ახლა გავიხსენოთ ადრე ხსენებული და ყოველთვის მოსახსენებელი ღირსი არსენი და ეფრემი, გრიგოლის მოწაფეები და აღზრდილები. ღმერთს სურდა, რომ ისინი თავიანთი მოლაპარაკე სამწყსოს მწყემსმთავრები გამხდარიყვნენ. დიდი ეფრემი, არსენზე მრავალი წლით ადრე, აწყურის საყდარში, სამცხეში, ეპისკოპოსად დაინიშნა. ხოლო შემდეგ დიდი არსენი მცხეთაში, ქართლის კათალიკოსი გახდა, ქრისტეს კვართის სამყოფელში. მათ შორის სიყვარული იყო, რადგან ერთად იყვნენ აღზრდილები.
მაგრამ ქართლის ეპისკოპოსები არსენის მამის, მირეანის გამო, ძალიან გულნატკენები იყვნენ. მიზეზი ის იყო, რომ მირეანმა მათი თანხმობის გარეშე, სამცხის ხალხის ძალით, თავისი შვილი კათალიკოსად დაადგინა, რამდენიმე ეპისკოპოსის დადგენითა და კურთხევით. უფლის დაშვებით, ეპისკოპოსების ეს უკმაყოფილება მცირე გაკიცხვისთვის იყო, სანამ ნეტარი ეფრემი მათ დაემორჩილებოდა, რადგან ის საუბარი სამართლიანი იყო. იმ დროს მამფალი გუარამ დიდი იყო ხელმწიფე და მირეანის მიმართ გულძვირი იყო. მან მაშინვე ბრძანა ეპისკოპოსებისა და უდაბნოს მამების შეკრება. ყველა შეიკრიბა ჯავახეთში, მაგრამ მამა გრიგოლი იქ არ იყო, არც კლარჯეთის უდაბნოების ყველა წინამძღვარი მამა.
ნეტარი გრიგოლი არქიმანდრიტი იყო და ყველა მოუთმენლად ელოდა მას. წესის წინამძღვრები მარტო მსჯელობდნენ კათალიკოს არსენზე და ვერაფერი დაამტკიცეს. მაშინ იმ დროის ერუშნელმა ეპისკოპოსმა ყველას უთხრა: „როცა უდაბნოების ვარსკვლავი მოვა, მაშინ გამართლდება საქმე და ყველას მსჯელობა.“ მათ ჰკითხეს: „ვისზეა ეს დამადასტურებელი სიტყვა?“ მან კი თქვა: „არქიმანდრიტ გრიგოლზე, ხანძთისა და შატბერდის აღმშენებელზე.“ მაშინ ერთმა ეპისკოპოსმა თავხედურად თქვა შეკრებილთა შორის: „განა მხოლოდ ის არის მნათობი ვარსკვლავი?“ სხვა დანარჩენებმა კი თქვეს: „მართალს ამბობს, რადგან ის არის სწავლების შუქით განმანათლებელი და სულიწმინდით შემკული.“ და მაშინვე დაინახეს წმინდა გრიგოლი, რომელიც ურმით მოდიოდა მამების კრებულისკენ, საოცარი სანახავით. მისი უბრალო სამოსელი, რომელიც მოხუცებულს ეცვა, ისე ჩანდა, როგორც ბრწყინვალე, შეუდარებელი ნათლის სამოსელი. მის თავზე კი კუკული ჩანდა, როგორც სამეფო გვირგვინი, შემკული ძვირფასი თვლებითა და ფასდაუდებელი მარგალიტებით. როცა მისი ღვთიური დიდებულება დაინახეს, ყველა სიხარულით შეეგება და სიხარულით დაემორჩილა მის სიტყვებს.
იმ დროს მოვიდა ეფრემ ეპისკოპოსი და ჯერ თავის მოძღვარს, მამა გრიგოლს მიესალმა, შემდეგ კი თავის ძმებს, ეპისკოპოსებს. ნეტარმა გრიგოლმა ფარულად მოუწოდა ნეტარ ეფრემს და უთხრა: „შვილო, იმ წმინდა მღვდელმთავრობის პატივზე გაფიცებ, ნუ შეუშლი ხელს შენს სულიერ ძმას, არსენს!“ მან კი უთხრა: „წმინდაო მამაო, ჩემს ძმებს, ეპისკოპოსებს, არ შეუძლიათ სამართლისთვის კამათის შეწყვეტა. მეც მაპატიე, რადგან ამიერიდან აღარ ვარ არსენის ცხვარი და არც ის არის ჩემი მწყემსი.“ მაშინ იმ წმინდანმა მკაცრად უთხრა: „თუ ამას იზამ, ეფრემ, უარმყავი მე, თითქოს შენი მოძღვარი არ ვარ!“ ნეტარი ეფრემი სულიერი მამისა და მოძღვრის ამ სიტყვებზე ატირდა და უთხრა: „მკაცრია ეს ბრძანება, მახვილზე უფრო მჭრელი. ახლა შენი ნება იყოს და არა ჩემი ნება, ღვთის წმინდანო!“ მან კი უთხრა: „სანატრელო ეფრემ, ქრისტემ შეგისმინოს, რასაც სთხოვ მას, უმანკოო გულითა და წრფელო გონებითა, მიმსგავსებულო შენს მოძღვარს, ქრისტეს, დავითის სიტყვისამებრ: „რადგან წრფელია უფალი, ღმერთი ჩვენი, და არ არის სიცრუე მასთან.“ შენ შენი ღვთისმხილველი სულით იცი, როგორ უბრძანა ღმერთმა არსენის კათალიკოსობა მისი სრულყოფილების გამო, მაგრამ მისმა მამამ, მირეანმა, უდროო აჩქარებით შეურაცხყო, როგორც ადამმა შეჭამა ის ნაყოფი, რომელიც ჯერ არ იყო მწიფე. ახლა შენ კარგად მოიქეცი, რომ მომისმინე, რადგან ადამიანის რისხვა ღვთის სიმართლეს არ ქმნის, ხოლო ეს არსენის ბრალი ჩემზე იყოს.“
ამის შემდეგ, როცა ხელმწიფე გუარამს ესმა ნეტარების მოსვლა, სიხარულით შეეგება და თავმდაბლად მიესალმა. როცა დასხდნენ, გუარამმა ბრძანა ყველა მონაზონის შეკრება. როცა მოვიდნენ, მაშინ უთხრა: „წმინდაო მამებო, ეპისკოპოსებო და მეუდაბნოენო, ყველამ იცით კანონი, რადგან ის არ ბრძანებს ეპისკოპოსისა და კათალიკოსის ძალით დაჯდომას.“ ამ სიტყვებში მან ბევრი საყვედური თქვა და მათგან პასუხს ელოდა. ყველა თვალი მამა გრიგოლს და ეპისკოპოს ეფრემს უყურებდა, და მათ ერთი ხანი გაჩუმდნენ. მაშინ ეპისკოპოსებმა ეფრემს უთხრეს: „თქვი პასუხი, რაც საჭიროა!“ მან კი თქვა: „სადაც მამა გრიგოლი იქნება, მე იქ სიტყვის თქმას ვერ გავბედავ.“ მაშინ ხელმწიფემ ნეტარ გრიგოლს უთხრა: „მამაო, ყველა შენ გელოდება სიმართლის სათქმელად, რადგან ყველაზე უხუცესი ხარ დღითა და ღვთის ნების სათნოებით და შენგან უნდა დაიწყოს საუბარი.“
მან კი თქვა: „ჯერ მღვდელმთავრებს უნდა ეთქვათ ბრძანება, მაგრამ ახლა შენი სიტყვით ვიტყვი ასე: ქრისტეს ჭეშმარიტო სამწყსოვ, ისმინეთ ამ ღარიბი მოხუცებულის სიტყვა, რადგან კათალიკოსი არსენი ღვთის ნებით არის კათალიკოსი, და მის ბოროტისმეტყველებს, რომლებიც არ მოინანიებენ, შერცხვებათ და სრულიად შერცხვენილები იქნებიან ამქვეყნადაც და იმ საუკუნო ცხოვრებაშიც.“
ხელმწიფე, თუმცა ბრძენი და ღვთისმოსავი იყო, მაგრამ იმ მართალი კაცის პირდაპირმა გაკიცხვამ ძალიან შეაშფოთა, რადგან ნება სიბრძნეს სძლევდა და შური პატივს არ უფრთხილდებოდა. გულის შხამი ტუჩებიდან უნებლიედ გამოვიდა ასეთი სიტყვებით: „მრავალი ხანია მამა გრიგოლი არ მინახავს, მაგრამ მესმოდა, რომ მისი სიბრძნე, რომელსაც ბრძენები ვერ აკავებდნენ, სიბერით შეცვლილიაო, და რაც ადრე მესმოდა, ახლა თვალით ვიხილე.“ და ბევრ კანონიკურ სიტყვას ამბობდა, რაც ერისკაცებს არ შეშვენის, რადგან ის ძალიან სიტყვაოსანი იყო.
ნეტარმა მამა გრიგოლმა კი უთხრა მას: „ჰოი, ხელმწიფეო, რატომ რისხდები სიმართლისთვის? ეს იცოდე, რომ პირველი წმინდა მამების, ეპისკოპოსებისა და წესის წინამძღვრების შეკრებაზე მონაზვნებთან ერთად იყვნენ პირველი მორწმუნე მეფეები. ისინი კი არ ბედავდნენ მათთან ერთად კანონის სწავლებას, არამედ კანონის გამოძიებას ეკითხებოდნენ და სიტყვის განმარტებას ითხოვდნენ, რადგან მათგან სწავლობდნენ ღვთის მცნებებს და მოწმეები იყვნენ მათი ნათქვამის. წმინდა მოციქულებისა და ღირსი მღვდელმთავრების მიერ დადგენილ კანონში არ არის ნაბრძანები ერისკაცისთვის, რომ ეპისკოპოსებისა და წესის წინამძღვარი მამების სამართავ კანონის სწავლებას გაბედავდეს, ან ახალ წესს შემოიღებდეს, თუნდაც სამართლიანად ჩანდეს, არამედ ეს კანონისა და მღვდელმთავრების შეურაცხყოფაა. მე ახლა შენი სიტყვისამებრ, გუარამ, შეცვლილი ბუნების ვარ, მაგრამ როცა სამართალი გაგასამართლებს, მაშინ იხილავ შენს თავს შეგნებულს და ჩემს სიტყვებს აღარ უარყოფ.“
ხელმწიფე შეძრწუნდა გონებით და უთხრა იმ ეპისკოპოსებს: „თქვენგან არის საჭირო თქვენი სამართავის განგება, ახლა თქვით!“ მათ კი უთხრეს: „ღვთისმოსავო გუარამ, ქრისტეს სასწაულმა დაადუმა ჩვენი ენა, რადგან დღეს გრიგოლზე მიუწვდომელი დიდება ვიხილეთ.“ და აუწყეს მას ყველა ის ხილვა, რაც მისი შემოსვლისას იხილეს. მაშინ ხელმწიფეს შიში მოედო, რადგან ის თავმდაბალი და ღვთისმოშიში იყო. თავმდაბლობამ სძლია და ნეტარ გრიგოლს დაემხო, უთხრა: „ღვთის წმინდანო, მაპატიე, რადგან ხელი შეგიშალე.“ მან კი უთხრა: „ქრისტემ ყველა ბრალი გაპატიოს.“
მაშინ დიდმა ხელმწიფემ გუარამმა კარგად უმასპინძლა ყველას. სადილის დროს, როცა გუარამი ღვინით გამხიარულდა, მაშინ ეპისკოპოსებმა ერთხმად თქვეს: „ეს გაკიცხვა არსენის გამო საჭირო იყო! მაგრამ ამიერიდან არსენი იყოს მთელი ქართლის კათალიკოსი და ყველას სულიერი მამა, და ყველა პირველი ეჭვი სრულიად მოიხსნას, რათა ჩვენი ქრისტიანობის პატივი მშვიდობითა და სიმშვიდით აღვასრულოთ და კარგი პასუხი ვიპოვოთ ქრისტეს საყდრების წინაშე.“ ხელმწიფე გუარამმა და მთელმა ერმა თქვეს: „ამინ იყოს!“
ხელმწიფემ ჰკითხა იმ ეპისკოპოსებს: „ღვთის წმინდანებო, თუ ჩვენი ქვეყნის რომელიმე ერისკაცი, რომელიც ღვთიური წიგნების მცოდნეა და ენებშიც გაწაფულია, ჩავა იერუსალიმში ან სხვა წმინდა ადგილებში, და ნახავს რაიმე კარგ წესს, რომელიც ქრისტიანობას შეშვენის და ჩვენთან არ არის, ან წმინდა წიგნებიდან გაიგებს და თავისი ინიციატივით უმეცარ ხალხს აუწყებს, კარგია თუ არა?“ ამას რომ ამბობდა, ზოგიერთ მრავლისმეტყველს უსმენდა. მათ კი თქვეს: „დაწერილია: „განწესებული ტვირთი ეყოფა გემს, თუ დაამძიმებ, ჩაიძირება, და თუ მსუბუქი იქნება, ქარები და ღელვა წაიღებს.“ ასევე კანონის ტვირთი და ქრისტიანობის წესი, რომელიც ახლა ჩვენს ქვეყანას უჭირავს, ძალიან კარგია და ღმერთი კმაყოფილია, და ამისთვის ჩვენ ვართ თავდებები. თუ ვინმე მტკიცედ დაიცავს და შეუცვლელად საქმით შეასრულებს და არა სიტყვით ივაჭრებს, „ასი წილს აქავე მიიღებს და საუკუნო ცხოვრებას დაიმკვიდრებს“, უფლის სიტყვისამებრ. ჩვენ მივიღეთ მამა გრიგოლის პირველი სიტყვა, რომელიც მან წარმოთქვა. ჩვენ კი ამას ვიტყვით: თუ ერისკაცი რაიმე ახალ კარგ წესს გაიგებს, შენი ბრძანების მსგავსად, უმჯობესია დუმილი, როგორც მოციქულმა იაკობმა თქვა: „ნუ იქნებით ბევრი მოძღვარი, ძმებო.“ და თუ დუმილი არ შეუძლია, თავისი ინიციატივით ნუ იქადაგებს, არამედ აუწყოს თავის ეპისკოპოსს, და თუ საჭირო იქნება, მან ასწავლოს თავის სამწყსოს. თუ კი ის ერისკაცი თავხედურად მოიქცევა და ხალხს ახალ, სხვა წესს დაუდგენს, ასეთი ის, შემძენის ნაცვლად, მოკამათეებთან და მოწინააღმდეგეებთან ერთად დაისჯება უფლის დიდებით მოსვლისას.“
ხელმწიფემ კი თქვა: „ჭეშმარიტად სამართლიანია ეს სულიერი რჩევა ღვთიური განგების შესახებ. და თუ წიგნის მკითხველს კითხვა სჭირდება, უფრო მეტად საჭიროა წესისა და კანონის მასწავლებლის კითხვა და ყოველთვის თავის შეკავება, როგორც იტყვიან: „მკურნალო, ჯერ შენი თავი განკურნე!“
იმ ერისკაცებს შერცხვათ უმეცართა წესის დადგენის გაკიცხვა და კანონის წინამძღვრებისგან პატიება ითხოვეს. როცა სადილი დაასრულეს, მშვიდობა მისცეს დიდ მთავარს და მან სიხარულით გაუშვა ყველა. იმ დროს არსენს აცნობეს, რადგან ის კრებაზე არ იყო, რომ: „ღმერთის შემდეგ შენმა მოძღვარმა, მამა გრიგოლმა, დაამტკიცა შენი კათალიკოსობა.“ ის კი სიხარულით მადლობდა ქრისტესა და იმ წმინდანს.
ეფრემ ეპისკოპოსმა, მამა გრიგოლის მცნებისამებრ, კათალიკოს არსენის სიყვარული ისევ განაახლა. რადგან მან მოკლედ დააწყნარა დიდი ხნის მოსალოდნელი შფოთი, რომელიც კათალიკოსსა და ეპისკოპოსებს შორის იყო, უფრო მეტად კი ხელმწიფე გუარამს შორის. ეს სანატრელი არსენი კათალიკოსი და ეფრემ ეპისკოპოსი მოდიოდნენ თავიანთი მოძღვრის, მამა გრიგოლის სანახავად. არსენი კათალიკოსმა აკურთხა ძველი ხანძთის ეკლესია და ქართლის ყველა ეკლესიას სიხარული მოჰფინა, რადგან მან სრულად შეამკო მამათმთავრობის საყდარი და მადლით შეიმკო. როცა მამა გრიგოლი გარდაიცვალა, მის დაკრძალვაზე არსენიც იყო, რომელიც ოცდაშვიდი წელი კათალიკოსობდა და შემდეგ გარდაიცვალა ამქვეყნიდან და სიხარულით მივიდა ქრისტეს წინაშე და აქვს მადლი ჩვენს შესაწევნად.