თავი III
III
უცებ ფეხის ხმა გაისმა, გამოჩნდა უცხო, ჩამოგლეჯილ-ჩამოწეწილი, უშნო ყარიბი. სანთლის შუქზე წამოდგა, დატანჯული ფერი ედო, მხარზე თოფი ჰქონდა გადაგდებული, წვერი გაბუდული ჰქონდა, დანჯღრეულ ქარქაშიანი ხმალი წელზე წნელით ჰქონდა შემორტყმული. ადვილად საცნობი იყო, რომ ფშაური ერის კაცი გახლდათ. დადგა, თოფის ლულას დაეყრდნო, ცრემლებს ხელით იწმენდდა, მოხუცის დარდს იზიარებდა სახის შეჭმუხვნით. თავის დარდებში გართულმა ქალმა ვერაფერი შენიშნა, ტიროდა და ხოშარელთა ბედისწერას ემდურებოდა. გულზე მჯიღს იცემდა, ნანგრევებს ცრემლით ეკითხებოდა: „რატომ ვართ სულ ჩვენ ტანჯვაში, რატომ ისმის ჩვენგან კვნესა? როდემდე უნდა ვტიროდეთ, მიწას ცრემლით ვასველებდეთ? ან მიწა რატომ არ ძღება გამდნარი გულის წვენით?! როდემდე უნდა ვიბანოთ სისხლით პირი და ხელები? შვილების ნაცვლად დედებს ძუძუს გველები გვიწოვდნენ?! როდემდე უნდა ვთელავდეთ ჩვენსავე წელებს ფეხით, ათასი ცეცხლი გვერტყას, გულისა და გონების მწველი?! ვაიმე, გაგვიწყდა, აღარ გვყავს ამ ფშავის ხევის მცველები!“
დიდხანს უყურებდა უცნობი მოხუცის მწარე მოთქმას; მიხვდა, რომ უბედურება სწვევია ფშავის მხარეს. ათრთოლებული ხმით ეკითხება უცნობი უცნობ ქალს:
**მგზავრი:** ვინ ხარ, ნეტავ, დედაკაცო? ვის ზიანს მოთქვამ? – ქალმა ვერ გაიგონა ნათქვამი, ისევ ხმამაღლა მოთქვამდა. – შენ გეკითხები, დედაო, რატომ სვამ ბალღამით სავსე ფიალას?
**სანათა (ბებერი):** მადლობა ღმერთს, თუ კიდევ კაცი ვიხილე თვალით. – ადგა და ჯოხზე დაეყრდნო, ძლივს, კანკალით. – მოხვედი, შვილო, მშვიდობით, შვილო, ხატის წყალობა! აღარ მეგონა, თუ მამრი კიდევ დადიოდა დედამიწაზე...
**მგზავრი:** შენიმცა მწყალობელია, შენი შვილებისა და ქმრისა. ერთს გკითხავ, დედა-შვილობას, მითხარი პასუხი ამისა; ქალს ვინ მოგცა ის ნება, მამრის საქმე აკეთო? ვფიქრობ, მეორედ მოსვლის დრო დამდგარა. ხომ არ აყრილან ფშაველები, რატომ არ ისმის ხალხის ხმაური? როგორც ვხედავ, არ არის კაცისა და ქალის ლხინი. მინდა გავიგო, რა ხდება, მე თქვენი მიწა-წყლის შვილი ვარ.
**სანათა:** ჩემ რა იკითხვის, დედაკაცის, უბედურის, ბედით შავის, დავკარგე ყველა ნათესავი, ვინც კი მყავდა... წარღვნა დაგვეცა ხოშარელებს წყეული თათრების ჯარისაგან, მამრებმა მტერს თავი შეაკლეს, კაცის ხსენება გაწყდა. ხოშარის გორა გასუქდა ხშირი სამარეებით. ვინც ცოცხლად დავრჩით ქალები, დახოცილებს ვტირით. ჩვენ რომ მტირალებს გვხედავენ, ბავშვებიც ატირდებიან; გლოვის მიზეზს გვკითხავენ, დედებს რომ გვაკვირდებიან; პასუხს არ მიიღებენ, უფრო აყვირდებიან; ძუძუთი ვათირებთ ბავშვებს, რძისთვის რომ აბირდებიან! რად გვინდა დედებს შვილები? რაზე ვწვალობთ, ნეტავ? გაზრდი, გაალაღებ ვაჟკაცს, ლამაზს, გორის მადრეკელს. გაალაღებ, მაგრამ ტყუილად: დღეს მთელია, ხვალ მკვდარია; მოვა, წაიღებს უეცრად სისხლის ნიაღვარი! პირსისხლიანი შვილის მნახველი მტერიმც არ იყოს! სანათა ვარ მე, შვილო, აფხუშოური ქალი, აქ ვარ გამოთხოვილი, ბერიძე მყავდა ქმარი. შვიდი ვაჟკაცი გავზარდე, თითო ლომის მსგავსი. შვიდივე გამიწყდა ერთ დღეს, მამაც იმათთან ერთად მკვდარია. ხოშარის გორზე დავმარხე, თავზე ქარი დასტირის. ორი კვირა საფლავებს ვთხრიდი, იმათ თავშესაფარს. – ეს რომ თქვა, ამოიქვითინა, მწარე ცრემლები ღვარა. – ჩემს ქმარ-შვილებთან ერთად ბევრ სხვასაც გამოეჯარა კარი. ვინ ემსახუროს, მაშ, ხატს? მაშ ვინ აუნთოს სანთელი? მაშ ვინ დაგვიკლას საკლავი? ვინ მოაკმიოს საკმელი?! უკაცოებს კაცობა გვმართებს, სანამ სული გვჩრავს პირში. ხატიც შეგვინდობს ცოდვას, თუ გაჭირვებაში გვნახავს. ახლა ის მითხარი, დედაკაცო, სადაური ხარ, ვისი ხარ? იქნებ ჩვენიანი ხარ, იქნებ სხვისი ხარ?
**მგზავრი:** დედაო, დედა-შვილობას, მეც ბევრი ჭირი ვნახე. ოცი წელია სულ სხვის შვილად ვარ, სამშობლო მიტოვებული მაქვს, მათურელი ვარ ძირით, სახელად კვირია მქვია, ჩემნაირი უკეთურები ბევრიც უნახავს ყუნჭებს. ფშავს უბინადროდ დარჩენილი, წავედი ბედის საძებრად, – ვაჰ, ჩემი დღის მოგონება გონების დამბნეველია! ტანჯვის მატარებელია ეს ქედი, მეტისმეტი ტანჯვის. ჩემი ამბავი შორს წავა, მოკლედ რომ მოვჭრა, სჯობია: ვინ არ გეტყოდა ჩემს ამბავს, ვინც კი მიცნობს; ობლობის, საბრალოობის ობი დღესაც მაწევს. სად სიცივეში ვგდებულვარ, ორი კვირა მშიერი, – არც ისე დროული ვარ, უცხოს მოხუცი ვგონივარ... ოცი წელია მწყემსად ვარ, – თუშეთში, უცხო მხარეში, – და ფშავის ხევის სტუმარს მარტო მთვარეს ვხედავდი. ბარში გადმომავალ წეროებს ამბავს ვეკითხებოდი, – რა წერილობას გაგვიწევს, თოვლზე ამბავი ვწეროთ? ოცი წელია მიწა მაქვს ლოგინად, ცა მახურავს საბნად; ავდარში შავი ნისლები ტანზე მეხვევა ნაბდად.
**სანათა:** მიკვირს, ახლა რომ მოდიხარ, ოცი წელი სხვაგან იყავი?
**მგზავრი:** საქმე გაჭირდა, დედაკაცო, ურჯულო თათრებისგან: დათარეშობენ... კახეთი ქარსა და ნიავს მისცეს; სადაც სურთ, ყურძენს ჭამენ, სადაც – ჭანჭურსა და ქლიავს, აწიოკებენ ქალ-რძალს, ნამუსს ძალად ხდიან. ურჯულოები ლაღად კრეფავენ სილამაზეს. არ ზოგავენ, დედაკაცო, ვინც კი თვალში მოუვათ. მთელი კახეთი ჩიქილამოხდილ ქალად ქცეულა. არ ჩანს ხელის შემშველელი, მტრის ჯავრის ამომყრელი, კაცი არ ჩნდება შემკრები და წინამძღოლი ჯარისა. იქ, ჩვენთანამდიც მოდიან, ცხვარს ფარობით გვტაცებენ. არავინ გადაურჩა რჯულ-ძაღლებს, ყველას ბეგარას ადებენ. ვისაც კლავენ გზის პირებზე, თავებს მარგილზე აგებენ. სხვის სახლში შედიან, კარს უკრძალავად აღებენ. დაჯავრდნენ თუშები, რომ ნახეს ქვეყანა ნაოხარი. პირი ქნეს, იმათ წინ უძღვის საოცარი ზეზვა. სულ ყველამ ტანზე აისხა საომარი აბჯარი. მე გამომგზავნეს სასწრაფოდ ფშავსა და ხევსურეთს მზვერავად და დამაბარეს ხვეწნით სიტყვა, სათქმელი პირადად: „ჩვენც ხომ თქვენი ძმები ვართ სისხლით, ხორცით და რჯულით. მტერმა დაგვჩაგრა, გვიშველეთ, გაუტეხელნო გულითა. უბაროდ, განა არ იცით, მთებიც რომ ვერაფერს აკეთებენ. გვიშველეთ, ფშაველ-ხევსურნო, ბარზე თათრები ხარობენ. ჩვენი საყდრების ტრაპეზთან ახლა მოლები გალობენ. ბევრია დაღონებული, უთხარი: ბევრნი წვალობენ!“ მახსოვდა, ამ დღეს ხოშარელებს აქ გექნებოდათ ხატობა; ვიცოდი, ეწყინებოდათ კახეთის რბევის გაგება. ღმერთმა აცხონოს ისინი, ჩვენც იმათ კვალზე მივდივართ. იქნებ ამ ორ კვირაში შავეთის კარზე შევხვდე. სანამ ცოცხლები ვართ, მტერი გვყავს, ბევრად სჯობს მზად ვიყოთ. როცა დრო მოვა... და გაქრეს ბედის ვარსკვლავი ციდან! ცოცხალს კი უნდა ეხუროს ვაჟკაცს ქუდი თავზე. უღირს სიცოცხლეს სიკვდილი მირჩევნია ხმალზე. როს ჩემი ბინა სხვას დარჩება, ჩემი ცოლი და შვილები, – თუ მტრის ხმალი არ მომკლავს, მე თვითონ გავიგმირები. დედა-შვილობას, ნუ წუწუნებ, ღმერთმა აცხონოს გმირები, რომ არ წაიღეს საფლავში ლაფით მოსვრილი პირები.
**სანათა:** იქნებ ინებოს ბატონმა, გაგმარჯვებოდეთ მტერზე; თუ ამას გავიგონებდი, არ ვიტირებდი მკვდრებზე: იმავე დღეს, შვილო, დედაკაცი ჭრელს ჩავიცვამდი კაბას, არ ვიგლოვებდი იმქვეყნად ჩემს ჯუღურასა და საბას; ჩემს წარბდაღურბვლულ ივანეს, კარგად ხმარობდა დანას; ვენაცვალე იმის გულმკერდს, შანას შეხვდებოდნენ; ჩემს ტანდაბალ ხუმარას, პატარას, შუბიანას. ვაჟკაცის წესი სცოდნია, არ ჰგავდა ჯუბიანას; მეხად დაეცა მტრის ჯარს, თიბავდა, როგორც ყანას. ეცადა, მაგრამ ვინ დაძლევს რიყეზე ქვებსა და ლოდებს! ვინ დაძლევს თათრების ლაშქარს, უთვალავს, გასაოცარს?! თუ ამომყრიდით მტრის ჯავრს, შვილებს არც კი მოვიგონებდი, რაღა მიჭირდა, თუ მტრის გაჟლეტას გავიგონებდი. გულიდან ეკლის სალტას მაშინ მოვიფონებდი. შვილო, დედაკაცო, მე თვითონ წავალ, შევატირებ ფშაველებს; ყველას შევატირებ ჩემს დარდს, ვისაც შევხვდები გზა-ველებზე. მე თუ რვა სული შევწირე, თითოს ვერ გაიმეტებენ? ფშაველები აიშლებიან, თუ მტერს იმედს მისცემენ... ღმერთო და ჩვენო გამჩენო, ხატებო ფშავეთისაო, აავსეთ თათრების სისხლით კახეთის ველები. შენ გაუმარჯვე ჩვენს ჯარს, დავლათო ახმეტისაო! გვაკმარე, ღმერთო, ზარალი, გვეყო, რაც სისხლი გვიღვრია, გვეყო, რაც მტერთან ბრძოლაში ძვლები გადაგვიყრია. გვეყო ამდენი ცრემლის ღვრა, დაუსრულებელი ვაება; ნუთუ არ ვებრალებით შენი მსახურები, რომ აღარ გვწყალობს ღვთაება?! გვიშველე, ლაშარის ჯვარო, დაგვჭირდა შენი თავი, შენი ფრანგულით აკურთხე თუშ-ფშაველ-ხევსურთა ზავი; ნუ დაეღუპებათ, შენს მადლს, ზღვაში შესული ნავი. ჩაუძეხი, ლაშარელაო, ტანზე შემოირტყი ხმალი, გვიჭირს და გამოგვიყენე შეუმუსრავი ძალა. ასე მოთქვამდა ქალი თავდახრილი: გვიშველე, – სულ ბოლოს თქვა: – შენ ხარ ჩვენი შემწე!
**მგზავრი:** ამინ! გიშველოს უფალმა, ღმერთმა გაცხონოს შვილები; გაცხონოს, ჩემო დედაო, ღვთისგან ნუ გაიწირები! დიდხანს საუბარს ვაგრძელებ, სვლას კი რატომ არ ვფიქრობ?
**სანათა:** ძალიან ბნელა, დედაკაცო, ვეღარსად წახვალ ამ ღამეს.
**მგზავრი:** ხევსურეთში მინდა გადასვლა, მეტი გზა არ არის; უნდა მივიტანო ის ამბავი, რაც ზეზვამ დამაბარა!.. უნდა ჩავუგდო სოფლებს, – ვიარო კარდაკარ.
**სანათა:** ღმერთმა ხელი მოგმართოს! წადი, იარე ჩქარა. მეც სულელი ვარ, მოხუცი, ხვალ რომ გირჩევ წასვლას. პური გშია, დამწვარო, ნამგზავრ-ნატანჯი ხარ... აიღო ქადა-პურები, მთლიანად ჩააბარა. – ნეტავ კიდევ მაჩვენა ფშაველების ჯარის ფარა!
მგზავრმა ჩაიდო საგზალი, თავდახრილი გაუჩინარდა. ქვემოთ, ლოდებზე, მგზავრის ხმლის ბუნის ჩხარუნი გაისმა.
IV