მოხუცებულობის ჟამს, როდესაც შატბერდში იყო, ხანძთის ძმებზე ზრუნავდა, რადგან გაიგო, რომ მათი სულიერი მამა, გრიგოლი, ამქვეყნიურ ცხოვრებას შატბერდში დაასრულებდა. მაშინ, ვისაც სიარული შეეძლო, ყველა ერთად მივიდა შატბერდში წმინდა გრიგოლის მოსაძებნად. შატბერდელმა ძმებმა გაიხარეს თავიანთი ძმების მოსვლა, მაგრამ როდესაც გაიგეს მათი მოსვლის მიზეზი, სიხარული მწუხარებად გადაექცათ. მათ ლოცვით თაყვანი სცეს წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესიას და შემდეგ თაყვანი სცეს თავიანთ კურთხეულ მამას, სულიერად შობილმა და შრომით შეკრებილმა შვილებმა. გრიგოლმა სიხარულით აკოცა ყველას და გულმოდგინედ მოიკითხა, როგორც ტკბილმა მამამ და კეთილმა მოძღვარმა. შემდეგ ხანძთელმა და შატბერდელმა ძმებმაც აკოცეს ერთმანეთს და დასხდნენ. მაშინ კურთხეულმა გრიგოლმა ხანძთელებს მიმართა და უთხრა: „საყვარელო ძმებო და შვილებო, რა არის თქვენი აქ მოსვლის მიზეზი, მითხარით!“ ეპიფანემ და ზენონმა სხვა ძმებს უთხრეს: „თქვენი მხრიდან ღირსეული პასუხია საჭირო, რათა ბრძენი მოძღვრის წინაშე, როგორც ბრძენმა მოწაფეებმა, გულმოდგინების ღირსეული სიტყვა შესწიროთ და ღვთის მადლით სულის საწადელი მიიღოთ.“
მაშინ ყველამ ერთხმად თქვა: „ჰოი, ღვთის წმინდაო, ჩვენო სულიერ შვილებო, მამაო და ჩვენი ცხოვრების მზრუნველო, ქრისტეს მორწმუნეთა შემწეო! თუმცა ჩვენი შატბერდელი ძმები უფლის სათნონი არიან და ღვთის ნებისამებრ თქვენს ნებას ემორჩილებიან, მაინც ამდენი ხნის განმავლობაში თქვენი ხანძთაში არმოსვლა ჩვენთვის დიდი სირცხვილია და ყველა ადამიანისგან საყვედური, რადგან თქვენი წმინდა შრომის პირველი ნაყოფი ხანძთაა. ახლა ჩვენი აქ მოსვლა იმიტომ არის, რომ ხანძთაში წაბრძანდეთ და ანუგეშოთ ისინი, ვისაც აქ მოსვლა არ შეეძლო, და სხვა უდაბნოებსაც აჩვენოთ თქვენი სრული სიყვარული ჩვენდამი. ესეც იცოდეთ, თუ არ მოგვისმენთ, ყველა აქ დავრჩებით თქვენს წინაშე, რადგან ამჟამად უთქვენოდ ხანძთაში დაბრუნება ჩვენთვის მძიმეა.“ წმინდა გრიგოლმა თქვა: „კურთხეულია ქრისტე, ყოველთა ღმერთი, რომელმაც თავისი წმინდა სიყვარულის მცნება მტკიცედ ჩაუნერგა თქვენს გულებში ჩემ, გლახაკი ბერის, მიმართ, ჩემო საყვარელო შვილებო, და უფრო მეტად ქრისტეს შვილებო, მისი წმინდა ნების შემსრულებლებო, რომელმაც თავის ბრძანებებს სახარება უწოდა. რადგან თავისი მოსვლით მშვიდობა ახარა ადამიანებს, თავის მტრებს, რომელთა სიყვარულისთვის სიკვდილი დაითმინა და გვასწავლა ყველას, რომ ყველა სათნოების თავი ღვთაებრივი სიყვარულია. ახლა თქვენ სიყვარულმა მოგიყვანათ აქ. ჩემთვის კი ორივე მხარე მძიმეა: ჯერ თქვენი შეწუხება, შემდეგ კი ამ ძმებისგან განშორება.“
მაშინ მან მოუწოდა ყველა შატბერდელ ძმას და უთხრა მათ: „მოდით, შვილებო, ხანძთის მკვიდრ ძმებთან ერთად, და ერთმანეთთან შეათანხმეთ ნება, რადგან ბრძენთაგან შფოთი გარბის, და ერთად დაამტკიცეთ უკეთესი. მე ვფიქრობ, რომ ადრე აშენებულ ადგილს უფრო მეტი პატივი ეკუთვნის თავისი მშენებლისგან, ისევე როგორც მოხუცებულს ეკუთვნის პატივით მსახურება ახალგაზრდისგან.“ შატბერდელმა ძმებმა უთხრეს: „ჭეშმარიტია თქვენი ბრძანება, წმინდაო მამაო. უფალი ცოცხალია და თქვენი წმინდა ლოცვაც, სამართალი რომ არ მოგვცემდეს, ჩვენს ძმებს არ დავუთმობდით.“ ეს რომ თქვეს და მსგავსი სიტყვებიც საჭიროებისამებრ, მაშინ კურთხეულმა მამა გრიგოლმა ყველას უთხრა: „შვილებო, ქრისტეს ბრძანებამ შეგვკრიბა დღეს, რათა ერთობისა და სიყვარულის სიმტკიცე ახლა დავუმტკიცოთ მომავალ თაობებს, ამ ორ მონასტერში დამკვიდრებულ ძმებს, როგორც მარადიული კანონი, უფლის სიტყვისამებრ, რომელმაც მოციქულებს უთხრა: „ამით იცნობენ ყველანი, რომ ჩემი მოწაფეები ხართ, თუ ერთმანეთი გეყვარებათ.“ და კვლავ უბრძანა მათ: „რასაც თქვენ გეუბნებით, ყველას ვეუბნები.“ ახლა თქვენც დაიცავით უფლის ბრძანებები ერთმანეთის პატივისცემითა და სიყვარულით, ყოველგვარი სათნოებით, უეჭველი სიმდაბლით და თქვენს წმინდა ეკლესიებში ერთმანეთისთვის ილოცეთ. მე კი, გლახაკი, მუდამ გახსოვდეთ თქვენს წმინდა ლოცვებში, და თქვენი ძმობა კარგად გამოჩნდეს ახლობლებისა და შორიელების თვალში. თუ რომელიმე ძმას მოუნდება ხანძთიდან შატბერდში ყოფნა, ან შატბერდიდან ხანძთაში, არავის ჰქონდეს უფლება, არ მიიღოს ისინი, ან შფოთით ხელი შეუშალოს მათ განზრახვას და ძალით შეაჩეროს რაიმე სამართლიანი მიზეზის გარეშე.
თუ ვინმე უსამართლოდ შეაჩერებს, ღმერთს მისცემს პასუხს განკითხვის დღეს, რადგან ჩემი ნება არ არის თქვენი სულიერი მამის ნება, მოციქულის სიტყვისამებრ: „თუმცა ბევრი აღმზრდელი გყავთ, მაგრამ მრავალი მამა არა.“ სხვა ყველა სულის ცხოვრების ღვთაებრივი წესი თავიდანვე ჩემ მიერ გაქვთ დადგენილი, მასზე მტკიცედ იყავით უკუნისამდე. ქრისტეს მშვიდობამ, რომელიც ყოველგვარ გონებას აღემატება, დაგიცვათ ყველანი სულისა და ხორცის ყოველგვარი ვნებისგან და მიგიყვანოთ წმინდანებთან ერთად.“
შემდეგ წმინდა გრიგოლი ეკლესიაში შევიდა და ცრემლით თავი დაჰკრა მას, მდუმარედ დატოვა მშვიდობა და გამოსვლისას ბერებს აკოცა, შემდეგ კი ხანძთისკენ გაემართა. მთელი ხალხი ცრემლებით მიჰყვებოდა. წმინდა გრიგოლი მაღალ ადგილას დადგა ღვთის ხალხს შორის, ქრისტეს დიდება შესწირა და თქვა:
„ჩემო უფალო იესო ქრისტე ღმერთო, დედამიწაზე მოსვლამდე სამყაროში იყავი და ახლა ცათა ზედა მყოფი ღვთაებრივი ძალის ნათლით ჩვენთან ხარ ჩვენს დასახმარებლად. შენ, უფალო, მოწყალებით მიმიძღვენი მე ამ სამ ქვეყანაში სამ კეთილ, წმინდა მღვდელ თანამოაზრესთან ერთად, რომლებიც სიკვდილამდე მუდამ განუწყვეტლივ გწირავდნენ უსისხლო, წმინდა მსხვერპლს და მრავალი სულის თავშესაფრად აქციე ისინი. მათი სიკვდილის შემდეგ კი ღირსეულად მიიღე ისინი ზეციურ საკურთხეველზე ანგელოზებთან ერთად უბრკოლებოდ სამსახურებლად. ახლა ჩემ მიერ ააყვავე შენი ნების შემსრულებლები, ქრისტე, რადგან სიბრძნის ტალანტი, რომელიც ჩემი სიყრმიდან მომეცი, გავამრავლე ის, როგორც ერთგულმა მონამ შენს მორწმუნეთა შორის. ახლა შენს წინაშე არიან სასუფევლის მოწაფეები. აკურთხე, ქრისტე, როგორც აკურთხე წმინდა მოციქულები და დაიცავი მომავალი თაობის ჩემი შვილები ქვეყნიერების აღსასრულამდე შენი ნებისამებრ და წყალობა მოიღე ყველა მართლმადიდებელი ქრისტიანისთვის, უფალო!“
შემდეგ შატბერდს ჯვარი გადასახა და უთხრა: „კეთილად აყვავდი, შატბერდო, შეიმკე მადლით და განმტკიცდი ღვთის ძალით, რათა შენი მსხვერპლის ნაყოფი დროდადრო უბიწოდ შესწირო უფალს, რადგან მე ახლა მშვიდობას გიტოვებ შენ და ჩემს სახეს ხორციელად ვეღარ იხილავ, სანამ უფალი დიდებით არ მოვა. ახლა თუმცა ხორციელად გშორდები, სულით მუდამ შენთან ვარ შენს დასახმარებლად.“ მაშინ შატბერდის მკვიდრნი მწარე ცრემლებით ტიროდნენ ამ სიტყვების გამო, რომ თავიანთ მოძღვარს ხორციელად ვეღარ იხილავდნენ.
წმინდა გრიგოლმა კი უთხრა მათ: „შვილებო, სულის სიბრძნით სძლიეთ გულის ტკივილებს. ნუ შეძრწუნდება თქვენი გონება. მე ასე გპირდებით, ქრისტე არაფერს მოგაკლებთ აქ და იმ საუკუნო ცხოვრებაში, თუკი დაიცავთ იმ მონაზვნურ წესს, რომელიც ჩემგან ისწავლეთ და რომელიც პირველმა წმინდა მამებმა დაადგინეს. ასევე ვამცნობ ჩემს მომავალ შვილებს, რათა დაიცვან ეს წმინდა მოძღვრება. თუ დრომ გაჭირვების გამო წესი შეცვალა, რაც სულისთვის დიდად არ იქნება საზიანო, მაშინ ამ დროს იყოს შენდობა და არა სამუდამოდ, არც მრავალი სიამოვნების დევნით, რის შესახებაც ნათქვამია: „არაფერი ისე არ განარისხებს ღმერთს, როგორც ზედმეტი სიამოვნებაო.“ მე კი, როდესაც ღირსი გავხდები უფალთან მისვლისა, ვილოცებ თქვენთვის, რადგან ძალიან დამამშვიდეთ. ახლა, სანამ ხორცში ვარ, ჩემთვის და თქვენთვის ვლოცავ, ხოლო როდესაც ამ წარმავალი სამყაროსგან განვთავისუფლდები, ქრისტეს ვესავ, რომ ჩემი ვედრება თქვენთვის და ყველა მორწმუნე მლოცველისთვის და ჩემი შვილებისთვის განუწყვეტელი იქნება მის მიმართ, რათა ღვთისგან მიიღონ წყალობა და სრული დახმარება მარადიული სიხარულისთვის.“
როდესაც ეს სიტყვები დაასრულა, მაშინ აკოცა ცრემლებით სავსე შატბერდელ ძმებს და დიდი ვედრებით დაარწმუნა ისინი, რომ თავიანთ ადგილას დაბრუნებულიყვნენ, თვითონ კი ხანძთელ ძმებს გაჰყვა. თანაბარი საზღაური მიიღეს ღვთისგან მათ, ვინც ის წაიყვანა, და მათ, ვინც დაბრუნდა, რადგან ყველას თანაბრად ჰქონდა მამისა და მოძღვრის რწმენა და სიყვარული. როდესაც კურთხეული გრიგოლი შატბერდიდან ხანძთაში ჩავიდა, ხანძთასთან ახლოს მდებარე უდაბნოებმა გაიხარეს და ძმები ყველა მხრიდან მოდიოდნენ წმინდა გრიგოლის სანახავად. ისინი მისგან კურთხევასა და ლოცვას იღებდნენ და სიხარულით სავსენი ბრუნდებოდნენ თავიანთ ადგილებზე. რადგან ხანძთის დიდება მარადიული და ცნობილი სამკაულით ამაღლდა, რადგან ის მომავალი თაობებისთვის მოსვენების ადგილად იქცა შრომისმოყვარეების შრომით. ამ დროს კურთხეულმა მამა გრიგოლმა გაიხარა, რადგან თავისი მონასტერი კარგ მდგომარეობაში იხილა და დიდი მადლით აკურთხა ერთგული წინამძღვარი, მამა ეპიფანე, და ყველა მისი მორჩილი ძმა.
მაშინ ერთმა განმარტოებით მყოფმა მღვდელმა კურთხეულ გრიგოლს სთხოვა, რომ თავის სენაკში პატარა ეკლესია აეშენებინა წირვისთვის. წმინდა გრიგოლმა კი უთხრა: „ძმების კრებულში ასეთი საქმე უწესოა. თუ შენ ააშენებ პატარა ეკლესიას, ყველა ძმა ააშენებს. და როდესაც დეკანოზი წირვისთვის ზარს დარეკავს, მღვდელი დიდ ეკლესიაში გაჭირვებით იპოვის ადგილს. ამაში ბევრი სხვა რამეც არის სულისთვის საზიანო და არა სასარგებლო, და მე ამას არ ვუჭერ მხარს.“
ამის შემდეგ გრიგოლმა დიდ ზენონს უთხრა: „ძმაო, ჩავიდეთ ვენახში, რომელიც ოპიზის გზასთან ახლოსაა“, რადგან მოსავლის აღების დრო იყო. ორივე ერთად ჩავიდა იმ ვენახში, რომელიც კარგად იყო მოვლილი და ნაყოფიერი. ამ დროს მოვიდა სანატრელი მამა მაკარი ოპიზელი, რათა თავისი მოძღვარი, მამა გრიგოლი ენახა. მათ ძალიან გაუხარდათ ერთმანეთის ნახვა და სიყვარულით მოიკითხეს. რადგან სადილის დრო იყო, სუფრასთან დასხდნენ. სადილის შემდეგ გადაწყვიტეს, რომ იქ დარჩენილიყვნენ ხვალინდელ დღემდე. საუბრისას მამა მაკარიმ ნეტარ გრიგოლს ჰკითხა: „თუ მწვალებლის შვილი მართლმორწმუნე გახდება, სჭირდება თუ არა მას ნათლობა?“ წმინდა გრიგოლმა უპასუხა: „მოციქული მათ მატყუარებს უწოდებს, ვინც თავის მრუდე მოძღვრებს სახელებს არქმევს. ჭეშმარიტი მორწმუნეებისთვის წმინდა მოციქულების სახელების დარქმევა პავლეს არ მიუღია, არამედ აბრალებს და ეუბნება: „რატომ არის თქვენ შორის განხეთქილება? რადგან თითოეული თქვენგანი ამბობს: „მე პავლესი ვარ“ და ამის შემდეგ, ყველა მართლმადიდებელს ქრისტიანი უწოდა. ახლა, მართალია, წერილიც მიუთითებს, რომ ზოგ მწვალებელს ნათლობა სჭირდება, ზოგს კი არა.
მე კი ამას ვიტყვი: როგორც ყველამ იცით, ჭეშმარიტი ქრისტიანების შვილებს მწვალებელი მღვდელი ვერ მონათლავს, თუნდაც მოუნათლავი მოკვდეს, რადგან მათთან ნათელი არ არის. მოუნათლავის სიკვდილი სჯობს კანონის დარღვევით უსჯულოებას. ასევე, საჭირო და სამართლიანია ყველა მწვალებლის შვილის მონათვლა, თუმცა მათი მწვალებლობა სხვადასხვანაირად გამოიყურება, ისინი ერთმანეთთან დაკავშირებულია ცდუნებებით, როგორც ის მელიები, რომელთა კუდებიც სამსონმა ერთმანეთს შეუკრა და ლამპრები გამოაბა. ისინი ყველა მწვალებლის სახე იყვნენ, რომელთა საბოლოო ადგილი საუკუნო ცეცხლია. რადგან ისინი გაუცხოებულნი არიან ჩვენი წმინდა დედის, ერთადერთი კათოლიკე სამოციქულო ეკლესიისგან. ისინი საშოდანვე ცდებიან, რისთვისაც მათთვის მეორედ შობაა საჭირო. ისინი სიცრუეს ამბობენ, რადგან ყოველთვის განხეთქილებას ქადაგებენ და ცილს სწამებენ, რადგან ისინი ჩვენი წმინდა მამა მოძღვრების მიერ შეჩვენებულნი არიან.
თუ მწვალებლების შვილებს კრებაზე დასწრება სურთ, მათთვის ეს წესიერი აღარ არის, არამედ სიფრთხილე და საერთოდ არ უნდა ესაუბრო მათ კრებაზე. რადგან მორწმუნეს, რომელსაც სასწაულის მოხდენა არ შეუძლია, ურწმუნოებთან კამათი არ სჭირდება. და რადგან ყველა მწვალებელს ერთი სახელი – მწვალებელი – ჰქვია, მათი ცდომილებაც ერთად არის გამყარებული მტრის მიერ. ამიტომ ყველას ნათლობაა საჭირო, რათა ცილისწამების ეჭვი გაქრეს და ქრისტეს ჭეშმარიტ სამწყსოსთან სრული სიხარული იყოს.“
მრავალი ასეთი სიტყვა თქვა ნეტარმა გრიგოლმა. მამა მაკარიმ უთხრა: „ჭეშმარიტად სამართლიანია შენი ბრძანება, წმინდაო მამაო, მაგრამ ნათლად მითხარი წმინდა სამების შესახებ ისეთი სიტყვა, რომელიც ღირსეული იქნება მოლაპარაკეებისთვის.“ მან უპასუხა: „ისწავლე ესაიასგან, რადგან სერაფიმებისგან ისწავლა წმინდა სამების თანაბარი პატივი, რომლებიც დაუღალავად ღაღადებენ: „წმინდა არს, წმინდა არს, წმინდა არს უფალი საბაოთ“. გრიგოლ ღვთისმეტყველი კი სამების სამ ჰიპოსტასზე ამბობს: „როდესაც სახლში სამი სანთელია, მათი ნათლის განცალკევება შეუძლებელია და არც მათი შერევნა“. ეს არის წმინდა სამების სარწმუნოება. საგანძურში ყველაფერი ჭეშმარიტებით წერია და ამას ამბობს, რომ მამა ძეზე თვალის დახამხამებითაც კი არ არის უხუცესი. ახლა, როგორც წმინდა წიგნებიდან ვისწავლეთ სიბრძნე, ეს საკმარისია შენთვის მოძღვრად ყველაფერში.“ ნეტარმა მაკარიმ უთხრა: „წმინდაო მამაო, როგორც თავიდან მონაზვნობის ხატი უფალმა შენი ხელით მომცა, ახლა ასევე სულიერი სწავლა შენი პირით მომანიჭოს, რათა სამუდამოდ ჩემს საყრდენად იქცეს.“ როდესაც საღამო დადგა, სამივე ღვთის კაცი ერთ სახლში იყვნენ და წესისამებრ ფსალმუნები თქვეს. მაკარის ჩაეძინა და საწოლზე მიიძინა.
მაშინ ნეტარი მამა გრიგოლი და ზენონი მშვიდი ხმით ფსალმუნობდნენ. ღვთიურმა მადლმა ისინი დიდების ნათლით გაანათა და ბნელი სახლი მზის სხივებივით გაანათა. როდესაც მამა მაკარის გაეღვიძა, თქვა: „რა საკვირველად გამოიყურებიან ეს წმინდანები!“ მამა გრიგოლმა უთხრა: „ძმაო მაკარი, რატომ გიკვირს ეს ხილვა? განა არ გსმენია წერილიდან: „საკვირველია ღმერთი თავის წმინდანთა შორის“? ასე ხარობდნენ სამივე წმინდა სამების მაქებარი და ცისკრის საგალობლები თქვეს.
როდესაც იმ მშვიდობის სადგურებში გათენდა, ერთმანეთს მშვიდობა დაუტოვეს და მამა მაკარი ოპიზაში წავიდა. მამა გრიგოლი და ზენონი კი თავიანთ მონასტერში დაბრუნდნენ. რადგან ეს ზენონი თავისი მოძღვრის სათნოებებს მიუახლოვდა, რის გამოც ხალხი ნეტარი გრიგოლის გარდაცვალების შემდეგ ამბობდა: „ზენონი კლარჯეთის დიდებული უდაბნოების მტკიცე ზღუდეა.“
ჩვენს ნეტარ მამა გრიგოლს გულმა უთხრა, რომ სხეულიდან გასულიყო და ღმერთთან მისულიყო. უფალმა აუწყა მისი ნების აღსრულება, როგორც დავითმა თქვა: „რადგან უფალი თავისი მოშიშების ნებას შეასრულებს, მათ ლოცვებს მოისმენს და იხსნის მათ.“ მაშინ მან თავის ძმებს უბრძანა, სანთლების კერეონები დაემზადებინათ შესაწირავად ყველა ახლომდებარე უდაბნოსთვის, რომლებიც არის ოპიზა და მისი ფრთები – ბერთა და ახლომდებარე მიძნაძორო და წყაროსთავი თავიანთი მცხოვრებლებითურთ. შატბერდი, მართალია, სხვა უდაბნოებს ოდნავ შორს არის, მაგრამ განუყოფლად თანამოძმეა მათი ღვთის ხალხის სიკეთით და ყოველგვარი ღვთიური მოძღვრების წესითა და მონაზვნობის კანონით. იგი ყოველგვარი კეთილი საქმით თანაბრად პატივცემულია ღვთისაგან და ადამიანებისგან, რადგან ის ყოველთვის ახლომდებარე მონასტრების სიამაყეა. მან ყველა ამ უდაბნოსთან ერთად გაგზავნა კერეონები და შეუთვალა ის დღე, რომელშიც უნდა აენთოთ და მისთვის ელოცათ.
მათ მიხვდნენ მისი ამქვეყნიდან გარდაცვალების ჟამს, რადგან როგორც წმინდა ღვთისმშობლის გარდაცვალებისას მოვიდა წმინდა მოციქულთა გუნდი დედამიწის კიდეებიდან, ასევე წმინდა მამები შეიკრიბნენ იმ დღის დროულ ჟამს, რათა პატივი მიეგოთ ნეტარი მოხუცებულისთვის და მისგან კურთხევა მიეღოთ. ის სიხარულით აღივსო მათი ხილვით და ქრისტესმიერი კურთხევით აკურთხა ყველა და უთხრა მათ: „უფალმა მოგცეთ თქვენი შრომის საზღაური, რომელმაც თქვა: „უძლური ვიყავი და საპყრობილეში, და მოხვედით ჩემთან.“ რადგან მე ახლა სხეულის საპყრობილედან გავდივარ და უძლურებისგან ვთავისუფლდები ღვთის მადლით, რომელმაც ჯვრით სიკვდილი დაამარცხა და ავაზაკთან ერთად ყველა მორწმუნეს თავისი წმინდა ჯვარი მიანიჭა წინამძღოლად და ანგელოზთა შორის წმინდა ქრისტიანობის ნიშნად ის სამეფო ბეჭედი, რომელიც მორწმუნე ადამიანთა სულს აქვს სამუდამო საფარველად და საცხოვნებლად.“
მაშინ ყველა იმ მამამ ნეტარ გრიგოლს უთხრა: „წმინდაო ღვთისაო, ქრისტეს ბრძანებებისამებრ ნეტარების საქმეთა მემკვიდრეო, ნებით ღარიბო სულით იმ სიმდაბლის გამო, რათა სასუფეველი დაიმკვიდრო, გულით მგლოვიარეო, რათა საუკუნოდ ნუგეში მიიღო, გონებით მშვიდო, სამოთხის სიკეთეს მომლოდინეო, სიმართლისთვის მშიერო და მწყურვალო და იმ ტკბილი საზრდელის, დედამიწაზე ამოუწურავის ღირსო, მოწყალეო ღარიბთა მიმართ, არასოდეს მოგშორდება ღვთის წყალობა. წმინდაო გულით და სულით, ყოველთვის ღვთისმხილველო, მშვიდობისმყოფელო ძმებს შორის და წმინდა ანგელოზთა მშვიდობას მიღწეულო ღვთის შვილის წოდებით, დევნასა და ჭირს ღვთისთვის თავის დამდებო, რათა ქრისტესთან ერთად დამკვიდრდე, ქრისტესთვის შეურაცხყოფილთა თავშესაფარო და ჩვენი მარადიული ცხოვრებისთვის მზრუნველო, შენ გიხაროდეს და მხიარული იყავი, რადგან შენი საზღაური დიდია ცაში, რადგან შენ, მოციქული პავლეს მსგავსად, კარგი ღვაწლი იღვაწე, სრბა დაასრულე, სარწმუნოება დაიცავი კეთილი საქმეებით სრულყოფილი. ამიერიდან გელოდება სიმართლის გვირგვინი, რომელსაც მეუფე მოგანიჭებს შენი წმინდა შრომის სანაცვლოდ. მაგრამ ნუ დაგვივიწყებ ჩვენ, შენს სულიერ შვილებს, როდესაც მიხვალ სახიერი, მოწყალე და შემწყნარებელი ტკბილი უფლის წინაშე, გაიხსენე შენი სამწყსო და ნუ გაჩუმდები ჩვენთვის ქრისტეს მიმართ ღვაწლში, რადგან ყოველთვის შეგიძლია დაეხმარო ყველას, ვინც შენს ლოცვებს ენდობა და შენს შუამდგომლობას მიმართავს.“
მაშინ წმინდა გრიგოლმა უთხრა მათ: „თუმცა მე თავი უფალს მივუძღვენი და ჩემი სიყრმიდანვე ძალისამებრ ვშრომობდი, თქვენი სიტყვების პატივი უფრო დიდია, ქრისტეს მსახურო მამებო. მაგრამ ღმერთი ადამიანებისგან გულმოდგინებას ეძებს და სანაცვლოდ სასუფეველს ანიჭებს თავის მორჩილებს. მეც მომმადლოს დამკვიდრება მისი ნების შემსრულებლებთან ერთად, თქვენი, ყველას ლოცვით. თქვენ კი გახსოვდეთ ჩემი სიფრთხილე მონაზვნობის მიმართ, რომელიც იხილეთ, მას შემდეგ, რაც თქვენ შორის დავსახლდი აქამდე, რადგან ასეა საჭირო ცათა სასუფევლის ძიება. ჩემთვის კი ილოცეთ, რათა ღვთის წინაშე მადლი მომეცეს, რომ თქვენ, ჩემს შემწეებს, უფლის მიერ დაგეხმაროთ.“
მაშინ მან ხანძთაში მყოფ ძმებს უთხრა: „შვილებო, რომელი მცნებაც თავიდანვე ჩემგან გესმა, თქვენი სულის გადასარჩენად დაიცავით და ყოველთვის გაიხსენეთ. მე თუ ქრისტეს წინაშე გაბედულებას ვიპოვი, მისი სიკეთე არ მოგაკლდებათ არც ამ და არც იმქვეყნად. ახლა კი ქრისტეს ჯვრით გეუბნებით, რომ ჩემი სხეული ჩემს ძმებთან ერთად დამარხოთ, რადგან სათნოებების მოპოვებით ჩემს ძმებზე უკეთესი არ ვარ. ამიტომ ყველას გევედრებით, არასოდეს დამივიწყოთ თქვენს ლოცვაში ღვთის მიმართ, მე, რომელიც ყოველთვის თქვენთვის ვლოცულობდი და ახლა თქვენთვის ქრისტეს მიმართ ვედრებას შევწირავ სამუდამოდ. გამიხსენეთ ყოველთვის ლოცვითა და ჟამისწირვით, მე, სიკვდილით თქვენგან გაუცხოებული. იხილავთ რა ჩემი ამქვეყნიური საცხოვრისის ადგილს, რადგან აჰა, ვიდრე ხელახლა მოწოდების ჟამამდე ჩემი სხეული მიწად იქცევა, სული კი უფალმა შეიწყნაროს.“
როდესაც ნეტარი გრიგოლი ამ სიტყვებს ამბობდა, მისი სახე ქრისტესგან მომდინარე მიუწვდომელი, ბრწყინვალე ნათლით განათდა. უფლის ანგელოზთა დასი შემოერტყა მას, ხოლო ძვირფასი საკმევლის სურნელებამ შეავსო იქ შეკრებილი ყველა მამა. მართალ სულს ჰქონდა ჩვეულება, რომ ზეციურ წმინდა მთავრობათა ხილვები ჰქონოდა. ახლა კი მათგან სიხარულის ხმა მოესმა: „ნუ გეშინია ჩვენთან მოსვლის, ქრისტეს სანატრელო მსახურო, რადგან ცათა მეუფე ქრისტე შენ გთვლის მიწიერ ანგელოზად და ზეციურ კაცად. ახლა მოდი სიხარულით და იხარე შენს უფალთან ერთად დაუსრულებლად. ნეტარ ხარ შენ, რადგან მზად ხარ, რომ ადამიანთა შორის იმ ნეტარ დიდებაში დამკვიდრდე და საუკუნოდ მხიარული იყო.“ ეს სიტყვები მის ზოგიერთ მოწაფეს ესმოდა, მაგრამ დიდებული ხილვა ყველამ ნახა. მაშინ ნეტარმა გრიგოლმა სრულიად განიხარა ის დაუძლეველი სიხარული. ჯვარი გადასახა თავის მონასტერს და თავისი ძმები აკურთხა საუკუნო კურთხევით, ყველა ქრისტეს მორწმუნესთან ერთად. მან თქვა: „მეუფეო ქრისტე, რადგან შენ თვითონ იტანჯე და გამოსცადე, შეგიძლია დაეხმარო მათაც, ვინც მტრის მახეებითა და საცდურებით გამოიცდება. უფალო, შენ ხარ ქრისტიანთა შემწე. დაიფარე შენი მარჯვენით ისინი, ვინც შენს წმინდა სახელს ესავს და იხსენი ბოროტებისგან. მიეცი მათ დაუბრკოლებელი სიხარული. მე კი, შენი მონა, გადამარჩინე შენს სასუფეველში და წყალობით მომიხსენი შენი მეფობით.“
ასე შეჰვედრა სული უფალს და შეერთო ანგელოზთა დასს. რადგან უსხეულო ანგელოზები და ადამიანთა სულები ერთბუნებანი არიან და ადამიანის სულს ანგელოზებრივი მეტყველება აქვს. თუმცა დავითი ამბობს ხორციელი ენების გაჩერების შესახებ: „იმ დღეს დაიღუპება ყველა მათი ზრახვა“, მაგრამ ის ასევე ამბობს წმინდა სულების შესახებ: „იქადნიან წმინდანები დიდებით, იხარებენ თავიანთ ხსენებაზე“ და შუამდგომლობენ ქრისტესთან მათთვის, ვინც მათ ადიდებს.
რადგან ვიდრე ცოცხალთა და მკვდართა განკითხვამდე, მლოცველები იღვწიან მორწმუნე ხორციელ ადამიანთათვის. ისინი მოელიან სრულ სიხარულსა და მხიარულებას თავიანთი მეუფის დაპირებისამებრ, როდესაც უფლის დიდებით მოსვლისას დიდებაზე უფრო დიდებულ დიდებაში დამკვიდრდებიან. რჩეულთა შეკრება ცის ოთხი ქარისგან, ცის ერთი კიდიდან ცის მეორე კიდემდე, ნიშნავს, რომ ქრისტე ქარით, როგორც ეტლით, შეკრებს თავის წმინდანებს თავის წინაშე საუკუნო სიხარულად და ნეტარებად. მაშინ თითოეული მათგანი უფალს თავის ნაშრომს უჩვენებს და სანაცვლოდ ამოუწურავ სიმდიდრეს მიიღებს.
მაშინ, ნეტარო მამაო, ახალი ქრისტეს მოწამე, სანატრელი იოვანე, რომელიც ხანძთიდან იერუსალიმში ჩავიდა და სარკინოზთა ხელით ბაღდადში ქრისტესთვის მოკლეს და სასწაულით ბრწყინვალეა, იხარებდეს შენს რჩეულ შვილებთან ერთად, როდესაც მათ ქრისტეს წარუდგენ. იმ დროს რა იქნება ჩვენთვის, უდებთათვის, ნუგეში, ჩვენ, ვინც შენს მოწაფეებად ვართ წოდებულნი? რადგან სიყვარული ერთმანეთის მიმართ გამხმარია და ყოველი კეთილი საქმე შემცირებულია, ხოლო ნაკლოვანება აღორძინებულია. მაგრამ ღმერთის წყალობისა და ყველა წმინდანის შუამდგომლობის შემდეგ, ჩვენი იმედი შენი ლოცვებისკენაა, წმინდაო მამაო. მიიღე ჩვენი რწმენა, ღირსო, რადგან შენ იცი ჩვენი სიყვარული. თუმცა ხორციელად არ გვიხილავხარ, ნუ დაგვივიწყებ ჩვენ, არამედ იყოს შენი მადლი ჩვენი შემწე. წმინდა უდაბნოებში დამკვიდრებულთა და მთელი ერისათვის, რათა ვიპოვოთ შენთან ერთად ის წარუვალი სიხარულის ცხოვრება. ახლა, საყვარელო ქრისტეს მორწმუნენო, ჩვენც გვმართებს ყველას გულმოდგინება, ძალისამებრ კეთილი საქმის გასაკეთებლად, ღმერთის მოწყალებასთან და წმინდანთა შუამდგომლობასთან ერთად, რათა ღირსნი გავხდეთ ცოდვების შენდობისა და დიდი წყალობისა საუკუნოდ.
ჩვენი ნეტარი მამა გრიგოლი გარდაიცვალა ას მეორე წელს, ქრონიკონით ოთხმოცდაერთს. მისი გარდაცვალებიდან ოთხმოცდაათი წლის შემდეგ დაიწერა მისი ეს ცხოვრება, სამყაროს შექმნიდან გასულ ექვსი ათას ხუთას ორმოცდათოთხმეტ წელს. იერუსალიმში პატრიარქი იყო აგათონი, მცხეთაში კათალიკოსი მიქელი, ქართველთა მთავარი აშოტ კურაპალატი, ქართველთა მეფის ადარნერსეს ძე. აფხაზთა მეფე იყო გიორგი, კონსტანტინე მეფის ძე. ერისთავთერისთავი იყო სუმბატი, მეფე ადარნერსეს ძე. მაგისტროსი იყო ადარნერსე, მაგისტროს ბაგრატის ძე. ერისთავი იყო სუმბატი, მამფალ დავითის ძე. ქრისტემ მიანიჭოს მათ ყველას დაუბრკოლებელი დიდება.
იმავე დროს ანჩში ეპისკოპოსი იყო მაკარი. ნეტარი მამა გრიგოლის აშენებულ მონასტრებში მამასახლისები იყვნენ დიდებული აზნაურების შვილები: ხანძთაში – მამა თეოდორე, მცხუედას დისწული; შატბერდში – მამა გრიგოლი, ლიპარიტის ძე, რომელიც დიდი მამა გრიგოლის სახელით იყო შემკული. ქრისტემ სრულად შეამკოს ისინი თავისი მადლით და გაამართლოს თავის წინაშე საუკუნოდ!
ხანძთის წინამძღვრისა და მისი ძმის იოვანეს, და ამ წიგნის აღმწერელი გიორგი მერჩულეს – სამივე მათგანის გულმოდგინებით დაიწერა ხანძთაში ნეტარი გრიგოლის ეს ცხოვრება. ქრისტემ ჩაწეროს ისინი ცოცხალთა წიგნში და სრულად შეიწყალოს ყველა მორწმუნე, რათა გაიგონ ღვთაებრივი ნიჭი, როგორც მიწიერი, ისე ზეციური.
რადგან ეკლესიაში ერთი წიგნის მკითხველი მცირე მსმენელისთვისაც და მრავლისთვისაც თანაბრად საკმარისია. ასევე, თუ ერთი იკურთხება ან მრავალი, ის ერთი მაკურთხეველი საკმარისია, რადგან ქრისტეს ის სიკეთეები ჩვენდამი ამოუწურავია და წმინდანთა შუამდგომლობის მადლიც.
ამიტომაც, ნეტარი მამა გრიგოლის ხსენება იყოს ჩვენთვის ყოველთვის იმედად და სულისა და ხორცის შესავედრებლად. ყველა მართალთა შორის, მონაზონთა დასში, ჩვენი დიდი მამა ანტონის ერისთავის დაუღამებელ ნათელში, როგორც სოლომონმა თქვა: „მართალთა ზედა ნათელი მარადის.“ და კვლავ ამბობს: „ხოლო მართალთა სულები ღმერთის ხელში ცოცხლები არიან“ და განათებულნი არიან სიმართლის იმ მზისგან, რომელიც ცას ვერ იტევს და ქალწულის საშოში გამოუთქმელად დაეტია და ჩვენს გადასარჩენად გამოკაშკაშდა – იმ დაუსაბამო ნათლისგან, ჩვენი ღმერთის ქრისტესგან. რადგან მის წინაშე არაფერია შეუძლებელი, ვინც თავის ქმნილებას, ამ მზის თვალს, ასეთი ბრწყინვალება მისცა, რომელიც მთელ ხილულ სამყაროს ეფინება და თავისი ნათლით ანათებს. და მანვე, ყოვლისშემძლე ღმერთმა, მისცა ძალაუფლების მადლი ყველა თავის წმინდანს და ისინი ჩვენთვის განუწყვეტლივ ევედრებიან მას. ამიტომაც მათი ხსენება ქებით აღესრულება და მათი დღესასწაულის შემამკობლებს ყოველთვის ფარავს და ანათლებს მათ სულებს და მადლს ანიჭებს ყველა მორწმუნეს. რადგან მათ შეუძლიათ დაეხმარონ მათ, ვინც რწმენით ევედრება თითოეულ მათგანს. ისინი ყოველთვის შუამდგომლობენ ჩვენთვის წმინდა სამების წინაშე, ყოვლის შემოქმედის წინაშე, რომლისაა ძლიერება, დიდება, დიადი სილამაზე და დაუსაბამო და დაუსრულებელი მეფობა. და მას შეეფერება პატივი და ქებით თაყვანისცემა უკუნითი უკუნისამდე და მომავალ საუკუნეებში. ამინ.
ეს სასწაული ჩვენს ბერებს გვესმოდათ. მამა გრიგოლის მოწაფის, ხანძთის მამასახლის ეპიფანეს დროს, ანჭკორაში ცხოვრობდა მდიდარი კაცი, სახელად წერტა. ახლა, სადაც „წერტაჲსნი“ ჰქვია, იქ მისი თხების სადგომი ყოფილა. მას ჰყავდა ასული, რომელიც დაბადებიდან ყრუ და უტყვი იყო, მაგრამ ასაკით ჯანმრთელი. როდესაც ქალი ცამეტი წლის იყო, მის დედას სიზმარში გამოეცხადა ღირსი ეპიფანე და უთხრა: „ხვალ, ჩემს ჟამის-წირვაზე ხანძთაში, გამოაგზავნე კაცი. ჩემი, ეპიფანეს ხელების ნაბანს მოგცემ. ასვი ის შენს ასულს და თავზე სცხე. ქრისტე განკურნავს მას მისი ვნებებისგან ყველა წმინდანის მადლით.“
მორწმუნე ქალმა ქმარს არ უამბო სიზმარი, რადგან იმ დროს კაცი მონაზვნების მიმართ უარყოფითად იყო განწყობილი. მან ფარულად გაგზავნა კაცი. ნეტარმა ეპიფანემ უფლისგან იცოდა, რაც მოხდებოდა და კაცს თავისი ხელების ნაბანი მისცა. როდესაც კაცი მივიდა, ქალმა მტკიცე რწმენით სცხო უსისხლო მსხვერპლის ღირსად შემწირველი მღვდლის ევლოგია თავის ასულს. გოგონას სამი დღე და სამი ღამე ეძინა. როდესაც გაიღვიძა, თქვა: „დიდება ღმერთს, დიდება წმინდა სამებას, რომელმაც ნეტარი მამა ეპიფანეს ლოცვით განმკურნა და ეშმაკისგან მიხსნა.“ როდესაც წერტამ, მისმა მამამ, ეს სასწაული იხილა, გაკვირვებული და სიხარულით სავსე წავიდა ხანძთაში. როდესაც ცნობილ უდაბნოში მივიდა, ხმამაღლა ტიროდა თავისი პირველი, წარმდებობის გამო. მაშინ მამა ეპიფანემ სიხარულით და ნუგეშით მოიკითხა და ძალისამებრ დიდი პატივი სცა. წერტამ დიდი შესაწირავი მიუძღვნა და შესწირა წმინდა მთავარმოწამე გიორგის წინაშე. მადლობას უხდიდა ქრისტეს, საკვირველთმოქმედს, და მის მონა ეპიფანეს, რომლის ლოცვითაც სრული სიხარული მოეფინა. მისი ასული კეთილად ცხოვრობდა ამქვეყნად და საუკუნოდ. ჩვენთვისაც სრულად შეიწყალოს უფალმა ყველა თავისი წმინდანის შუამდგომლობით.
ხანძთის მკვიდრი, მოძღვარი გაბრიელი, ფრიად მოღვაწე, ნეტარი წმინდა მამა, გვიყვებოდა მამა ბასილის შესახებ. მრავალი წლის განმავლობაში, როდესაც ის ხანძთის მამასახლისი იყო, ასეთი კანონი ჰქონდა: როდესაც მონასტერში იყო, ტრაპეზის გარდა არაფერს ჭამდა და არც სვამდა. ავადმყოფობის დროს, რომლითაც ის წინამძღვრობისას გარდაიცვალა, მითხრა: „შვილო გაბრიელ, საოსტიგნით ცხელი კორკოტის საჭმელი მომართვი.“ მაშინ ის არ მქონდა, სხვა მოვამზადე და მივართვი, რადგან მრავალი დღე არაფრის გემო არ ეგრძნო. როდესაც გაიგო, რომ იმ დღეს ის საჭმელი საეროდ არ იყო, მაშინ ის, რაც მივიღე, გაბრაზებით დაღვარა და რისხვით მითხრა: „რატომ მაცდუნებ, საწყალო?“ მე კი შიშით შევუნდე და ვკითხე მისი დიდი გაბრაზების მიზეზი.
მან მითხრა: „შვილო, სიჭაბუკეში მამა გრიგოლის სახედარს ვუვლიდი და ჩემს ხორციელ მამას საურავით ვაწუხებდი. იმ ღვთის კაცს ქრისტესგან წინასწარმეტყველების მადლი ჰქონდა და ასე მიბრძანა: „ბასილი, მალე შენ ხანძთაში მამასახლისად დადგები. ახლა რასაც ნატრობ, მერე როგორი სამოსელი და საგებელიც გინდა, გექნება. მოხუცებულო, სულიერად მამაო შენი, ახლავე გაუწყებ და ქრისტეს ჯვრით ჯვარს დაგწერ: როდესაც ეს ჩემი სიტყვა საქმით აღსრულდება, ხანძთაში რაც იქნება, ყოველ ხორციელ საღვაწზე ტრაპეზით დაკმაყოფილდი. სხვაგან რაც იქნება, ის პატივი შენს ხორცს სიამოვნებად გეყოფა.“ ახლა კი მრავალი წლის განმავლობაში, ჩემი მამასახლისობისას, მამაჩემის კანონი საქმით აღვასრულე. შენ კი ჩემი სიკვდილის ჟამს ურჩობის სასჯელში ჩამაგდებდი, ამიტომაც გაგიბრაზდი.“ მე კვლავ შევევედრე და გამიკვირდა მისი დიდი მოთმინება. მამა ბასილიმ მაკურთხა ყოველი კურთხევით და მითხრა: „კურთხეულ იყავი უფლისგან შენ და ყოველი მართლმორწმუნე ერი წმინდა ღვთისმშობლისა და წმინდა გიორგის, და ყველა წმინდანის შუამდგომლობით. ამინ.“