ნაწილი მესამე — თავი III
ერთი კვირის შემდეგ მარგო დათანხმდა. სამივე გორში ჩავიდა. მათ გაწყვიტეს ათი წლის განმავლობაში არსებული კავშირები, რომლებიც მუხის ფესვებივით ღრმად იყო გამჯდარი. გულდაწყვეტილები დაბრუნდნენ ნაშინდარში და ქორწილისთვის მზადება დაიწყეს.
ჯაყო მეოთხე ცოლს ირთავდა. ეს იყო თავად თეიმურაზ ხევისთავის გაყრილი მეუღლე, თავად ელიზბარ ყაფლანიშვილის ქალიშვილი – მარგო.
ორი წლის წინ, როცა საქართველოში ეკლესიებს ხურავდნენ, ჯაყო სხვებზე მეტად გულმოდგინედ ყვიროდა:
– აღარ გინდათ ეკლესია! ჯანდაბას ეკლესია! ...ეკლესია მოძველდა, მორჩა და გათავდა!
მან ხევისთავების ათი საუკუნის ეკლესია დაახურინა და დააბეჭდინა. ახლა კი, როცა გადაწყვიტა დიდი პატივით, აღფრთოვანებითა და ზეიმით თავადის ქალიშვილის შერთვა, სოფლის ყრილობაზე მოულოდნელად ატეხა ყაყანი:
– ჯაყოს ეკლესია უნდა! ჯაყოს ღმერთი არ უნდა, მაგრამ მღვდელი ძალიან უნდა!
და დაახლოებით ხუთ დღეში ეკლესიის კარებს ბეჭედი მოახსნევინა.
მთელი ნაშინდარი ხევისთავების საგვარეულო ეკლესიაში შეიკრიბა. წირვა სრულდება, მაგრამ ხალხი მხოლოდ ახლა შემოდის მეფე-დედოფლის სანახავად. დანგრეულ ეკლესიას დიდი ხანია, ამდენი ხალხი არ უნახავს. ხალხის ნახევარი ეზოში ტრიალებს.
ერთი ჯგუფი ღელავს და ხმაურობს:
– მეტისმეტად თავზე გადავიდა თქვენი ჯაყო, – ამბობს ნინიკა.
– ჩვენი რატომ არის ვითომ? – ეკითხება ერთი ხნიერი გლეხი.
– იმიტომ არის თქვენი, რომ ყველაფერში ზურგს უმაგრებთ.
– ეგ მართალია, – ჩაურთო მეორე გლეხმა. – მაგრამ ეს მეოთხე ცოლი რომ მოჰყავს, ეს უკვე მეტისმეტია.
– ჰო და, თუ მეტისმეტი მოუვიდა, უკან უნდა დავწიოთ და პირში ლაგამი ამოვდოთ, – თქვა ილამ.
– ეკლესიის კანონით მეოთხე ცოლის შერთვა არ შეიძლება.
– ეჰ, შვილო, ვინღა იცავს ახლა ეკლესიის კანონებს?
– მესამე ცოლი ჯერ კიდევ ცოცხალი ჰყავს. მოტყუებით გაეყარა. ათიოდე თუმანი გადაუგდო და გაისტუმრა.
– ისევ ჩვენ თუ ამოვალთ მაგის ოხტიდან, თორემ თქვენ მაგას ვერაფერსაც ვერ დააკლებთ, – თქვა ბოლოს ნინიკამ და თავის ამხანაგებს მიუბრუნდა. – ილა, წამოდი! თანდილა, თედო, წავიდეთ! აქ ჩვენ საქმე არ გვაქვს.
და ათიოდე ახალგაზრდა ლანძღვითა და მუქარით გავიდა ეკლესიის გალავნიდან.
ეკლესიას ერთ მხარეს ბუჩქნარი და ხნარცვი აქვს მიკრული. ჯვრის წერა რომ დაიწყო, იმ ბუჩქნარიდან თეიმურაზი ქურდივით გამოძვრა და ჩქარი ნაბიჯით ეკლესიაში შევიდა, თითქმის შევარდა. თავჩაღუნული, ყოფილი ქმარი ხალხში შეერია, გაძვრა, გამოძვრა და სვეტის უკან ძლივს მოითქვა აღელვებული სული.
შორეული სოფლიდან მოყვანილმა, გაცვეთილმა და გაცრეცილმა მღვდელმა დაბალი ხმით ჰკითხა ჯაყოს:
– გსურს თუ არა დაქორწინება?
ჯაყომ შეკითხვა ვერ გაიგო.
– გინდა თუ არა მარგარიტაზე ჯვრის დაწერა? – გაუმეორა მღვდელმა.
– მინდა, რა თქმა უნდა! – ისე წამოიძახა ჯაყომ, რომ მისი ხმა ეზოშიც კი გაიგეს.
ეკლესიაში ჩუმი სიცილი ატყდა.
– გსურს თუ არა დაქორწინება? – მიუბრუნდა მღვდელი მარგოს.
მარგოს პასუხი, ნიავივით ჩუმი, მღვდელმაც ძლივს გაიგო.
– იქორწინებს ღვთის მონა ჯაყო, – სამჯერ თქვა მღვდელმა და სამჯერვე გაიმეორა: – იქორწინებს ღვთის მხევალი მარგარიტა მამის, ძისა და სულიწმიდის სახელით, ამინ!
მხოლოდ ახლა აიხედა მაღლა თეიმურაზმა. აიხედა და მეფე-დედოფალს შეხედა. შეხედა და თვალი აუჭრელდა.
მარგო და ჯაყო ძლივს იცნო თეიმურაზმა. ჯაყო სუფთად იყო გაპარსული. მოკლე და შავი თმა ზღარბივით ჰქონდა აყრილი. გოლიათის ტანზე ეცვა მუქი იასამნისფერი ძველებური კაბა, ვერცხლით ნაქარგი აბრეშუმის ახალუხი, განიერი ხავერდის შარვალი და ლაკის ახალი ჩექმები. იდაყვამდე გაჭრილი ცისფერი ყურთმაჯები მხრებზე ჰქონდა გადაგდებული. წელზე ოქროს ძაფით ნაქარგი ქამარი და ხმალ-ხანჯალი ერტყა, რომელიც ჯაყოს ახოვან ტანზე ზედგამოჭრილი იყო.
მარგო სწორედ ისე იყო გამოწყობილი და მორთული, როგორც ათი წლის წინ, როცა ჯაყოს მაგივრად თეიმურაზს ედგა გვერდით: ტანთ ეცვა თეთრი ატლასის ქართული კაბა; განიერ მკერდს უმშვენებდა ოქროს ზონრით გადახლართული და მარგალიტებით შეკრული პირისფერი გულისპირი; განიერი, იასამნისფერი სარტყელი, თავიდან ბოლომდე ოქროთი და აბრეშუმით ნაქარგი, კოჭებამდე სწვდებოდა. შუბლზე გვირგვინის მსგავსი იალქანი ერტყა, მარგალიტებითა და ალმასებით მოჭედილი, ხოლო თავზე და მხრებზე თხელი თეთრი მანდილი ედო, ისიც ოქროს ფოთლებით მოქარგული; თავსაკრავის შუაგულში აღმართული ჰქონდა საუცხოო ჯიღა ძვირფასი თვლების თაიგული. ამ თაიგულს მსხლის მსგავსი, ნეკის ოდენა მარგალიტი დასცქეროდა, რომელიც ნისლიანი ვარსკვლავივით უცნაური და იდუმალი შუქით ციმციმებდა.
თეიმურაზმა იცნო ჯაყოს კაბაც. მარგოს სარტყელიც, ჩიხტიც, მანდილიც და ჯიღაც; იარაღიც და ჯიღაც ხევისთავთა საგვარეულო განძი იყო, მამიდან შვილზე გადმონაცემი, ძვირფასი ნამუშევარი, რომელსაც ნაშინდარის ბატონები და ქალბატონები თავიანთი საგანძურიდან – რკინით შეჭედილი მუხის სკივრიდან – მხოლოდ საზეიმო შემთხვევებში იღებდნენ ხოლმე.
ეს საგანძურიც და მრავალი საგვარეულო ოქრო-ვერცხლეულობაც იმ სკივრში ინახებოდა, რომელიც ერთ დროს „ყაჩაღებმა მოიტაცეს“.
– და გამრავლდით, როგორც აბრაამი და ისააკი, სარა და რებეკა, და თქვენი შვილი იყოს ზეთისხილის ახალი ნაყოფი, – ჩურჩულებდა მღვდელი, სანამ გაოგნებული თეიმურაზი ჯაყოს და მარგოს ათვალიერებდა.
მაშ აი, როდის და სად აღმოჩნდა იმ განძეულობის ნაწილი! აი, ვინ ყოფილა ნამდვილი ყაჩაღი! აი, ვინ მოსტაცა თეიმურაზს და ქართულ კულტურას დაუფასებელი განძი! ესმის თეიმურაზს, ახლა ესმის ყველაფერი! ესმის თეიმურაზს, მაგრამ ამის გამო გულის ტკივილს არ გრძნობს: მის თვალწინ მარგო დგას, ჯაყოსგან ცოლად შერთული მარგო!
და თეიმურაზს მაშინვე დაავიწყდა ძველი ამბავიც და დაკარგული განძეულობაც. მისთვის ახლა სულ ერთი იყო, რა დაიკარგა ოდესღაც. ან ვინ მოიტაცა დანაკარგი, ჯაყომ თუ ქეშელამ, ტურამ თუ გიბამ.
ახლა მისი თვალიც, სმენაც და აზრიც მარგომ მიიზიდა, მიაჯაჭვა და მთლიანად მოიცვა.
ხელჩაკიდებული მეფე-დედოფალი ლიტანიას უვლიან. თავზე ქართული გვირგვინები ადგათ. გვირგვინების ოქრო-ვერცხლის ტოტები და ფოჩები ოდნავ ირხევა და ბრწყინავს.
მღვდელი და დიაკვანი გალობენ:
– ესაია მხიარული...
ხარბად შესცქერის თეიმურაზი თავის ყოფილ ცოლს და უნებურად ადარებს იმ დროინდელ მარგოს, როცა ახალგაზრდა ქალი, ათი წლის წინ, ფერმკრთალი და აღელვებული, წელწვრილი და გამხდარი, პირველად დადგა გვირგვინის ქვეშ; როცა მორცხვად იღიმებოდა, ღელვით კანკალებდა და თვალებს იატაკს ვერ აშორებდა. ახსენდება ხევისთავს შორეული წარსული და გულში ნაადრევი სიბერის ჟრუანტელს გრძნობს.
ახლანდელი მარგო უკვე ქალია, ნამდვილი ქალი. დასრულებული და მომწიფებული, წითური და ატლასისებრი, ძლიერი და გამსხვილებული, ამაყი და თავმომწონე.
მარგომ ხალხს ქურდულად გადაავლო თვალი და ერთი წამით თვალი თვალში გაუყარა თეიმურაზს, რომელიც ისე უყურებს ყოფილ ცოლს, როგორც დაჭრილი შველი შესცქერის მოღერებულ ხანჯალს: შიშით, უიმედოდ და სასოწარკვეთილი მუდარით.
მარგო ჯერ ოდნავ შეკრთა, მერე შუბლი შეკრა, წარბები აიკრიფა და ტუჩებზე თითქოს ტანჯვა და ზიზღი აისახა. და იმავე წამს თვალები ისევ დახუჭა, თავი დახარა და თეიმურაზს სასწრაფოდ ისევ ზურგი შეაქცია.
მესამედ რომ უვლიდნენ ლიტანიას, მარგომ თვალი იატაკს ვეღარ მოსწყვიტა. ხოლო ტუჩებზე კვლავ იგივე გაუგებარი გრძნობა ჰქონდა აღბეჭდილი, რომელიც თეიმურაზმა ვერ გაშიფრა და ვერ გაიგო, რადგან ერთსა და იმავე დროს ეს გრძნობა ტანჯვასაც ჰგავდა და ზიზღსაც, სირცხვილსაც და სიძულვილსაც, სინანულსაც და სიბრალულსაც.
თეიმურაზმა ვერ გაარჩია, ვერ წაიკითხა მარგოს სახეზე ასახული ნამდვილი აზრი და გულისთქმა. მაგრამ მას ის გამოხატულება უფრო ზიზღად და სიძულვილად მოეჩვენა, ვიდრე სინანულად ან სიბრალულად. და თეიმურაზს უნებურად გაახსენდა მარგოს იმ დროინდელი გამომეტყველება, როცა მარგო ყოფილი მღვდლის ივანეს სახლში თეიმურაზის სანახავად მოვიდა და უცებ უცნაურად შეიცვალა და აღელდა.
– რა მაქვს საზიზღარი? რატომ შემიძულა მარგომ? – ერთხელ კიდევ ჰკითხა თეიმურაზმა თავის თავს.
– იმიტომ შეგიძულა და შეგიზიზღა, – მიუგო უჩინარმა ორეულმა, – რომ წარმავალი ხარ, საბრალო, სუსტი და მომაკვდავი; იმიტომ შეგიზიზღა, რომ ბრძოლა წააგე; იმიტომ, რომ უბრძოლველად დაუთმე შენი ცოლი და პატიოსნება აგერ იმ პირუტყვს, ახმახს, ველურ ჯაყოს, რომელსაც შენზე უფრო ძლიერი აქვს მკლავებიც და ყბებიც, წვივებიც და ხმაც, გულიც და სულიც.
– ვითომ?.. ვითომ ამიტომ? – ჰკითხა თეიმურაზმა.
– დიახ, ამიტომ, მხოლოდ ამიტომ. ეს კიდევ არაფერი. შენც მარგოს მზითვად მისდევ და ჯაყოს ყმად უდგები, ისიც მხოლოდ იმისთვის, რომ ათასში ერთხელ შენს მარგოს ძაღლივით შეხედო. ვის?! მარგოს! შენს მარგოს, რომელმაც...
– ოოოჰ, დიდებულო ღმერთო!
და თეიმურაზმა ისე ძლიერად ამოიოხრა, რომ გვერდით მდგომმა გლეხებმა გაოცებით გადმოხედეს. გადმოხედეს და თვითონაც ამოიოხრეს, თან გაკვირვებითა და თანაგრძნობით თავები გააქნიეს.
– ცოტაოდენი პატივი მაინც დასდე შენს თავს, სახელსა და წარსულს, – ბრაზით კორტნის თეიმურაზის გულს ორეული. – ნუ იბრმავებ თვალებს. თავს ნუ იტყუებ, ნურც მარგოს ამართლებ. მთელმა ქვეყანამ იცის, რომ ცოლმა გიღალატა.
– ო-ო-ო-ჰ! – ერთხელ კიდევ ამოიკვნესა თეიმურაზმა. და მისი კვნესა მთელ ეკლესიას მოედო.
აქეთ-იქიდან ყოფილ თეიმურაზს ისევ სიბრალულით გადმოხედეს.
– საწყალი! – ჩაიჩურჩულა თეიმურაზის გვერდით ერთმა ქალმა და იმანაც ამოიოხრა.
ორეული არ ცხრება:
– ღალატს თავი დავანებოთ: მარგოს ეზიზღები.
– ვაი მე! – ხმამაღლა დაიკვნესა თეიმურაზმა და ორივე ხელი გულზე მიიკრა, რომელიც ამოვარდნას ლამობდა.
ეკლესიაში ჩურჩული ატყდა. თეიმურაზს ხალხი შემოეხვია, მაგრამ ხევისთავი ყურს არავის უგდებს და ვერც ვერავის ხედავს.
– ეზიზღები, რადგან ქალაჩუნა ხარ, – ჩასჩურჩულებს ორეული.
– მართალია! – ხმამაღლა ეთანხმება თეიმურაზი.
– არ მესმის, რა დაგემართა? – განაგრძობს ორეული. – შენი წინაპრები რკინას ჭამდნენ, დათვებს ხანჯლით ხოცავდნენ და ყინულზე იძინებდნენ. წინ დაიხედე. ისე დგახარ შენი მამის საფლავზე, როგორც წიწილა დევის მკერდზე.
– წიწილა! ხა-ხა! – გესლით იცინის თეიმურაზი.
– საბრალო... საწყალი... – ისმის აქეთ-იქიდან ჩურჩული.
– მამაშენი და შენი წინაპრებიც სულითაც და ხორცითაც ფოლადისგან იყვნენ ჩამოსხმული. შენ კი გაქალდი და გაფუვდი. წყალსაც ძლივს ყლაპავ და ბუმბულიც მძიმე ლოდია შენთვის, არც კბილები გაქვს დასაგლეჯად, არც მკლავი მოსაქნევად, არც ხმა შესატევად. გულის ადგილას დამპალი ძონძი ჩაგიგდია, სულის ნაცვლად სიმყრალე დაგიგროვებია, ხოლო ძარღვებში ცხელი სისხლის მაგივრად ჭაობის დუბელა ჩაგისხავს, ისე დაკნინდი და დაილიე, რომ ვაჟკაცობისა აღარაფერი არ შეგრჩა.
– ეგეც მართალია! – ხმამაღლა უდასტურებს თეიმურაზი.
– მაშ ასე გეკუთვნის, რომ ასე გაგსრისეს და გაგათრიეს.
– ასე მეკუთვნის, ასე მეკუთვნის! – ისევ ხმამაღლა ეთანხმება თეიმურაზი.
– მაშ დაანებე თავი შენს მარგოს და დაიწყე ახალი ცხოვრება.
– ღმერთო, მიშველე!
– თეიმურაზ! – ჩასჩურჩულებს ყურში ივანე აბოდებულ ხევისთავს. მაგრამ თეიმურაზს ივანესთვის აღარ სცალია.
– დაიწყე ბრძოლა, გაიკაფე საკუთარი გზა და დადექი საკუთარ ფეხზე!
– ეგრე... ეგრე... მართალია, მართალია! – თანახმაა ხევისთავი.
– რათა ცოლსა ამას ეშინოდეს ქმრისა... – არიგებს მღვდელი მარგოს.
– მაგრამ თავდაპირველად დღესვე უნდა წახვიდე აქედან და სამუდამოდ დაივიწყო მარგო.
– ვაი მე, დედა! – ვერ უძლებს თეიმურაზი.
– თეიმურაზ, რა დაგემართა? – ეკითხება ივანე.
– ახლავე გადი ეკლესიიდან, – უბრძანებს თეიმურაზს ორეული.
– ცოტას კიდევ მოვიცდი... მერე, მერე გავალ, – ეუბნება ორეულს დასუსტებული და გამძვინვარებული სული და ორეულის ტყვეობიდან ვერ თავისუფლდება.
ყოფილი მღვდელი ივანე და რამდენიმე გლეხი ჩურჩულით ელაპარაკებიან თეიმურაზს და ეკლესიიდან გასვლას ურჩევენ. მღვდელმა წირვა შეწყვიტა და მოთმინებით ელოდება სიჩუმეს. ჯაყო მოტრიალდა და ხარის თვალებს აბრიალებს. მარგოს ღრმად დაუხრია თავი და თვალებზე ხელსახოცი აუფარებია.
თეიმურაზი მაინც არავის ხედავს, არც არავის ლაპარაკი ესმის. ერთი ხელით სათვალეებს ისწორებს, მეორე ხელს ცხვირწინ იქნევს და ცხარედ ებრძვის ჟინიან ორეულს.
ივანემ ყურში ჩასძახა:
– ძმაო თეიმურაზ! ვერ მიცანი? ვერ მცნობ?
როგორ არა, როგორ არა! თეიმურაზმა იცნო ყოფილი მღვდელი ივანე! ივანეს როგორ არ იცნობს თეიმურაზი!
– რაო, აქედან წწ..წავიდეთო?.. რატომ უნდა წავიდეთ? მე ეკ...კლესიაში არ ვ...ვლოცულობ... რა თქვი? წ...წირვა გათავდა? კარგი... მაშ წავიდეთ!
და უცებ ძლიერი ხმით შესძახა:
– კმარა! კმარა მეთქი!
რა თქვა ივანემ? ნუ ყვირის თეიმურაზი? განა თეიმურაზი ყვირის? იქნება სხვამ შესძახა?
– ს...საკვირველია! საოცარია!
თეიმურაზს არ გაუგია თავისი ყვირილი.
– კარგი, კარგი... მოვდივარ, მო!
გეყოფა, ივანე, გეყოფა! თეიმურაზი გაჩუმდება... აი, გაჩუმდა კიდეც. მოდის თეიმურაზი, ახლავე მოდის.
და ერთხელ კიდევ შესძახა:
– კმარა! კმარა მეთქი!
ისევ უკვირს თეიმურაზს. თავისი ყვირილი ყრუდ მოესმა, მაგრამ განა ის ხმა თეიმურაზისა იყო? მაშ ის ყვირილი მართლა თეიმურაზისა იყო? მართლა თეიმურაზმა დაიყვირა?!
– საკვირველია! ს...საოცარია!
არა, თეიმურაზს ხმაც არ ამოუღია... ივანე ტყუის! პეტრეც ტყუის! ყველანი ტყუიან! რატომ ჩააცივდნენ თეიმურაზს?! რა უნდათ მისგან?!. კარგი, მოდის თეიმურაზი, მოდის...
– ხა-ხა! საკუთარ პანაშვიდს დავესწარი! ჩემივე თავის დასაფლავება ვნახე! ხა-ხა-ხა! – ჩაიხითხითა თეიმურაზმა.
– ივანე, თავი დაანებე თეიმურაზს! რატომ მიეწებე მაგ ადამიანს ასე ძალიან?! თეიმურაზს ხმაც კი არ ამოუღია... თეიმურაზმაც იცის, რომ ეკლესიაში მიცვალებულის მოსახსენიებელი წირვა (პანაშვიდი) კი არ არის, არამედ ჯვრისწერაა. ქორწილია... ისიც იცის თეიმურაზმა, რომ ჯაყო ჯივაშვილი ჯვარს იწერს მარგო ხევისთავზე... მარგარიტა ყაფლანიშვილის ქალიშვილზე! იცის, იცის! მაგრამ ისიც მართალია, რომ ეს ქორწილი თეიმურაზის პანაშვიდია... დიახ! პანაშვიდია, პანაშვიდი!
მაგრამ თეიმურაზი ჯერ არ მომკვდარა! არც მოკვდება ასე ადვილად! დიახ, არ მოკვდება-მეთქი! თუმცა... რაო? იქ ვინ თქვა – „საწყალიო“?! აქეთ ვინ წამოიძახა – „უბედურიო“?!
– წამოდი, თეიმურაზ. წავიდეთ.
– ივანე, თავი დამანებე, მე თვითონ წამოვალ!.. არც საწყალი ვარ და არც უბედური. თუმცა მე... მე... ავად ვარ... მართლა უბედური და საწყალი ვარ... ვიყავი, დღემდე ვიყავი... დღეს კი... ახლა კი... ვაიმე, დედა!
ტვინში ცივმა გრიგალმა დაარტყა. თვალები გაუთეთრდა და გადმოუბრუნდა. ტუჩები აუთრთოლდა და აუცახცახდა. სახეზე სიფერმკრთალემ გადაჰკრა. თავი გვერდზე გადმოაგდო, თითქოს კისრის ძარღვები დაუწყდა. ხელები გაასავსავა, მუხლები მოიკეცა და ეკლესიის კარებში ცარიელ ტომარასავით ჩაიჩოქა და გაიშალა.
და იმავე წამს, ეკლესიიდან უცნაურად არეული ქალის კივილი, ქვითინი და სიცილი გამოვარდა.