და გამძლეობა გაკლია, ჩემო თეიმურ, ამიტომ წუწუნებ და შფოთავ.
- რა გაკეთდა-მეთქი?
- ძალიან ბევრი. მიიხედ-მოიხედე. შარშან არხი გავაკეთეთ და ათასი დღიური მიწა მოვრწყეთ. ახლო-მახლო ათიოდე სკოლა გავხსენით, კოოპერატივები დავაარსეთ, შუამავლები მოვიშორეთ, აგრონომები მოვიწვიეთ, ხალხს წერა-კითხვას ვასწავლით. ორი თვის შემდეგ ნაშინდარშიც გაიხსნება სკოლა და კოოპერატივი. ერთი სიტყვით, ჩვენი მოსისხლე მტრებიც კი აღიარებენ, რომ ყველგან მუშაობა დუღს და გადმოდის.
– ეგ მართალია, ძალიან ბევრს მუშაობთ, მაგრამ ეს მუშაობა უფრო ნგრევას იწვევს. ერთს რომ ააშენებთ, ორი ინგრევა. კოოპერატივი კი ქვეყანას ვერ ააშენებს.
– თეიმურაზ, ბრმას რამდენიც არ უნდა ელაპარაკო, თეთრს შავისგან მაინც ვერ გაარჩევს. ამიტომ ჩვენი ლაპარაკი უაზროა.
– მეც ასე მგონია. ორივეს ერთმანეთი ბრმები გვგონია. მე ნათლად ვხედავ ჩვენს გაუარესებას, შენ კი მეუბნები, რომ ოდესმე ყველაფერი გამოსწორდება. როგორც იტყვიან, სანამ პავლე მოვიდა, პეტრეს ტყავი გააძრესო. ამიტომ გეუბნები, ჩემო ივანე, რომ სიღარიბე და მისგან გამოწვეული შიმშილი, ტუბერკულოზი, სიფილისი, სურავანდი და ათასი სხვა უბედურება და ტანჯვა მალე გაანახევრებს ქართველ ხალხს.
– ინტელიგენცია იმისთვის არის შექმნილი, რომ დაიცვას ხალხი დაავადებებისა და უმეცრებისგან.
თეიმურაზი წამოვარდა და ივანეს (ჭალს) დაეჭიდა:
– ნუ მახსენებ ქართველ ინტელიგენტს, ნუ! – ბრაზით წამოიძახა ხევისთავმა. – თუ რამე ცუდი დაგვემართა, ისევ ინტელიგენციის გამო დაგვემართა. როგორც ამბობენ, თევზი თავიდან ყროლდებაო, – ასე დაგვემართა ჩვენც. ვისაც მეტი მიეცა, მეტიც მოეთხოვება. ჩვენ ხალხის სათავეში ვიდექით. სიხარულში წინ მივუძღოდით, გასაჭირში კი უკან ძლივს მივყვებოდით.
– მაგალითები?
– ათასი. თუნდაც ერთს დავასახელებ. მეგობარი გასაჭირში გამოიცდებაო. გასაჭირი კი მრავალჯერ გვეწვია. სამ წელიწადში საქართველომ რამდენიმე ომი გადაიტანა. რომ გამოჰკითხო, ოცი ათასი მაინც ჩაეწერება ინტელიგენციაში. ახლა მითხარი, რამდენმა ინტელიგენტმა გასწირა თავი იმ ომებში, რამდენმა წინამძღოლმა უჩვენა მაგალითი უკან მყოფს? თქვი, მითხარი, რამდენმა შეასრულა თავისი ვალი იმ ომებში?
– ასიოდემ?
– ღმერთმა გიშველა? ეგეც ბევრია. მე კი გეტყვი: მსოფლიო ომის დროს ფრანგებს შვიდასი მწერალი მოუკლეს. დანარჩენი შენ დაიანგარიშე და მითხარი; რა იმედი უნდა ჰქონდეს ხალხს ისეთი ლიდერისა, რომელიც ყველაზე ადრე გარბის ბრძოლის ველიდან, ან სულაც არ გადის იმ ველზე?! ან რა უფლება აქვს ასეთ ლიდერს თავისი ჯარი საყვედურებით აავსოს?! არავითარი. კანონი და სამართალი რომ იყოს, ხალხმა თავისი ლიდერები სამართალში უნდა მისცეს.
– ისტორია გაასამართლებს.
– ოღონდაც, ოღონდაც! მე მჯერა მისი სამართლიანი განაჩენის. ისტორიის სიტყვა ცხელი შანთით დაასვამს დაღს ჩვენს დამპალ თაობას. ახი იქნება ჩვენზე, ახი!
– შენზე რას იტყვი, თეიმურაზ, შენზე!
- ჩემზე? თუ სხვას ათი დარტყმა მოხვდება, მე ასიც არ მეყოფა, აი ამას ვიტყვი. თუ ვინმე ჩემზე უდანაშაულოა, პირველი ქვა იმან მესროლოს. მე მზად ვარ განაჩენისთვის.
- გამაგრდი, თეიმურ, თორემ ურწმუნოებისა და ეჭვის ჭია შეგჭამს.
- ოღონდაც! ოღონდაც, შემჭამს! ნეტარ არიან მორწმუნენი, რადგან მათ დაიმკვიდრონ ქვეყანა. მე კი ამ ჭიებმა შემჭამეს და გამათავეს. მაგრამ კიდევ ერთი დიდი ჭია მიღრღნის სულსა და გულს.
- რომელი ჭია, თეიმურაზ?
- მოგაგონებ, ჩემო ივანე, ეს მარქსისტები სხვაგან რომ ცდებოდნენ, ერთგან მაინც აბსოლუტურად მართლები არიან. ამბობენ: სულიერი, ეროვნული და ყოველგვარი კულტურა ქონებრივი კულტურის ზედნაშენიაო. კარგი და პატიოსანი. აბა, გავყვეთ ბოლომდე ამ ჭეშმარიტებას. გეკითხები, შეუძლია თუ არა ქართველს ქონებრივი კულტურის შექმნა? შეუძლია თუ არა ორი იშოვნოს და ერთი დახარჯოს, ის მეორე კი დაატრიალოს და კიდევ ერთი მოაგებინოს, ან შეინახოს? შეუძლია თუ არა მიწის ნაყოფს მოუმატოს, მიწიდან სასარგებლო მასალა ამოიღოს, შრომით ძალიან დაიღალოს და გამდიდრდეს? გეკითხები, შეუძლია თუ არა მას გაამრავლოს თავისი ქონებრივი სიმდიდრე, რომელზედაც უნდა აშენდეს ჩვენი გონებრივი, სულიერი და ზნეობრივი კულტურა?
- რატომ არა, მიიხედ-მოიხედე და დაინახავ. ასი და ორასი წლის წინათ ხალხი შარვლის გარეშე დადიოდა, ახლა კი ერეკლე მეფეზე უკეთესად საქართველოში ათასი ოჯახი მაინც ცხოვრობს.
- ვთქვათ მართალია, მაგრამ ისიც საკითხავია, შევედრებით, ან დავეწევით ოდესმე ჩვენ ევროპელებს?! ვერასოდეს! მაშ ტყუილი ყოფილა ჩვენი მცდელობა და თავის მოწონება. ჯერ ხეირიანი საყრდენი ვერ აგვიშენებია, ჯერ მავნებელი ვერ მოგვიშორებია, ჯერ ათას ჭირსა და სახადს თავი ვერ ავარიდეთ, და ამავე დროს ისეთ დიდ საქმეს ვეჭიდებით, რომ ჩემი აზრი მას ვერც მისწვდომია და ვერც გაუზომია.
- იმიტომ ვერ მისწვდომია, რომ ცალი თვალი დახუჭული გაქვს და გულში ჩვენი ხალხის უნდობლობის შხამი დაგიგროვებია. ამდენს ჩვენი ხალხი არასოდეს არ მუშაობდა.
- მართალია. მაგრამ მისი ნაოფლარი არსად არ ჩანს. არც ამდენი მშიერი გვყოლია.
- იმიტომ, რომ ფული გვაკლია.
- თუ ვმუშაობთ, ფულიც უნდა გვქონდეს. ფული კი იმას აკლია, ვინც არ მუშაობს.
- თეიმურაზ, მე შენსავით განათლებული არა ვარ, მაგრამ ერთი ისეთი რამ ვიცი, რაც შენ არ იცი, ან იცი, მაგრამ არ გინდა გაიგო. სად გინახავს, რომ ხალხმა ასე ძირიან-ფესვიანად ამოაგდოს ძველი ქვეყანა და მეორე დღიდანვე გამდიდრდეს?
- ეგ საბუთი არ არის. მერვე წელიწადი მიდის.
- საფრანგეთის რევოლუცია ოცდახუთ წელიწადს გაგრძელდა.
- სამაგიეროდ ხალხმა ქონებრივად ხუთიოდე წელიწადში მოითქვა სული.
- საფრანგეთი მთელ ევროპას ძარცვავდა, ჩვენ კი მხოლოდ იმის ცდაში ვართ, რომ სხვებმა არ გაგვძარცვონ.
- მაგას თავი დავანებოთ. მე ისევ ჩვენი ხალხის შრომის უნარს ვუბრუნდები. ჩვენი ხალხი ორ ჯგუფად დავყავი. ერთნი დედ-მამას გაჰყიდიან განათლებისთვის და მძიმე მუშაობის თავიდან აცილებისთვის. მეორენიც ასე მოიქცევიან, ოღონდ მათ სკოლას და განათლებას ნუ გაახსენებ.
- რას დაიჟინე, შე კაი კაცო, ჩვენი სიზარმაცე? ჯერ ერთი, შრომას ყველა გაურბის, ვისაც კი შეუძლია, მეორეც ისაა, რომ ჩვენი ხალხი ციებ-ცხელებამ გაანადგურა წელში. ციებ-ცხელებიანს კი იმდენი მუშაობა არ შეუძლია, რამდენიც ჯანსაღს.
- ეგ მართალი თქვი, ჩემო ივანე, მაგრამ საკითხს მეორე მხრიდანაც მოვუაროთ. გამაგებინე ასეთი მოვლენის მიზეზი: გადაავლე თვალი ჩვენს მეურნეობას. იმერეთში ერთ კარგად ნაშენებ მამულს ვერ იპოვი. რაც არის, უცხოელების გაშენებულია. ამერეთში სამოცი წელიწადი ცხოვრობენ გერმანელები. ბაღებივით გაშენებულან უდაბნოში. გარშემო ქართველები ახვევიათ. მერე რა შეიძინეს გერმანელებისგან? არაფერი. დგანან პირისპირ, როგორც ევროპა და აზია, როგორც ედემის ბაღი და უდაბნო, ღმერთკაცი და ველური. ნახევარი საუკუნეა, რაც ერთმანეთს შესცქერიან, მაგრამ ქართველმა გერმანელისგან ვერაფერი ვერ შეიძინა. ან სად ნახავ ასეთ მაგალითს: ჩვენი მთიელები ევროპაში უმაღლეს სკოლებს ამთავრებენ, მერე კი ცხვარს დასდევენ მწყემსად. შენ ამას წინათ სიტყვა ატავიზმი იხმარე. აი კიდევ ერთი მაგალითი ჩვენი დაბრუნებისა ევროპიდან აზიისკენ.
- სამაგიეროდ იმერლებს აქვთ დაუშრეტელი წყურვილი განათლებისა.
- მართალია, მაგრამ განათლება მათ მხოლოდ იმისთვის უნდათ, რომ მძიმე სამუშაოს გაექცნენ და თავი შეაფარონ ადვილ სამსახურს - მილიციას, მოხელეობას და პოლიტიკას. მაშასადამე, არც ისინი ქმნიან ქონებრივ სიმდიდრეს. აი კიდევ ერთი პარადოქსი: განათლებული იმერეთი და... სიმინდის კულტურა! ერთხელ კიდევ გადაავლე თვალი ჩვენს ისტორიას. საქართველოს ისტორიის ეტლში ყოველთვის მხოლოდ ერთი მერანი იყო შებმული, მეორე კი განაპირებული იდგა. ესეც იმას ამტკიცებს, რომ ჩვენ ორნი ვართ და იმერ-ამერეთის გაერთიანებას ხუთიოდე საუკუნე მაინც დასჭირდება.
- ძალიან გაგშავებია ეგ სული, თეიმურ! ამოიგდე მეთქი გულიდან ეგ ნაღველი, თორემ შეგჭამს.
- აკი გითხარი, შემჭამა და გამათავა მეთქი. ჩემი განკურნება ძნელია. თვალებზე - შავი ბინდი, გულში - შავი ნაღველი და სულშიც - შავი ბურუსი, აი დღევანდელი თეიმურაზ ხევისთავი. ოოჰ, ღმერთო დიდებულო! ნეტა როდის დამიბრუნდება სულიერი მშვიდობა და სიხარული?!!
- მაშინ დაგიბრუნდება, როცა შენც ჩემსავით დაუბრუნდები ხალხს და ეზიარები იმის სულითა და გულით, იმის ჭირითა და სიხარულით, იმედითა და რწმენით. მე შენსავით განათლებული არა ვარ, ამიტომ ისტორიას და მეცნიერებას ვერ წავწვდები, მაგრამ ეს ცხოვრება შენზე კარგად მესმის. ვინც იგი არ მიიღო, ცხოვრებამ არც ის მიიღო, შენც არ იცი, რა გინდა და რას ეპოტინები. ქართველ ხალხისთვის სიკეთე გინდა, მაგრამ იმავე დროს სწყევლი და ცილს სწამებ. აღარაფერი გწამს: არც ღმერთი, არც ეშმაკი, არც ხალხის შემოქმედების უნარი, არც მისი მომავალი და სიცოცხლე, შენ ხალხს შენი ოთახიდან ხედავდი. ჩვენი ხალხი რომ გცნობოდა, ასეთ ცილს არ დასწამებდი. შენ იმასაც ვერ ხედავ, რომ ძველი ლეშის მაგიერ ათასობით ამოვიდა ხალხის გულიდან ახალი მუხნარი. ეს მუხები დღითი-დღე იფურჩქნებიან და ძველი ჯაგნარის ადგილს იჭერენ. შენ კი ეს ახალი ბაღი უდაბნოდ მიგაჩნია. ნეტა ვიცოდე, რას იზამდი, რომ ხელისუფლება შენ ჩაგივარდეს ხელში? ყველა კარებს გააღებდი და ქართველ ხალხს უცხოელებს ყმებად დაუყენებდი. ზოგ უცხო ერს ძალიან ემტერები, მაგრამ შენც ძალაუნებურად მათი ერთგული მონა გახდებოდი.
- ეგ მართალი თქვი.
- თუ ესეც მართალია, შენ რაღა შეგრჩა? რად შფოთავ, რად ბორგავ, მაშ რისთვისღა იტანჯები, რისთვისღა იკლავ თავს და სხვასაც არ აძლევ მოსვენებას? შეურიგდი ამ ქვეყანას და გაათავე!
თეიმურაზი ჯერ ჩაფიქრდა, მერე გაბზარული ხმით თქვა:
- მეც ძალიან დამტანჯა მაგ საკითხმა, ჩემო ივანე.
- მერე, რა გადაწყვიტე? ურიგდები თუ არა დღევანდელ ცხოვრებას?
- შესწორებით და დამატებით.
ივანე კოფოზე მოტრიალდა. მის ხმაში სიმტკიცე და ღრმა რწმენა მოისმა:
- არავითარი შესწორება, არავითარი დამატება, არც არავითარი გამონაკლისი! ან უნდა უარყო სავსებით, ან მიიღო და შეურიგდე ყველაფერს: ავსაც და კარგსაც, მზესაც და ჭუჭყსაც. ბნელსაც და ნათელსაც! უნდა მიიღო იგი უკლებლივ, მთლიანად, უეჭვოდ, გულღიად, გულწრფელად და სიყვარულით. დიახ, გულწრფელად და სიყვარულით, თორემ ერთი წვეთი ეჭვი ისევ მოგიწამლავს სიცოცხლეს და დღევანდელივით დაგაბნელებს. თქვი, ურიგდები თუ არა დღევანდელ საქართველოს ამ პირობებით?
- ივანე, ეგრე არ შეიძლება...
- გეუბნები, თუ რამ შეიძლება, მხოლოდ ასე შეიძლება: უკლებლად, დაუმატებლად და შეუსწორებლად. შეგიძლია თუ არა ირწმუნო მეთქი ეს ქვეყანა?
- არ შემიძლია.
- მაშ ისე მოკვდები, რომ მაგ შხამსა და გესლსაც საფლავში ჩაიტან.
- ასეც იყოს. ზოგზე იტყვიან, აღსრულდაო, ზოგზე - განისვენაო, ზოგზე - მოკვდაო. ჩემზე კი იტყვიან - ჩაძაღლდაო.
თეიმურაზი კიდევ დიდხანს დახტოდა, ხელ-ფეხს იქნევდა, ჩიოდა, ბორგავდა და ყველას და ყოველივეს გმობდა და სწყევლიდა: თავის გაჩენის დღეს და გამჩენსაც, აწმყოს და წარსულსაც, მომავალს და იმედსაც, ამ ქვეყანასაც, და ზეციურსაც; სწყევლიდა თეიმურაზი ყოველივეს, გაბრაზებული ბავშვივით ანჩხლობდა, ავადმყოფივით კაპასობდა და ხრინწიანი ხმით გაჰკიოდა:
- ახია ჩვენზე, ახი!.. ასე უნდა განადგურებულს, ასე! ეს ერთი და სხვა ათასი! ეს ერთი და სხვა ათასი!
შორიდან საძნე ურემი თვლებზე შემდგარ დიდ გალიას ჰგავდა. ხოლო ხელ-ფეხ აშლილი და აყვირებული თეიმურაზ ხევისთავი იმ გალიაში დამწყვდეულ, აჯანყებულ ტყვეს ემსგავსებოდა, რომელიც ძლივს დამშვიდდა, ურემზე მიწვა, თავი ჩაჰყო და მიიბნიდა.
უცებ იმ ტყვემ წამოიწია და დაიჩივლა:
- ერთი რამე კიდევ უნდა გითხრა, ივანე, ცოტა ხნის წინ დამავიწყდა.
- რა უნდა გეთქვა, თეიმურ?
- ისაა, რომ... ჩემი უდიდესი და უმთავრესი უბედურება ის არის, რომ საქართველოში დავიბადე.
- რაო? რა თქვი?
- ღმერთმა თავიდანვე სასტიკად დამსაჯა მეთქი, როცა ქართველად გამაჩინა.
თქვა და მოშხამული თავი ისევ თივაში ჩაჰყო.
ივანემ პირი მიიბრუნა და პასუხის ნაცვლად დიდი დუჟი გადააფურთხა.