თავი VII
VII
აი, ქისტის საფლავიც გამოჩნდა. ხალხი გარს შემოერტყა. მოლა ლოცულობს და თავის გარდაცვლილს იხსენებს: „ნუ იტანჯები, დარლა, ნუ შეიწუხებ თავს. შენი მოძმენი შენი სამარის კართან მოვედით. მსხვერპლსაც გწირავთ, იხარე, მტრის ჯავრს არ გაჭმევთ.“
„ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისადა!“ – ამბობს ვაჟკაცი ზვიადაური. ის ბრაზისგან ბეწვს იშლის, ისევე როგორც ვეფხვი იშლის თმას. მისი გული სამსხვერპლო ცეცხლსავით იწვის. რა მოხრის მის წარბ-დაღრუბლილ, ქედ-ჩაჟანგებულ მთასავით შეუპოვარ სულს?! ქისტები ზვიადაურს წააქცევენ და ყელზე ხმალს მიადებენ. „დარლას შეეწირები!“ – ყველა მას ასძახის.
„ძაღლ იყოს თქვენის მკვდრისადა!“ – პასუხობს ის ხალხს. ვაჟკაცი არ იხრება, არც წარბს შეიხრის. ქისტები გაოცდნენ, ხალხი აღელვებული იდგა. „ლამის არ შეეწიროს, ერთი შეხედეთ ამ ძაღლს!“ – ყვირიან ისინი და ნელ-ნელა ყელში ხმალს ურჭობენ. „ძაღლ იყოს!“ – ამბობდა ის ყელში, სანამ თავს მოჰკვეთდნენ. „შეხედეთ, ერთი შეხედეთ, თვალსაც არ ახამხამებს!“
სიცოცხლე ქრება, სისხლი იღვრება, ზვიადაური კვდებოდა. მტრის ხელმა მისი გული ვერ მოკლა, გული გულადვე დარჩა. ამ სურათის მნახველი ერთი ქალი, აღაზა, გრძნობას კარგავდა. ლამაზი ქალი ცრემლებს მალავდა და ხალხის უკან იდგა. ის დახმარებას ცდილობდა: „ნუ ჰკლავთ!“ – ეძახის მისი გული. ბრაზმორეული ფიქრობდა: ნეტავ ცული მომცა, ნეტავ დედაკაცობის წესი ნებას მაძლევდეს, რომ ის ვაცოცხლო და სხვებს ყველას სული გავაფრთხობინო. ნეტავ იმას, ვინც მის მკლავზე წვებოდა, ვისი მკერდიც, ახლა დაწყევლილი, მის გულ-მკერდს სწვდებოდა! ნეტავ იმას ოდესმე ქმრის სიყვარული გაუცვდებოდა?! (ანუ, ნეტავ ის ქალი იყოს, ვინც მას ასე უყვარდა და ასე გლოვობს).
ქისტები გაბრაზდნენ, იტკინეს: ვერ აუსრულდათ სურვილი, ვერ გაუკეთეს თავის მკვდარს მის შესაფერისი „სადილი“ (ანუ შურისძიება). დაკლულმა (ზვიადაურმა) მათ გული მოუკლა და ქადილი გაუცრუა. შეურაცხყოფილებს უნდოდათ, ერთად გაეძროთ ხანჯრები და მკვდრის გვამზე სისხლით ნაღები ფანჯრები გაეკეთებინათ (ანუ დაესერათ). მაგრამ ვერ ბედავენ, რცხვენიათ: „ცოდვაა!“ – ყველა ფიქრობდა. ხალხის გული და გონება სინანულისკენ მიჰქროდა. როცა სახლში დაბრუნდნენ, თავჩაქინდრულები ამბობდნენ: ხომ არ მოვკლავდით მაგას, მტრებს, ავს რომ არ სჩადიოდნენ? კარგი ვაჟკაცი ყოფილა, ყველა ალაჰს ეფიცებოდა. იმიტომ ვეფხვივით გვებრძოდა, თავის მიწა-წყალს იცავდა. მაგრამ მტერს მტრულად მოექეცი, თვითონ უფალმა ბრძანა. ის სჯობს, რაც მალე ვეცდებით, გულში დანა ჩავურჭოთ.
წავიდნენ. ზვიადაური ზეზე (ღია ცის ქვეშ) დატოვეს უპატრონოდ. თუნდაც ძაღლებმა ათრიონ, ფრინველებმა ერთად დაჯიჯგნონ; არ შეეწირა, ეგდოსო, ეგეც ეყოფა ზიანად. ამას იძახდნენ ქისტები თავმოწონებით, ხმამაღლა. ამ ხმასვე იმეორებდნენ ბნელი, მთიანი ხევები. საღამოს ჟამი დადგა, მთიდან მზის სხივი ჩამოვიდა, სიბნელე მოიპარება, სინათლეს სული ამოჰხდა. მზის სხივები სულ გაქრა, ქვიშა აღარ ელავდა; აღარსად ჩანს, გამქრალა შავი მთის თეთრი თმა (თოვლი); ნაღვლით ნაქარგი, ნაქსოვი სახე იმ სალის კლდისა, რომელიც მუდამ მგლოვიარეა, ცრემლი ანკარა სდის. სიკვდილს გლოვა უხდება, მკვდარ ძმას დის ტირილი, ტყეს ხარ-ირმის ნაფრენი, ზოგჯერ მგლის ყმუილი. ვაჟკაცს ომში სიკვდილი, ხელში ნატეხი ხმალი, ომს გამარჯვებულთა ლხინი და მტრის დამარცხება. ზვიადაურს გლოვობდა წყლის შფოთვა და ბორგვა, ნიავად ჩამონადენი მაღალი მთის ოხვრა. ნისლების ჯარის ცრემლი ღვთის ნაბრძანებია.
და წყაროს პირზე ქალი, ლამაზი, ქისტი აღაზა, შუბლზე და მკერდზე წყალს ისხამს, დროდადრო გული მისდის. ბევრი იტირა ჩუმად, თუმცა დროდადრო შეკრთებოდა. ზვიადაურის სიკვდილი თვალებში ელანდებოდა. სტიროდა, მაგრამ ტირილი არ იყო ადვილი, რცხვენოდა: ერთ მხრივ თემის ხათრი აქვს, მეორე მხრივ ღმერთი აშინებს, რომ ქისტეთის მტრის მოტირალს თავს რისხვას დაატეხს. ეს გონების ფიქრია, გული თავისას შვრებოდა. კაცის კაცურად სიკვდილი გულიდან არ ქრებოდა. ქალის გულს ის სურათი შიგ ისრად გაეყარა. იმან დაადო ლამაზ ქალს დაკლულის გლოვა კისრადა. სიბნელეს ელოდება, მივიდეს, ღამით იტიროს მკვდარი. იმას აღარ ფიქრობდა, ჯოყოლა როგორ არის. ვისი ცოლი ვის ქმარს ტირის? რას სჩადის ჭკვაზე მცდარი?! იქნებ ჯოყოლას კლავენ, სახლსაც კარი შეუხსნეს!
წამოდგა, იხედებოდა, როგორც დამთხვარი (დაბნეული) ნადირი. ხედნებ-ხედნებით (ფრთხილად, ნელ-ნელა) ამოუყვა ხევის კლდიან ნაპირს. წყვდიადში საზარლად ისმის წყლის ანაძრახი საყვირი (წყლის ხმაური). კრძალვით ამოუარა საფლავთან, მკვდარს მუხლ-მოყრით დაეყრდნო. ქვითინებს გულამოსკვნით, ცრემლმა სიპი ქვა დაადნო. აიხსნა დანა, მიმართა ზვიადაურს იმით, ააჭრა ნიშნად, სამახსოვროდ სამი ბალანი პირიდან, ჩიქილის ტოტში შეხვია ბროლის თითებით თლილითა (ანუ ლამაზი თითებით). ეს რა ხმა ესმის, დგანდგარი (მომაკვდინებელი)? ყურებს ჟივილი გაუდის! საფლავებიდან ესმის მკვდრების წყრომა და ჩივილი! თითქოს ბავშვებიც ატირდნენ, მწარედ წივიან! საერთო წყრომის ხმა ისმის, საერთო გულის ტკივილი: „რას შვრება უნამუსო!“ – გამწარებულნი ჩიოდნენ. „მაღალი ღმერთი გრისხავდეს!“ – სამარიდან შემოჰკიოდნენ. აჩქარებული ღრუბლები ცის პირზე გადმოდიოდნენ. გაიქცა, მირბის, იხედავს, მკვდრები მისდევენ, სწორია. „შინით სად გაგვეხვეწები, აქით თუ გაგვეშორია?!“ – ხმა ისმის, დანადევნები (მდევრები), მასვე იძახის გორი, გარშემო დაყუდებული (მდუმარე) განა ერთი და ორია. „უნამუსოვო!“ – მისძახდნენ ტანდაწკეპილნი (გამხდარი) დეკანი, ბალახები, ქვები, ქვიშები, იმ არე-მარეს მდებარნი. აგერ, საფლავიდან ამოვიდა მისი მკვდარი ძმა ებარი, თავის ტოლებში გამორჩეული, ქისტეთში გათქმული მხედარი. თან მიჰკიოდა თავის დას, სიტყვა პირს მოსდის მჭეხარი (მკაცრი): „ვაჰ, დაო, დაო, რა მიყავ? რისხვა რად დამეც მედგარი? მეორეს საფლავში ჩამდევ, ერთს სამარეში მდებარი! მაგით მიმტკიცებ დობასა, შენი ქალობა ეგ არი?!“ ბილიკზე მოსუნსულებდა სასაფლაოსკენ მყეფარი (ძაღლი).
VIII