ნაწილი პირველი — თავი I
– ნაწილი პირველი –
– I –
– გამარჯობა, ჯაყო!
– ნათლია თავადს გახლავარ!
– კაცო, სად ხარ, სად დაიკარგე?
თავადი თეიმურაზ ხევისთავი ღიმილით და ხელგაშლით შეეგება თავის ყოფილ ხიზანსა და მოურავს – ჯაყო ჯივაშვილს. ჯაყომ, ძველი ჩვევით, ოსური ქუდი სწრაფად მოიხადა, უცნაურად ახარხარდა და თავისი ყოფილი ბატონის ორივე ხელი – დაღლილი, უღონო და სუსტი ხელები, განებივრებული და წიგნებში ჩაფლული თეიმურაზ ხევისთავისა – მაშინვე თავის დათვივით დიდ ხელში ჩაიჭირა და მოუჭირა.
მისალმების შემდეგ, დაბნეულმა თეიმურაზმა ოდნავ უკან დაიხია. მარცხენა ხელით სათვალეები შეისწორა, მარჯვენა ხელის საჩვენებელი თითი მაღლა ასწია, გოლიათ ოსს ქვევიდან ახედა და გაიკვირვა:
– საოცარია!.. გასაოცარია! როგორ გადიდებულხარ, ჯაყო, როგორ გასუქებულხარ!
ჯაყომ ცალი ხელით დოინჯი შემოიყარა, ცხენის კბილები გააელვა და ახარხარდა:
– მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!
მისი ხარხარი მთელმა ქუჩამ გაიგო. გამვლელებმა მოიხედეს, იმ ორ ადამიანს ახედ-დახედეს და გაიღიმეს.
ჯაყო ჯივაშვილი ქალაქში შემოვარდნილ დათვს ჰგავდა. დედაბოძივით სქელი და გაჩაჩხული ფეხები ძლივს იმაგრებდნენ უშნოდ და ისე განივრად დადგმულ თეძოებსა და მხარ-ბეჭს, რომ ვიწრო ტროტუარი მარტო ჯაყოს ძლივს იტევდა.
რამდენიმე ნაჭრილობევით დასერილი თავი და სახე ისეთი შავი, ხშირი და აბურძგნული ჯაგრით ჰქონდა დაფარული, თითქოს ჯაყოს ზურგზე კუპრში ამოვლებული უზარმაზარი ზღარბი ასცოცებოდაო.
შავი ჯაგარის ბუჩქნარი თვალებამდე სწვდებოდა და იმ ჯაგრიდან მხოლოდ ხარის თვალებს, წინ-წამოყრილ ცხენის კბილებსა და აჭყლეტილ ცხვირს ამოეყო თავი.
ერთი მტკაველის სიგრძე ულვაშები გადმობრუნებულ ჯამებივით გამოყრილ ლოყებზე გაცვეთილ ცოცხებივით ეყარნენ, ხოლო იმ ჯამებს დინჯად და მედიდურად ლამბაქების ყურები დასცქეროდნენ.
შუბლი დაბალი და ჩაზნექილი ჰქონდა; ცხვირი – მოკლე და აჭყლეტილი; თვალები – მსხვილი კაკლის ოდენა და ამოყრილი, თანაც ცოცხალი და ცუღლუტი, მოელვარე და მოუსვენარი; თვალებს ზედ დასწოლოდა დაბურული, ხშირი და გრძელი წარბების ხაზი, რომელიც მაღალსა და წინ-წამოვარდნილ კვინიხზე შუაზე გადატეხილიყო.
თავზე ეხურა ყავისფერი ოსური ნაბდის ქუდი, ტანთ ეცვა ოსური შალის გაპოხილი ჩოხა, ხოლო ფეხებზე – თავისუფალი პაიჭები, თათრული ჭრელი წინდები და ახლად ნაყიდი დაბახანური ჩუსტები.
ერთი ადლის სიგრძე და ვერცხლით შეჭედილი თეიმურაზის პაპისეული ხანჯალი ტლანქსა და ბეჭგანიერ გოლიათს თავისუფლად სიარულისთვის თეძოზე ჩამოეკიდა.
ჯაყოს ერთ ხელში რკინით ნაჭედი მაჯის სისქე კომბალი ეჭირა, ხოლო მეორე იღლიაში ჭედილა – ცხვარი ამოეჩარნა, რომელიც ისე ადვილად მიჰქონდა, თითქოს ის ცხვარი ქათამზე მძიმე არ ყოფილიყოო. ზურგზე რუსული თოფი ჰქონდა გადაგდებული, გულმკერდსა და წელზე სამი სავაზნე ჰქონდა შემორტყმული, ხოლო თეძოზე გრძელი მაუზერი ეკიდა.
ყოფილი ბატონი თეიმურაზ ხევისთავი თავის ყოფილ მოურავს იღლიამდე ძლივს სწვდებოდა. თეიმურაზი უმზეო ყვავილივით ნაზი და ლამაზი იყო, ნატიფად აგებული და გამოკვეთილი, მაგრამ გამხდარი და გაძვალებული, მხრებაყრილი და მკერდჩავარდნილი, დაბნეული და მელოტი, გაფუფქულ ქათამს მიმსგავსებული, მწიგნობრობით დაღლილი, გამოფიტული, გამოწურული და დაღლილი კაცი, რომელსაც მომავალში თვალწინ მხოლოდ შავი ნისლი ჰქონდა აფარებული, ხოლო ყველაფერი, რაც კი ოდესმე გაჩნდა, წარსულში ჰქონდა დარჩენილი: ტკბილი მოგონებები, საზოგადო პატივი, მეგობრების სიყვარული, უცნაური მომავლის მუდმივი მოლოდინი და ბუნდოვანი ლანდების მარადიული დევნა.
თეიმურაზი რბილი და ჩუმი ხმით, ნელა და ბორძიკით ლაპარაკობდა:
– საოცარია! – ერთხელ კიდევ ჩაიჩურჩულა თეიმურაზმა და ორივე ხელით ჯაყოს მკლავს ჩამოეკიდა: – როგორ გამოცვლილხარ! წამოდი, ჯაყო, წამოდი ჩემთან. აქვე ვდგევარ. მარგოსაც ძალიან გაუხარდება შენი ნახვა. ხომ წამოხვალ, ჯაყო?
– წამოხვალ, შენი ჭირიმე, რატომ არ წამოხვალ!
– მართალია, წინანდებურად ვეღარ დაგიხვდები. მაგრამ, ხომ იცი, ყველი და პურიო, კეთილი გულიო.
– წამოხვალ, შენი ჭირიმე, ახლავე წამოხვალ! – კვლავ უხეში ხმით ახვიხვინდა ჯაყო. – ჩემი თავადი ისე არ გაღარიბდება, რომ ჯაყოს ვერ დავუხვდებოდე.
თეიმურაზმა ხმა უფრო დაიმდაბლა:
– ოჯახი დადნა, ჯაყოჯან, დადნა! ცხოვრებამ ყველანი დაგვადნო.
– ნათლია მარგო როგორა ხარ?
– კარგად ვერ არის. ისიც დნება და ილევა. აი, შენ თვითონვე ნახავ. ნათლია მარგოსაც ესიამოვნება შენი ნახვა. დაახლოებით ხუთი წელიწადიც იქნება, რაც მარგოს არ უნახავს შენი თავი. იქნება ვერც კი გიცნოს, რადგან მეტისმეტად გამოცვლილხარ. – მერე მიიხედ-მოიხედა და ხმას ჩურჩულამდე დაუწია:
– მართლა, ჯაყო, თავადს ნუღარ მეძახი, თორემ... ხომ იცი... ვინ იცის, რას იტყვიან.
ღვინით შებრუჟებული ჯაყო შედგა და უარესად აყვირდა:
– ფეხებზე ჰკიდია ჯაყოს ყველანი! რაც გინდა, ის იტყოდეს! შენ ჯაყოს ნათლია თავადი ხარ, მარგოც ნათლია ქალბატონი ხარ. დანარჩენი ჯაყოს ფეხებზე ჰკიდია! არავისიც არ ეშინია ჯაყოს, მაშ, მაშა!
თეიმურაზი დაფეთდა. მიიხედ-მოიხედა და აჩურჩულდა:
– ჯაყო, ნუ გაგიჟდი! ხმა აღარ ამოიღო, გაჩუმდი, თორემ...
– რატომ უნდა გაჩუმდე?! აკი გითხარი, ჯაყოს არ ეშინია-მეთქი!
და უმიზეზოდ ერთხელ კიდევ ისე აყროყინდა, რომ გამვლელებმა გაცრეცილ ყოფილ ბატონსა და მის უცნაურ ყოფილ მსახურს კვლავ ღიმილით ახედეს და თვალი გააყოლეს.
კარგა ხანს იდგა გამხეცებული ჯაყო ვიწრო ტროტუარზე. გზას აღარავის არ აძლევდა, არავის არ ერიდებოდა, კეტის სისქე კომბალს ანჯღრევდა, ხარხარებდა, რახრახებდა და იქადნიდა:
– ფეხებზე ჰკიდია-მეთქი ყველანი ჯაყოს! მოდი, ვისაც გინდოდეს! თუნდ კომბალით გამოხვიდეთ, თუნდ ხანჯლით, თუნდაც მუშტით, მაშ, მაშა!
თეიმურაზმა ძლივს დასძრა გათამამებული ყოფილი მოურავი. ორივენი კვლავ მიდიოდნენ და იგონებდნენ წარსულ დროებას: ერთად გაზრდას, ბავშვობას, სოფლურ გასართობს, თევზაობას, ფრინველზე ნადირობას, უდარდელ წარსულსა და ბედის ცვალებადობას.
თეიმურაზი ხშირად აჩერებდა თავის ყოფილ მსახურს. ერთხელ კიდევ ახედავდა, სათვალეებს შეისწორებდა, თითს მაღლა ასწევდა და ისევ გაოცდებოდა:
– საოცარია, გასაოცარია!
ჯაყოც ცალი ხელით დოინჯს შემოიყრიდა, ღორის კბილებს გააელვებდა და უმიზეზოდ დაიხვიხვინებდა:
– მაშ, მაშა! ასე იცის ჯაყომ!
ზოგჯერ ჯაყოს თითქოს დაავიწყდებოდა თეიმურაზის ნელი სიარული და სწრაფად მოსხლტებოდა. აფორიაქებული თეიმურაზი ჯაყოს ძლივს მისდევდა, თან ბავშვივით მკლავზე ეკიდებოდა და მოაგონებდა:
– ნელა, ჯაყო! ნუ ჩქარობ, თორემ დავიღალე.
მოუხვიეს და ერთ ძველ შენობას მიადგნენ.
განიერი ჯაყო პატარა სახლის პატარა კარებში ძლივს შეეტია და ვიწრო კარებიც კინაღამ თან შეიტანა და შეანგრია.
თეიმურაზმა თავის ცოლს მარგოს ქოშინით ჰკითხა:
– მარგო, იცანი ეს კაცი?
მარგო შავსა და ნუშის თვალებს ხუჭავდა, ხან მოღიმარე ჯაყოს შესცქეროდა, ხან თეიმურაზს იშველიებდა და ისე ბუტბუტებდა, თითქოს ქურდობაში წაასწრესო:
– მაგონდება... ვიცნობ... მაგრამ...
– ჯაყოა, მარგო, ჩვენი ჯაყო, ჩვენი ნათლი-მამა, აღარ გახსოვს?
– ღმერთო ჩემო! გამარჯობა, ჯაყო!
გაბადრულმა ჯაყომ უხეში ხმით წამოაყრანტალა:
– ქალბატონ ნათლიას გახლავარ!
და ყოფილ ქალბატონ მარგოს გაცომებული ხელი კინაღამ მოსტეხა. მარგომ ნათლიდედა და ნათლულები მოიკითხა და ნათლიმამას უსაყვედურა:
– სად ხარ ჯაყო? რას აკეთებ? სულ დაგვივიწყე, აღარ ჩანხარ.
– ვმუშაობ, შენი ჭირიმე, ვმუშაობ, მაშ! ბევრი საქმე გაქვს ჯაყოს, ძალიან ბევრი. სოფელს პატრონობა უნდა. სამი დღეა ქალაქში დადიხარ. ჯაყო მთავრობასთან იყავი, მაშა! ვერ მოიცალე, შენი ჭირიმე, თქვენთვის ვერ მოიცალე ჯაყომ.
– მთავრობასთან რა გინდოდა, ჯაყო?
– ახლა სოფლის „რწმუნებული“ ხარ ჯაყო, მაშა! სოფელს სკოლაც უნდა, ჩითიც, ნავთიც და მარილიც. ღარიბი სოფელია ნაშინდარი, ამიტომ ჯაყომ სთხოვა მთავრობას, რომ გადასახადი არ წაიღო, თორემ სოფელს მოსავალი არ ჰქონდა. წელს ნაშინდარს სეტყვაც მოუვიდა, დიდი წვიმაც და გვალვაც. სულ გაუფუჭდა მოსავალი, სულ!
– მეტისმეტად გამოცვლილხარ, ჯაყო, გასუქებულხარ. – გაუღიმა მარგომ.
– მაშ, მაშა! ძალიან გაიზარდე ჯაყო, შენი ჭირიმე, ძალიან გაიზარდე.
– ალბათ კარგი ცხოვრება გექნება, ჯაყო, იმიტომ გასუქებულხარ.
– რატომ არ ექნება ჯაყოს კარგი ცხოვრება, შენი ჭირიმე, ჯაყო ახლა კარგადაა, ძალიან კარგადაა. იმიტომ გასუქდი ჯაყო. ახლა ჯაყოს ბევრი აქვს პურიც, ხორციც, დუმაც, კარაქიც, რძეც და მაწონიც. ჯაყოც მთელი დღე ჭამს და ჭამს, ჭამს და ჭამს! სუქდები და სუქდები, სუქდები და სუქდები, მაშა!
მარგო სუფრის გაშლას შეუდგა. ჯაყომ ნათლიდედას თვალი მიაბჯინა და მისი ტანის მოსახვევებში გაშტერდა.
– დაბრძანდი, ჯაყო, დაბრძანდი და გვიამბე შენი ამბავი, – მიიპატიჟა თეიმურაზმა.
– დაბრძანდები, შენი ჭირიმე, ახლავე დაბრძანდები.
ცხვარი კუთხეში მიაგდო, კომბალიც იქვე მიაყუდა, მკლავები დაიმკლავა, დინჯად ჩამოჯდა და სკამს ჭაჭა-ჭუჭი დააწყებინა. ჩამოჯდა და თვალი მოავლო ბინდიან, ნესტიან და ობიან ოთახს, რომელიც თავის მდგმურებივით სევდიანად, მოწყენილად და ნაღვლიანად გამოიყურებოდა.
მერე ჯაყომ თეიმურაზს გადახედა და მოკლედ მოუჭრა:
– ძალიან გაღარიბდი, შენი ჭირიმე.
მარგო მოიღრუბლა. პირი მიიბრუნა და ცრემლმორეული თვალები სარკმელს გაუშტერა.
თეიმურაზი სირცხვილით აილეწა. თავი ჩაჰღუნა და დიდხანს დუმდა. შემდეგ გამოტყდა და დანაშაული აღიარა:
– ჰო, ჯაყო, გავღარიბდით... ძალიან გავღარიბდით...