სტუმარ-მასპინძელი შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

თავი I

I

ღამის სიბნელეში ჩაფლული, გაყინული (ან მკაცრი) სახით მოჩანს ქისტეთის მიდამო, სადაც კლდეები ტახტივით დგას. ბნელ ხევში მდინარე ხმაურობს, თითქოს გულამღვრეული და გაბრაზებულია. მთებიც გადმოხრილიყვნენ და თითქოს წყალში ხელ-პირს იბანენ. მათ მკერდზე ბევრი ადამიანი დაღუპულა და სისხლს ვერ იშორებენ ტანიდან. ძმის მკვლელის სისხლი სწყურია და ამ დროს გზაზე ერთი კაცი მოდის.

გზას ვამბობ, თორემ ეს ნამდვილად არ არის გზა. ეს არის ვიწრო ბილიკი კლდეზე. სავალად ძალიან ძნელია, ფეხს ძლივს აცილებს ფეხზე. გაღმა მოჩანს ქისტების სოფელი, რომელიც არწივის ბუდესავითაა. საცქერლად სასიამოვნოა, ქალის მკერდივით ლამაზი. სოფლის თავზე შავ ნისლს სძინავს დაფიქრებული სახით. ის ყურს უგდებს არე-მარეს და სანახავით გულს იხალისებს. სტუმარი ცოტა ხნითაა აქ და ხვალ სხვაგან წავა.

წავა, გაივლის გორებსა და ყინულიან ქედებს. ნისლი აბნელებს და უხილავს ხდის ხილულ ქვეყანას. თუ მონადირეს ატირებს, გზააბნეულს კლდეში, ის მგელსა და ქურდს ახალისებს, ვინც სიბნელეში დადის.

თავი II

II

ზემოდან ვიღაც უცნობმა კლდის ლოდი გადმოაგორა. მგზავრმა თავაწეულმა შეხედა, წინ მაღალი გორა უდგას. ყურს უგდებს... ცოტა ხნის შემდეგ ქვიშის შრიალი მოესმა. მგზავრი თოფს მოიმარჯვებს: „ნეტავ მტერი არ იყოს!“ ის გაფაციცებით შესცქერის, ფეხზე მდგარი, თოფით ხელში. ხედავს, რომ კაცი ორკაპა ჯოხით მოაბიჯებს. რაღაც შავს მიათრევს თავდახრილი, ქვიშა იმისგან ირყევა. უცნობი არაფერს ამბობდა, სიტყვა არ მოსდიოდა პირიდან. თოფის სალტა უბრწყინავდა, როგორც დილის წვიმის წვეთი.

„ვინ ხარ, რა სულიერი ხარ, რას დადიხარ ამ დროს? ვინ გინდა? მონადირე ვარ, შენ კი სანდო კაცად არ გეჩვენები.“ „რით არ ვარ სანდო? რატომ ამბობ მცდარ სიტყვას? ვითომ მეც შენსავით დავხეტიალობ ამ კლდოვან მხარეში? მეც მონადირე ვარ, დღეს კი უბრალოდ დავდიოდი. მონადირის წესია, ხომ მაინც არაფერი გირჩენია?“ „ესეც ვალია, ძმობილო, ძლივსღა დავათრევ ფეხებს. სულ დავიარე ჭიუხები, არც ერთ ხევს არ ვტოვებდი. ზედ შავი ნისლი ჩამოწვა, ძლიერი ნიავი ამოვარდა, ხევებით შემომღმუოდა, როგორც მშიერი მგელი. თვალწინ გზას ვეღარ ვარჩევდი, კლდეზე გადავარდნას ვლამობდი. დაბნეული ვარ, გეზი არ ვიცი, ამით ძალიან ვწვალობდი. ბევრგან დავაფრთხე ნადირი, ნათლად მესმოდა ფეხის ხმა, ან როცა გადაფრენილი ჯიხვის რქა კლდეებს ეხებოდა. ეს იყო გულის საკლავი, თვალით ვერაფერს ვხედავდი. სროლას ან მოკვლას ვინ იტყვის, წინ სვლასაც ვეღარ ვბედავდი.“

უცნობი ახლოს მივიდა, შორი-ახლოს იდგა. „გამარჯვებაო!“ მისძახა, „ნუ წუწუნებ, ნუ ხარ გაბრაზებული.“ „შენც გაგიმარჯოს, ძმობილო, ხოცე მოხტუნავე ნადირი.“ „აი, ნადირი, რას წუწუნებ?“ უჩვენა რქიანი ჯიხვი, მკვდარი, რქებგადაგდებული, დადუმებული, ჭკვიანი. „თუ გინდა, ახლავე გავიყოთ, როგორც ამხანაგებმა, ორად. მე ჩიჩქიც არ მინდა მეტი, გავინაწილოთ თანაბრად. ამაღამ ჩემთან წამოდი, სახლი შორს არ მიდგას.“ „სადაური ხარ, ძმობილო? სახელიც მითხარი შენი. ნუ სწუხარ, საზრდო შენთვისაც დღეს უფალს გაუჩენია. წილი გხვდება შენც ამ ჩემს მოკლულ ჯიხვში. რატომ გიკვირს, არ გეხუმრები, არც გეფერები პირში.“ „მაშ, თუ ეს ასე არ არის, რატომ შემხვდი ამ დროს?! შერცხვეს, ჩემს თავად, ვინც შენ ნაწილს დაგიკარგავს.“ „რა გქვია? სახელი მითხარი, ხევსური ჩანხარ იერით.“ „ნუნუა მქვია, ძმისაო, გადმოხვეწილი ჭიელიდან.“ ზვიადაურმა იცრუა, თავისი სახელი დამალა. რა ექნა? მის სახელს იცნობენ, ქისტებს ბევრი სისხლი აუღო. ბევრ ქისტს მოაჭრა მარჯვენა ხელი, უდროოდ საფლავში ჩაასვენა.

„შენი სახელიც მასწავლე, ჩემი ხომ გითხარი მართლა.“ „ჯოყოლა მქვია, ძმობილო, ალხასტაისძე გვარად. არ მოგვიხდება, ერთმანეთში მცდარი სიტყვა ვთქვათ. სახლი აქ ჯარეგაში მიდგას, ქავი და ციხე კარადა. ამაღამ ჩემთან წამოდი, მე გაგიძღვები თავად. თუ კარგად არ დაგიხვდები, არც დაგიხვდები ცუდად. ხვალ თვითონ იცი, ძმობილო, საითაც გინდა, იარე. ზოგს მე გიამბობ ჩემს დარდს, ზოგიც შენ გამიზიარე.“ „სადაურია ეს, ძმობილო, სადაც არ მიხნავ, იქ ვმკი? ყელი მოგიჭრია ჯიხვისთვის, ფეხებიც დაღლილი გაქვს. გესტუმრები, უარს არ გეტყვი, გიშველი ჯიხვის ზიდვაში, წილს კი არ მოგთხოვ, იცოდე, თავს არ ვაკადრებ იმას.“ ნადირი გაატყავეს და ჯარეგაში წავიდნენ. ბევრი ამბავი ილაპარაკეს, გზაში ერთმანეთი გაიცნეს.

თავი III

III

მივიდნენ, კოშკები გამოჩნდა, აქა-იქ ძაღლები ყეფენ. კარებში ცნობისმოყვარე ბავშვები იყურებიან. ნათლად ეტყობოდა, რომ სახლები კლდის მსგავსად ქვით იყო ნაგები. „აი, ეს ჩემი ოჯახი, ჩემი ციხე და სახლია. მობრძანდი, როგორც ძმა ძმასთან, ნათლია ნათლიმამასთან.“ ჯოყოლამ ცოლს დაუძახა: „გამოიხედე კარში!“ მასპინძელს საუბარში თავმოწონება ეტყობა. დერეფანში დგანან, ელოდებიან... ცეცხლი ციმციმებდა ნაკვერჩხლებზე, ჩონგურს უკრავდა, გვერდით დროული კაცი ეჯდა. ის გმირობაზე მღეროდა, მამა-პაპების გამოცდილებაზე: როგორ არბევდნენ ფშავ-ხევსურებს, სისხლს არ არჩენდნენ ძმისას; ყველგან მადლობას სწირავენ კარგი ყმის მარჯვენას.

გამოჩნდა ლამაზი ქალი, შავი ტანსაცმლით მოსილი, როგორც ალვა ტანით, ვარსკვლავი ციდან ჩამოვარდნილი. „აი, სტუმარი მოგიყვანე, ღვთის წყალობაა ჩვენზე. როგორ დახვდები, ქალო, ახლა შენზეა დამოკიდებული.“ ქალმა სალამი მიართვა: „სტუმარო, მშვიდობით მოხვედ!“ „შენც მშვიდობა, გაცოცხლოს თავის ქმართან და წილობით!“ სტუმარს აბჯარი წაუღო, შინ მიიპატიჟეს. ქალი უკან მიჰყვებოდა, ჯოყოლა წინ მიდიოდა. თან მიჰყვება ზვიადაურიც, რომელმაც ძმობილი გაიჩინა.

თავი IV

IV

კაცი, რომელიც სახლში ჩანდა, ჭაღარაშერეული, ხნიერი, ისიც ფეხზე წამოდგა, როგორც კლდის ვეფხვი, ძლიერი. სტუმრად მოსული უცნობი, სტუმარს პატივს სცემს სხვისას. ფეხზე ადგომა წესია, წესს ვერ დაარღვევს მთისას. მაგრამ, როცა უცნობი ნახა, მგლისფერი დაედო. ადვილად აიცნობოდა, რასაც ფიქრობდა. დროულ ქისტს არ ეამა უცხო ყმის დანახვა. გული ბრაზმორეული უცემს, სახეც არ მალავს ამას. ხანჯრისკენ ხელი მიუდის, ჩუმად სინჯავდა დანას, მაგრამ სტუმარი სხვის სახლში ვერ ატეხს აურზაურს.

ადგა და ჩუმად გავიდა, თითზე იკბინა მწარედ. სამჯერ ჩაიკრა გულში ხელი, როცა გარეთ გავიდა. წავიდა. კარდაკარ დადის, ენას შხამით ლესავს: „ქისტებო, ჩვენი მოსისხლე შემოგვეპარა ღამით. ჩანს, რომ ჯოყოლა ვერ ცნობს, თვალით არ უნახავს ის ჩვენი ამომგდები, ჩვენი მრბევი ძალით; გაუმაძღარი მუდამ ჩვენი სისხლით და ძვლით. დღეს ჩვენს ხელთ არის, ვეცადოთ, ვაგემოთ მწარე გემო. მაგათ მოკლული ამ ზაფხულს გვყავს უპატრონო მკვდარი. თქვით, თუ არ ვამბობ სიმართლეს, თუ ჩემი სიტყვა მცდარია?! გაიგოს ჩვენმა მტერმაც, რომ უჯიშო გვარი არ გვაქვს. მიკვირს ჯოყოლას ჭკუისგან, მტერს რატომ გაუღო კარი, ვის მასპინძლობს უჭკუო, გონებაზე რატომ არ არის?! ცხვირიდან უნდა ვადინოთ ზვიადაურს ძმარი, თუ არა, ქალებს დავუთმოთ ჩვენი ხმალი და ფარი.“

აღელვდნენ ქისტის შვილები, ყველამ ხმალი შემოირტყა. აღელვდა მთელი სოფელი: ბავშვი, კაცი და ქალი. უნდა შესწირონ თავის მკვდარს ზვიადაურის თავი. უნდა მტრის საფლავზე დაკლან, როგორც წესია. გაგზავნეს ერთი მზვერავი, თან ჩუმად აბარებენ, მივიდეს ჯოყოლასთან მეზობლურად, ძმურად. სოფლის განზრახვა არავითარ შემთხვევაში არ ჩაუგდოს ყურში. ივახშმოს, იმუსაიფოს, გაიგოს სტუმრის ლოგინი. ღამე დაესხნენ, შეიპყრონ, არ უნდათ ბევრი ლოდინი.

მივიდა მოყურიადე მოლაპარაკე ენით. ჯოყოლას სახელს ულოცავს, ხალისობს, არ არის წყენით. თავისუფლად ლაპარაკობს, ამბებს ყვება, ენას აკვესებს. ვინ იცის, გული სავსე აქვს გველის შხამით და გესლით. ივახშმეს. მასპინძელს თავისი სტუმარი გულით მოსწონს. „კარგი ვაჟკაცი ეტყობა,“ ფიცულობს თავისი რჯულით: „ეს ერთი გაცნობა, ხვალ ძმობა, ერთად შევთვისდეთ სულით.“ მიიპატიჟა დასაძინებლად, დაუთმო თავისი საწოლი. „არაო,“ სტუმარი ეტყვის, „არ მინდა ლეიბი-საბანი. მე დერეფანში დავწვები, შინ ძილს არც კი ვარ შეჩვეული.“ მისი სურვილი ასრულდა, გულიდან ამოსული. მოყურიადეს ეს უნდოდა, ამისთვის არის აქ მოწვეული. წავიდა გახარებული, ყველას შეატყობინა. მამლის საჯდომი თუ იცის, მეტი რა უნდა მელას?! (ანუ, თუ სად დაიძინებს, ყველაფერი იცის, მეტი რა უნდა მტერს?!)

თავი V

V

„რა ამბავია, ქალო? ხმალი მინდა და ხანჯარი! სახუმარო საქმე არაა, თავზე დაგვესხა მტრის ჯარი! ნამდვილად აკლებას გვიპირებს, გვღალატობს ჩვენი სტუმარი; ძმობით და მეგობრობით შემოგვაპარა ლაშქარი!“ „სუ, დაიცადე!.. შევცდი... ჩვენი ქისტები არიან. რისთვის მოვიდნენ ამ დროს, რას ბჭობენ, ვის რა უნდა?! ყური დაუგდე კარგად, კაცის ხრიალი მესმის. რა მძიმე ხმაურია, რა საშინელი გრიალი! ჩემს სტუმარს კლავენ, ზუსტად, ხანჯრების პრიალი უდგასთ. უყურე უნამუსოებს, ჩემს ოჯახს როგორ თელავენ! ჩემი კაცობა ჩაიგდეს, ფეხქვეშ ტალახივით თელავენ. გავიგო, აბა, წავიდე, რაზე, რისთვის ღელავენ?!“

ეს თქვა ჯოყოლამ, წამოდგა, ხანჯრით ხელში წავიდა. გააღო სახლის კარები, შეუპოვრად გავიდა. „რას სჩადით?“ შემოუძახა: „ვის სტუმარს ბოჭავთ თოკით? რატომ ტეხთ ჩვენს საუფლო წესს, თავს ლაფს რატომ მასხამთ კოკით? ჩემს რჯულს ვფიცავ, სისხლს დავღვრი, განანებთ სულელურ ქცევას, განანებთ, თუმცა ძმები ხართ, ჩემი კაცობის გათელვას!“ „რას ამბობ, სულელო, რას ამბობ? რატომ არ მოდიხარ გონს? მოსისხლე სტუმრის გულისთვის ძუძუს ვინ მოსჭრის დედას?!“ შემოუძახეს ქისტებმა ერთხმად, ძლიერად, ჭექით: „შენ და შენს სტუმარს, ორივეს ერთად გადაგისვრით ბექიდან. თემი რასაც მოისურვებს, იმას იზამს თავისი თემობის წესით. მთელი ქისტების ამომგდები სტუმრად რატომ გყავს სახლში? ზვიადაურის სახელი ბავშვმაც კი იცის მთაში. ეს იყო მუდამ, უჭკუო, ჩვენი გაჟლეტის ცდაში, მგლურად რომ გვეტევებოდა, რომ გვიჯდებოდა გზაში.“

ჯოყოლა ცოტა შეფიქრდა, სახეზე სინანული დაედო, თითქოს ნატყორცნი ისარი გულის კოვზზე დაესო. „თვითონ ამან მოკლა შენი ძმა არყიანებში თოფით. ჩვენ ვიცნობთ მაგის სახეს, გაცოფებულს.“ „გახლავართ ზვიადაური!“ ჩამოგვკიოდა გორიდან; სულ კარგად ვიცით, ნათლად, თვალს ვადევნებდით შორიდან. აავსო ფშავ-ხევსურეთი აქეთ წასხმული ძროხით. უკან გაუდგა ლაშქარს ფეხმარდი, ლამაზი ჩოხით. თავს რატომ იმცირებ, საცოდავო, გაუმაძღარი ღორით? გული როგორ არ გერევა მაგასთან ჯდომა-ყოფნით?!“

„ეგ მართალია, იქნება... რა უნდა მითხრათ მაგით, ამითაც ვერ მიაბამთ ჩემს გულს თქვენს გულისთქმასთან ძაფით. დღეს სტუმარია ეგ ჩემი, თუნდაც სისხლის ზღვა დატრიალდეს, ამითაც მე ვერ ვუღალატებ, ვფიცავ ღმერთს, მის შემოქმედს. მე გთხოვ, გაუშვა, მუსაო, ნუ აწვალებ უდიერად. როცა გასცდება ჩემს ოჯახს, იქ მოექეცით ცუდად. ვის გაუყიდია სტუმარი? ქისტეთში სად თქმულა ასეთი ამბავი? რა დავაშავე ისეთი, რომ მომიხედეთ კარად? თავისი რჯული დავიწყებიათ, ამიტომ იქცევით მცდარად. ჩემს ოჯახს პასუხს რით აძლევთ? სახლში ხართ, განა ქუჩაში! ვაი თქვენ, ქისტის შვილებო, ჩემს კართან ჯარად მომდგარნო! უიარაღოს აწვალებთ, გული რას გრძნობს თავად?“

მუსა (ჯოყოლას): „შენც ამასთან ერთად შეგიპყრობთ, თემის გადაწყვეტილებას რომ ტეხ, თავხედო! ჩვენი არჩევანის დარღვევას შენ როგორ უნდა გაბედო? აყეფდი ძაღლივით, აბდა-უბდაობ სულელურად. ამ ურწმუნოს გულისთვის ძმებსაც მტრად ექცევი. არ იცი, რომ შენი საქმეც დღეიდან ცუდად წავა?!“

ჯოყოლა (მუსას): „რაო? ძაღლო?! შენ ამბობ? ახლა ძაღლადაც გამხადე?!“ ხანჯარი იძრო, მუსას გულში დაუმიზნა დროზე ადრე. „უყურე თვითონ ძაღლს, უყურე, სადამდე გამითამამდა! ჩემი კაცობის დამქცევნო, ლანძღვასაც მემართლებით? ალაჰს ვფიცავ, გაგმუსრავთ, სანამ ხმლებით ამკაფავთ. გრისხავდეთ ცა-ქვეყნის მადლი, უსამართლობას სჩადით!“ „რა ქნა უღმერთომ, რა ქნაო, გაგიჟდა, ჭკუაზე შეცდა...“ ჯოყოლას თავზე დაეცა მთელი ქისტების ჯარი. ხელი შეუკრეს... არ მისცეს ნება, ხმალი გამოეყენებინა... ხელ-ფეხშეკრული დერეფანში დააგდეს, როგორც მკვდარი. ხალხის წყევლა ჭექაა, ნაფურთხი წვიმის წვეთია. წამოიყვანეს დაჭრილი ზვიადაურიც თან. რას ამბობს ზვიადაური? სახე რატომ აქვს გაყინული? ბოღმა იმიტომ კლავს ვაჟკაცს, რომ ხელთ არა აქვს ხმალი: „ჩამიგდეთ ხელში, ძაღლებო, კარგი დაგიდგათ ამინდი.“ ამას ამბობდა მშვიდად, სხვას არაფერს ამბობდა.

მიჰყავდათ სასაფლაოზე, სადაც ქისტების მკვდრები არიან. უნდა თავის მკვდარს შესწირონ, რომ იქ წყალი უზიდოს, მსახურად ჰყავდეს, მორჩილად, და ჭუჭყიანი ტანსაცმელი გაუბანოს...

თავი VI

VI

სოფლის გაღმა გორაა, დამწვარი, ქვიშიანი. ბევრი ვაჟკაცი წევს იქ, გულლომი, ჯიშიანი. ძირს მდუმარე ბექი მიუყვება, ნაღვარი, თიხიანი. ხმალ-ხანჯრის, თოფის მხმარეთი (ანუ ომში გამოცდილი) გული მაგარი არ სცემს; მათ უენო მიწა ჭამს, სასტიკი, გაუმაძღარი. მასში ეშლება ყველას ადამიანის იერი... ვერ გვიხსნის სიკვდილის კლანჭებიდან ძალა, ვერც ცბიერი სიტყვა. ბუნების ცოდვა ესაა, მუდამ საწყენი ჩემთვის: ავსა და კარგს ყველას კლავს, არავინ გადარჩენია. ყველა მგზავრისთვის ინთქმევა, როცა გემი იღუპება!

მზე ჯერ არ ამოსულიყო, ნამს ჯერ ბალახზე ეძინა, ნიავს არ დაებერა, დაბლა არ ჩამოეფინა. ურიცხვი კაცი და ქალი ჭალაზე შემოეფინა. მოჰყავდათ ზვიადაური ხელშეკრული ჯგუფს. ყველას უხარია მისი მოკვლა, ან ვინ დაიწყებს გლოვას?! სიკვდილი ყველას გვაშინებს, სხვას თუ კლავენ, ცქერა გვინდა; კაცები ვერ გრძნობენ ბევრჯერ, როგორ დიდ ცოდვას სჩადიან. რამდენი ბოროტი ვიცი, წარბშეუხრელად დადიან; თავის მტანჯველის განადგურება ან კი ვის არ უნდა?!

თავი VII

VII

აი, ქისტის საფლავიც გამოჩნდა. ხალხი გარს შემოერტყა. მოლა ლოცულობს და თავის გარდაცვლილს იხსენებს: „ნუ იტანჯები, დარლა, ნუ შეიწუხებ თავს. შენი მოძმენი შენი სამარის კართან მოვედით. მსხვერპლსაც გწირავთ, იხარე, მტრის ჯავრს არ გაჭმევთ.“

„ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისადა!“ – ამბობს ვაჟკაცი ზვიადაური. ის ბრაზისგან ბეწვს იშლის, ისევე როგორც ვეფხვი იშლის თმას. მისი გული სამსხვერპლო ცეცხლსავით იწვის. რა მოხრის მის წარბ-დაღრუბლილ, ქედ-ჩაჟანგებულ მთასავით შეუპოვარ სულს?! ქისტები ზვიადაურს წააქცევენ და ყელზე ხმალს მიადებენ. „დარლას შეეწირები!“ – ყველა მას ასძახის.

„ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისადა!“ – პასუხობს ის ხალხს. ვაჟკაცი არ იხრება, არც წარბს შეიხრის. ქისტები გაოცდნენ, ხალხი აღელვებული იდგა. „ლამის არ შეეწიროს, ერთი შეხედეთ ამ ძაღლს!“ – ყვირიან ისინი და ნელ-ნელა ყელში ხმალს ურჭობენ. „ძაღლ იყოს!“ – ამბობდა ის ყელში, სანამ თავს მოჰკვეთდნენ. „შეხედეთ, ერთი შეხედეთ, თვალსაც არ ახამხამებს!“

სიცოცხლე ქრება, სისხლი იღვრება, ზვიადაური კვდებოდა. მტრის ხელმა მისი გული ვერ მოკლა, გული გულადვე დარჩა. ამ სურათის მნახველი ერთი ქალი, აღაზა, გრძნობას კარგავდა. ლამაზი ქალი ცრემლებს მალავდა და ხალხის უკან იდგა. ის დახმარებას ცდილობდა: „ნუ ჰკლავთ!“ – ეძახის მისი გული. ბრაზმორეული ფიქრობდა: ნეტავ ცული მომცა, ნეტავ დედაკაცობის წესი ნებას მაძლევდეს, რომ ის ვაცოცხლო და სხვებს ყველას სული გავაფრთხობინო. ნეტავ იმას, ვინც მის მკლავზე წვებოდა, ვისი მკერდიც, ახლა დაწყევლილი, მის გულ-მკერდს სწვდებოდა! ნეტავ იმას ოდესმე ქმრის სიყვარული გაუცვდებოდა?! (ანუ, ნეტავ ის ქალი იყოს, ვინც მას ასე უყვარდა და ასე გლოვობს).

ქისტები გაბრაზდნენ, იტკინეს: ვერ აუსრულდათ სურვილი, ვერ გაუკეთეს თავის მკვდარს მის შესაფერისი „სადილი“ (ანუ შურისძიება). დაკლულმა (ზვიადაურმა) მათ გული მოუკლა და ქადილი გაუცრუა. შეურაცხყოფილებს უნდოდათ, ერთად გაეძროთ ხანჯრები და მკვდრის გვამზე სისხლით ნაღები ფანჯრები გაეკეთებინათ (ანუ დაესერათ). მაგრამ ვერ ბედავენ, რცხვენიათ: „ცოდვაა!“ – ყველა ფიქრობდა. ხალხის გული და გონება სინანულისკენ მიჰქროდა. როცა სახლში დაბრუნდნენ, თავჩაქინდრულები ამბობდნენ: ხომ არ მოვკლავდით მაგას, მტრებს, ავს რომ არ სჩადიოდნენ? კარგი ვაჟკაცი ყოფილა, ყველა ალაჰს ეფიცებოდა. იმიტომ ვეფხვივით გვებრძოდა, თავის მიწა-წყალს იცავდა. მაგრამ მტერს მტრულად მოექეცი, თვითონ უფალმა ბრძანა. ის სჯობს, რაც მალე ვეცდებით, გულში დანა ჩავურჭოთ.

წავიდნენ. ზვიადაური ზეზე (ღია ცის ქვეშ) დატოვეს უპატრონოდ. თუნდაც ძაღლებმა ათრიონ, ფრინველებმა ერთად დაჯიჯგნონ; არ შეეწირა, ეგდოსო, ეგეც ეყოფა ზიანად. ამას იძახდნენ ქისტები თავმოწონებით, ხმამაღლა. ამ ხმასვე იმეორებდნენ ბნელი, მთიანი ხევები. საღამოს ჟამი დადგა, მთიდან მზის სხივი ჩამოვიდა, სიბნელე მოიპარება, სინათლეს სული ამოჰხდა. მზის სხივები სულ გაქრა, ქვიშა აღარ ელავდა; აღარსად ჩანს, გამქრალა შავი მთის თეთრი თმა (თოვლი); ნაღვლით ნაქარგი, ნაქსოვი სახე იმ სალის კლდისა, რომელიც მუდამ მგლოვიარეა, ცრემლი ანკარა სდის. სიკვდილს გლოვა უხდება, მკვდარ ძმას დის ტირილი, ტყეს ხარ-ირმის ნაფრენი, ზოგჯერ მგლის ყმუილი. ვაჟკაცს ომში სიკვდილი, ხელში ნატეხი ხმალი, ომს გამარჯვებულთა ლხინი და მტრის დამარცხება. ზვიადაურს გლოვობდა წყლის შფოთვა და ბორგვა, ნიავად ჩამონადენი მაღალი მთის ოხვრა. ნისლების ჯარის ცრემლი ღვთის ნაბრძანებია.

და წყაროს პირზე ქალი, ლამაზი, ქისტი აღაზა, შუბლზე და მკერდზე წყალს ისხამს, დროდადრო გული მისდის. ბევრი იტირა ჩუმად, თუმცა დროდადრო შეკრთებოდა. ზვიადაურის სიკვდილი თვალებში ელანდებოდა. სტიროდა, მაგრამ ტირილი არ იყო ადვილი, რცხვენოდა: ერთ მხრივ თემის ხათრი აქვს, მეორე მხრივ ღმერთი აშინებს, რომ ქისტეთის მტრის მოტირალს თავს რისხვას დაატეხს. ეს გონების ფიქრია, გული თავისას შვრებოდა. კაცის კაცურად სიკვდილი გულიდან არ ქრებოდა. ქალის გულს ის სურათი შიგ ისრად გაეყარა. იმან დაადო ლამაზ ქალს დაკლულის გლოვა კისრადა. სიბნელეს ელოდება, მივიდეს, ღამით იტიროს მკვდარი. იმას აღარ ფიქრობდა, ჯოყოლა როგორ არის. ვისი ცოლი ვის ქმარს ტირის? რას სჩადის ჭკვაზე მცდარი?! იქნებ ჯოყოლას კლავენ, სახლსაც კარი შეუხსნეს!

წამოდგა, იხედებოდა, როგორც დამთხვარი (დაბნეული) ნადირი. ხედნებ-ხედნებით (ფრთხილად, ნელ-ნელა) ამოუყვა ხევის კლდიან ნაპირს. წყვდიადში საზარლად ისმის წყლის ანაძრახი საყვირი (წყლის ხმაური). კრძალვით ამოუარა საფლავთან, მკვდარს მუხლ-მოყრით დაეყრდნო. ქვითინებს გულამოსკვნით, ცრემლმა სიპი ქვა დაადნო. აიხსნა დანა, მიმართა ზვიადაურს იმით, ააჭრა ნიშნად, სამახსოვროდ სამი ბალანი პირიდან, ჩიქილის ტოტში შეხვია ბროლის თითებით თლილითა (ანუ ლამაზი თითებით). ეს რა ხმა ესმის, დგანდგარი (მომაკვდინებელი)? ყურებს ჟივილი გაუდის! საფლავებიდან ესმის მკვდრების წყრომა და ჩივილი! თითქოს ბავშვებიც ატირდნენ, მწარედ წივიან! საერთო წყრომის ხმა ისმის, საერთო გულის ტკივილი: „რას შვრება უნამუსო!“ – გამწარებულნი ჩიოდნენ. „მაღალი ღმერთი გრისხავდეს!“ – სამარიდან შემოჰკიოდნენ. აჩქარებული ღრუბლები ცის პირზე გადმოდიოდნენ. გაიქცა, მირბის, იხედავს, მკვდრები მისდევენ, სწორია. „შინით სად გაგვეხვეწები, აქით თუ გაგვეშორია?!“ – ხმა ისმის, დანადევნები (მდევრები), მასვე იძახის გორი, გარშემო დაყუდებული (მდუმარე) განა ერთი და ორია. „უნამუსოვო!“ – მისძახდნენ ტანდაწკეპილნი (გამხდარი) დეკანი, ბალახები, ქვები, ქვიშები, იმ არე-მარეს მდებარნი. აგერ, საფლავიდან ამოვიდა მისი მკვდარი ძმა ებარი, თავის ტოლებში გამორჩეული, ქისტეთში გათქმული მხედარი. თან მიჰკიოდა თავის დას, სიტყვა პირს მოსდის მჭეხარი (მკაცრი): „ვაჰ, დაო, დაო, რა მიყავ? რისხვა რად დამეც მედგარი? მეორეს საფლავში ჩამდევ, ერთს სამარეში მდებარი! მაგით მიმტკიცებ დობასა, შენი ქალობა ეგ არი?!“ ბილიკზე მოსუნსულებდა სასაფლაოსკენ მყეფარი (ძაღლი).

VIII

თავი VIII

„სად მიხვალ, სადა, წყეულო? საითკე მიეჩქარები?! ვინ გაჭმევს კაის ყმის ლეშსა? ძაღლო, დაგიდგა თვალები! შენს საჯიჯგნადაც გამხდარა ზვიადაურის ძვლები?!“ – თქვა ეს აღაზამ და ქვებს ესროდა ხშირად. მირბის და მისდევს გაშმაგებული კლდიანი ხევის პირას. ხმა ისევ ესმის მკვდრებისა, მას ბანს აძლევენ მთებიც, საყვედურს ეუბნებიან აღაზას გიშრის თმებიც.

მოუახლოვდა თავის სახლს, სინათლე მოსჩანს იქიდან. უნდა იძახოს: „მიშველეთ“, ხმა მიაწვდინოს შიგნით. მაგრამ ვერ ამბობს ვერაფერს, ოფლი წყლად მოსდის შუბლზე. მივიდა სულშეხუთული და ზღურბლზე გადაიქცა. კერის პირას იჯდა ჯოყოლა, მუხლი მუხლზე ჰქონდა გადადებული. „ვაჰმეო,“ – ეს კი იძახა, სიტყვა გაუშრა ენაზე.

ქმარმა მოჰხვია ცოლს ხელი და კერასთან მიათრია. „რა დაგემართა, ქალო? – ეკითხება შეშფოთებული. – სხვა სადარდელი მაკლია, ახლა შენ მექმნა სადარდებელი?! რა დაგემართა, რა არის? მითხარი, გახსენი პირი! ხომ არავინ მოინდომა შენზე ძალადობა? მითხარი, არ გაჭმევ იმის ჯავრს, ვანანებ იმავ წამს. ჩემი ნამუსის შემბღალავს მალე მოვიყვან ჭკვაზე, როგორც ვანანე მუსას სხვის კარზე მიხტომა.“ პასუხს ელოდა ცოლისგან, დასჩერებოდა თავზე. და თანაც ხანჯარს ჰბღუჯავდა, ხელი ეკიდა ტარზე. ქალი ვერაფერს ამბობდა, სახე გაჰმტკნარებოდა (გაფითრებოდა). ჯოყოლა თავს დასტრიალებს, ელის, რას ეტყვის ცოლი. შუაღამის დროს აღაზამ თანდათან მოიცა გონება. უთხრა ჯოყოლას: „რას ამბობ? თავი რად დაიღონე? რად მოიგონებ იმას, რაც არ მოსაგონია? სულ ტყუილია... კაცის არსად მინახავს ჭაჭანი (კვალი), ვინ გამიბედავს მაგას, რად მინდა ლეჩაქ-კაბანი?! სასაფლაოდან დავბრუნდი, შენს ცხენს ვეძებდი ხევებში. ცხენის მაგივრად ბედკრული შიგ შევერიე დევებში. დამიხვდა შავ-ნაბდიანი, უზარმაზარი ტანის, ჯერაც თვალებში მიელავს იმის კანის სიმყრალე; დიდ-ყურა, კბილებ-ღაჯუნა (კბილების მღრღნელი), უმსგავსო, შავი ფერის; ხელები გამომიწოდა, დიდი ხელები თავისი, მთის ოდნად სჩანდა მის თავზე მოშავფრო ტყავის ქუდი. თან მითხრა: ჩემთან წამოდი, ჩემთან იცხოვრე, ქალო, ბევრი მაქვს ოქრო და ვერცხლი, არაფერს დაგიმალავ. მე გამოვიქეცი, შევშინდი, დევიც მომდევდა ღრიალით; მთელი ქვეყანა იძვროდა იმის ფეხებს ქვეშ გრიალით; მზარავდა ეს ხმაც, მთა-ბარიც წაღმა-უკუღმა ტრიალით, ძლივს მოვაღწიე და გაუწყე ჩემი ვაება ხრიალით.“

ჯოყოლა ეტყვის: „დევს გარდა სხვა რამ საქმეა კიდევ. ჩემს ჭკვას არ სჯერა ნათქვამი, ჩემი ფიქრები ირევა. ნამტირალევი რატომ ხარ? ღაწვებზე ცრემლი გდენია; ჩქარა თქვი, სწორედ მითხარი, თორემ ვერ მოვითმენ! სადარდო, საგულისხმო რამ გრძნობა გულს გადაგფრენია. ჩემს თვალებს ვერ დაემალება იმ გრძნობის ნაკვალევი; არ შეიძლება არ დაჩნდეს ნასვამი, დანალევი (რაც დალიე, ანუ რაც გულში გაქვს)!“ „რა დაგიმალო, ჯოყოლავ, ან რად შემრისხავ თქმისთვის?“ – ეტყოდა ცოლი და ნაზი თრთოლა მიეცა ხმას. „ცრემლები შემიწირია იმ შენი მეგობრისთვის. ძლიერ შემებრალა საწყალი, რომ უცხოეთში კვდებოდა, არც ნათესავი, არც მოძმე, რომ ვინმეს შეჰბრალებოდა! მაგრამ, როცა ჰკლავდნენ ხანჯრით, ოდნავაც არ შეკრთებოდა. იქნებ შენც გცოდე, ღმერთსაც, მაგრამ ვიტირე, რა ვქნა?!“ „მაგისთვის როგორ შეგრისხავ? ტყუილს სჯობს სიმართლის თქმა. იტირე?! მადლი გიქნია, მე რა გამგე ვარ მაგის? ქალს მუდამაც უხდება კარგი ვაჟკაცის გლოვა.“

IX

თავი IX

მეორე დილას აღაზამ ძროხა მთისკენ გაარეკა. ჩამოდიოდნენ ფრინველები, მიიზიდებოდნენ მკვდრისკენ. აღაზაც მიიპარება სასაფლაოს თავთან, კლდისკენ. იქიდან აფრთხობს ყორნებს, სვავებს, მხარ-მოფარფაშეებს, გაუმაძღარ ორბებს, მკვდრის ლეშზე მოყაშყაშეებს. ხელს ამუშავებს და მალავს თვალებს, მზესავით მოკაშკაშეებს. კლდიდან ისვრის კენჭებს და თან წინდას ქსოვს ვითომ. ოსტატობს, რომ ხალხმა ვერ შეძლოს მისი ფიქრების მიხვედრა.

X

თავი X

ბისოს მოუვიდა ამბავი, როგორც მეხის დაცემა: „მოუკლავთ ზვიადაური, ციდან ჩამოსული სვეტივით, ფშავ-ხევსურეთის ფარ-ხმალი, მეტად გამოსადეგი!“ შავი ამბის გამგონე დედებმა ზარი გამართეს (ტირილი, გლოვა). ბებერი ბისო ტიროდა, მოსთქვამს, ქვითინებს მწარედ: „ბედკრული რად ვარ ცოცხალი? მეც მიწას მიმაბარეთ; მკლავები მაჩვენეთ შვილისა, მოიტანეთ, ჩამაბარეთ! ჩემი შვილის მარჯვენით გულს მიწა მომაყარეთ; ვაჰმე, რატომ ვარ ცოცხალი? რისთვისღა ვთელავ არეს?! მკვდრებო, რად არ მეც ადრევე თქვენთან არ დამიბარეთ? როგორ ვიგონო ჩემი ძე ურჯულოს არე-მარეს?!“

ვაჟკაცებმა გაიგეს ამბავი, გასაგონარი ჭირით. ერთმანეთს გადაეძახნენ ბოღმით შემკული პირით: რად გიკვირთ, როცა ჩვენს მფარველს ცხელი ცრემლით ვტირით?! გამოიტანეს შუბები დუმით ნაპოხი (გაპოხილი) წვერით, ფარ-ხმალით მოკაზმულები ჯარს ამზადებენ დილით. ეს ხომ ახალი არ არის, სისხლმა იდინოს მილით. იძახის აპარეკა: „საგზალი გინდათ კვირისა!“ „ქუდზე კაცი უნდა წავიდეს!“ – ბაბურაული ყვირის. აღელვებულთა ბორგვაა, ხმა არ გეგონოთ სტვირის (სალამურის)!

XI

„კარში გამოდი, ჯოყოლავ, წყნარად ნუ წევხარ კერასთან. რამდენი ხალხი მოერტყა ჩვენი მთების წვერას! ჩვენთან მოდიან სტუმრად, ჩვენ გვიპირობენ წვევას (შურისძიებას). შეგვანანებენ დედებს შვილთა აკვნების რწევას. საქონელს ერეკებიან, როგორი არეულობაა! გაჰხედე, ჯარმა აავსო ჯარეგის თავი, სამგორი. დამთხვალთა (დაბნეულთა) მენახირეებს კლდეები მოსდევს ნაგორი (მთის ფერდობი). წადი, უშველე თავისებს, მტრის დასახვედრად მირბიან. შენც ისე წადი, ჯოყოლავ, როგორც სხვები მიდიან.“

თავი XI

„გავყვე?! რას ამბობ, ჭკვა-თხელო? არ გამივლევენ ახლოს! მარტოკამ უნდა ვიომო, მთელმა ჯარეგამ მნახოს; ვინ ერთგულია, ვინ არა, ქვეყანამ დაინახოს. ქისტებს ორგული ვგონივარ, გამდგარი თავის რჯულიდან. ჰფიქრობენ, ვითომ ჯოყოლამ თავი გაჰყიდა ფულზე, ქისტეთის მოღალატე ვარ, ხელაღებული სულზე; მოაქვთ და ცოცხალს მადებენ საფლავის ქვას გულზე.“ ამას ამბობდა ჯოყოლა, თან აბჯარს ისხამს ტანზე: წელზე შემოიბა ფრანგული (ხმალი), თოფი გადიგდო მხარზე. ქისტს არ მოსდის ჯიშად მუზარადის (ჩაფხუტის) დადგმა თავზე. მარტოკა მიდის ცალ მხარეს, თავდადებული ცდაზე. მტრის დასახვედრად სხვებიც შემოეფინნენ მთაზე.

XII

თავი XII

ჩამოდის ხევსურთა ჯარი, დროშა მოჰქონდა წინ. მიჰმართეს სასაფლაოს, მდუმარე ქისტთა ბინას. მოძებნონ თავისი მკვდარი, მოკრიბონ გმირის ძვლები, ზვიადაურის მტანჯველთა ძირში მოსთხარონ თვალები. დაუხვდათ ქისტის ჯარიც, ხევ-ხევის პირას მალული. შემოესროლეს თოფები, მაჟრები (ტყვიები) შემოსალტული (მომრგვალებული). გზას არ უთმობენ ხევსურებს ამოსხარტული (გამხდარი, მოქნილი) ბიჭები. ორივე მხრიდან თოფებს ზედ დაკიჟინით (ყვირილით) ისვრიან. ორივეს საქმე აწუხებს, ორივე მედგრად (ძლიერად) იბრძვის. ბლომად დალია ტყვიამ სისხლი და მოძოვა ქუჩია (ბევრი ადამიანი დაიღუპა), მაინც არ გატყდნენ ქისტები, დგანან ციხე-ბურჯივით. ბაბურაულმა ხევსურებს ხმალ-და-ხმალ ჩასვლა ურჩია. საქმე ხმალზე მივიდა, ფარმა გზა მისცა საკაფს (ხმალს), საძევარი (სანაცვლო) აქვთ ხევსურებს ძვირი განძი და ალაფი (ნადავლი). „ფარო, ნუ ჰმტყუვნობ გორდას (ხმალს), შენა ხარ მაგის ჯალაფი (მხლებელი)!“ თავქვე მორბინალ ხევსურებს წინ კლდე დაუხვდათ წარაფი (ციცაბო კლდე).

კლდიდან გადმოხტა უეცრად ქისტი ხმალ-მოღერებით. აკვირვებს ქისტის ლაშქარს მტრის ჯარის მოგერებით (უკან დახევით). ზოგს მოტყუება ეგონა, ამბობდნენ მოჩვენებითაა: „ეგ ვინ უხვდება ხევსურებს? ჩვენი მხარეა, ვინ არის? ეგ უნდა ჯოყოლა იყოს, სწორედ, ნამდვილად ის არის!“ თქვა ერთმა, სხვებიც დასთანხმდნენ, გაოცებულნი უყურებენ. როგორ არ უფრთხის გროვას, თუმცა ხმალ-ხანჯრებს უღერებენ. მოკლეს კიდეც, ეცემა, მკერდს ხანჯრის წვერით უწერენ. ქისტებს ძალიან გაუხარდათ: „მოკლან, თუ მოკლეს, ახია (სამართლიანია)! ახლაც მასხარად აგვიგდო, წინათ ხომ ბევრჯერ აგვრია (დაგვამარცხა), სოფლისა გადრა (პატივი) ინდომა, ჩვენ კი ტალახში გაგვრია. მარტოკა მტრის ჯარს დაუხვდა, სწორედ დავლათით (იღბლით) დაგვრია.“ ხევსურებმა ჯოყოლა მკვდარი, კლდის თავზე, კეტამზე (კლდის ქიმზე) დატოვეს. თვითონ დაესხნენ ქისტებს, ჩამოეფინნენ ფერდობზე.

დაიწყო ხმლებისა და ხანჯლების ქნევა; დარტყმები პირდაპირ მკერდში ხვდებოდა. ფარებისა და ხმლების შეჯახების ხმა, მათი წკრიალი, ცას სწვდებოდა, ღმერთამდე აღწევდა.

ქისტების ჯარი გაიქცა და ხმაურით, გრიალით კოშკებისკენ გაემართა. უკან ხევსურები მისდევდნენ, თავზე ჩაჩქნები უბრწყინავდათ.

შემდეგ სასაფლაოზე შეკრიბეს ზვიადაურის ძვლები, რომლებიც მიმოფანტული იყო: ზოგი აქ ეგდო, ზოგი იქ, ფრინველების მიერ დაჯიჯგნილი და მიმოფანტული.

ძვლები ხურჯინში ჩაყარეს და მაშინვე შინ დაბრუნდნენ. მათ შეასრულეს თავიანთი გულის სურვილი, ის, რაც ადრე ჰქონდათ დაპირებული.

გამოირეკეს ცხვარი და ძროხა, გადმოარეკეს მთებზე. მტრის ჯავრი ამოიყარეს, სხვა სადარდებელი რაღა დარჩათ?!

უცხო მიწაზე მაინც არ დაუტოვებიათ, შინ მოაქვთ თავიანთი მკვდარი – ფშავ-ხევსურეთის იმედი, ქვის ციხე, რკინის კარი.

მოძმენი დაიტირებენ თავიანთ მკვდარს თავიანთი წესის მიხედვით, მიაბარებენ სამარეს მამა-პაპების გვერდით. ძვირად ღირს დაღვრილი ცრემლი თავის მკერდზე!

თავი XIII

XIII

უცხო კაცის ცოლო, ხევსურებმა მოგიკლეს ქმარი. წადი, იტირე, აღაზავ, სამარეს მიაბარე.

მის თავს ყორანი დაფრინავს და ყრანტალებს, ქარი წვერ-ულვაშს უწეწავს. შენს მტერს ისეთი ყოფნა, როგორიც ჩემი მწარე ყოფნაა!

აღარავინ მიახლოვდება, არავინ მიჭერს მხარს. იქვე დავმარხე კლდის თავზე, საფლავიც გავუთხარე.

სუყველამ ზურგი მაქცია, ყველა განზე დგას. სასაფლაოც კი ამიკრძალეს, რომ ცხედარი დამემარხა:

„ჯოყოლამ გვიღალატაო, მაგის ადგილი ეგ არ არის, სადაც მარტოკა ომობდა, ჩვენთვის ჩირქის მცხებელი, თემის პირის გამტეხი, ორგული, დაუდეგარი“.

ცეცხლი მწვავს, ძმაო, ცეცხლი მწვავს – უალო, უჩინარი; გულს მიკლავს, გონებას მირევს გაუგებარი ფიქრები!

ცოლი სტიროდა ჯოყოლას, ხშირად ასხურებდა ცრემლს. ის იყო არჩვივით მოხდენილი, ხშირთმიანი, მთვარის მსგავსი სახით, და ისე ეკერებოდა ქმარს გულ-მკერდზე, როგორც მარგალიტის ღილი.

თავი XIV

XIV

ღამე ბნელია, ქარიშხალია და ირგვლივ ყველაფერი კანკალებს. ღმერთო, შეხედე ტანჯულებს, უშველე და შეიწყალე ისინი! კარგი მაინც კარგია, შეიყვარე უბედურები! ტანჯულთა ლოცვა-მუდარა გულში ვარდებივით ჩაიდე! თუ არ უშველი, მაშინ საწყლების სულები მიიბარე! კმარა ამდენი მუქარა, ღრუბელო, გაიფანტე!

მდინარე ხმაურობს, მრისხანებს და ლოდებს ეჯახება. დღესაც ისევე ბოროტობს, არ იცის, რატომ ტირის. მას არ ეშინია ტანჯვის, მან არ იცის სიკვდილი. მხოლოდ ერთი რამ იცის: ცრემლების ღვრა, ხმამაღლა ყვირილი, მუდამ უცინარობა, მარტო ტირილი, ტირილი...

ქარი უბერავს, ხევებში ჩამოკიჟინებს მთებიდან. ქალი დგას კლდეზე, გაშლილი თმებით და მდინარეს დასცქერის. ის სხივაკარგულ ვარსკვლავს მაგონებს, მკრთალად აკანკალებული ყბებით. ხმას არ იღებს... შეშინებული კანკალებს, როცა მდინარეს დასცქერის. რა საზარლად ხმაურობს, როგორ საზარლად მოედინება მდინარე! გაღრენილი, სასტიკი შავი ხეობა მძვინვარებს.

„თავს ნუ იკლავო!“ – ნეტავ ერთმა მაინც ურჩიოს. ქალმა თვალები დახუჭა და სწრაფად ჩაიქცა მორევში. „რაღად ვიცოცხლო, რისთვის?“ – ამას ფიქრობდა ქალი. „ქისტეთში ჩემი ერთგული კენჭიც კი არსად არ არის. ორივემ შევცოდეთ ქისტებს, მათ ჩემი ქმარი დაწყევლეს... მე უფრო დიდი ცოდვა მაქვს, უცხოსთვის ცრემლი ვღვარე.“ წყალმა წაიღო აღაზა, ლამსა და ქვიშას შეურია.

XV

თავი XV

იმ კლდის თავზე, სადაც ჯოყოლა ხევსურებთან ბრძოლაში მოკლეს, ღამ-ღამობით ხედავენ სურათს, ზვავისგან დანგრეულ გორაზე: კლდის თავზე დგება ჯოყოლა და სასაფლაოსკენ იძახის: „ზვიადაურო, ძმობილო, რატომ არ მაჩვენებ შენს სახეს?!“

სასაფლაოდან მოდის აჩრდილი ფარითა და ხმლით, გულზე დაკრეფით უწყვია მკლავები, რომლებზეც სამკლავურები უკეთია. მიდის და მდუმარედ ესალმება თავის ძმობილს. იქვე აღაზაც ამოდის მოწყენილი, მწუხარე სახით.

მათ გვერდით ცეცხლი ენთება, მკრთალად ბჟუტავს მთაზე. მათ აღაზა მასპინძლობს, ჯიხვის მწვადს უწვავს ცეცხლის ალზე. ისინი ვაჟკაცობაზე ლაპარაკობენ, ერთმანეთის დანდობაზე, სტუმარ-მასპინძლობის წესზე, ცნობასა და და-ძმობაზე.

როცა მათ ერთად ხედავს კაცი, ვერ ძღება ცქერით. მაგრამ ჩნდება რაღაც შავი ფერის ბურუსი, რომელიც სანახავს ფარავს, თითქოს მწერლის ნაწერი იყოს. ის ზედ აწევს ჯადოსავით, არ გატყდება კვერით, ვერც მლოცავი შეულოცავს და არც ხელით აიხდება. მხოლოდ მდინარის ხმა ისმის, დაბლა მიქანავს ხველით და უფსკრულს დასცქერს პირიმზე მოღერებული ყელით...