ალუდა ქეთელაური შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

თავი I

I

შატილში მაცნე მოვიდა და ამბავი მოიტანა: - ქისტებმა ზიანი მოგვაყენეს, ჩვენი მწყემსები დაარბიეს. ისინი ბოროტი და ავი ხალხია.

ალუდა ქეთელაური იღბლიანი და გავლენიანი კაცია. ის სათათბირო ადგილას (საფიხვნოზე) პირველი ზის და მისი სიტყვა ყოველთვის მნიშვნელოვანია. მან ბევრ ქისტს მოაჭრა მარჯვენა ხელი, რადგან მისი ფრანგული ხმალი ბასრი და გამოცდილია.

ცუდ ადამიანს მტრობა არ სჭირდება, კარგი ადამიანი კი ყოველთვის მტრიანია!

ქისტებმა ცხენები გაიტაცეს, მათ შორის ალუდას ფრთოსანი ცხენიც.

ვარაუდობენ, რომ ისინი არხოტის მთიან თავზე გადავლენ და ნალებით დააბერტყინებენ მთების ნამიან ბალახს.

როცა ალუდამ ეს გაიგო, თოფს ტალი (კაჟი) გაუსწორა. აისხა იარაღები, ხმალი ააფხავა (გაამზადა) და ვადანი (სამაგრი) შეამოწმა, რომ ხმალს ტარი არ მოსტყდომოდა.

ცისკრის ხანია, ის მტერს მისდევს, როგორც კლდის სწრაფი შავარდენი.

გათენებისას ჭიუხში შურთხმა ზარი დარეკა, ძაღლებს კი ჯერ კიდევ ეძინათ თეოზე (საძოვარზე) და ცხვარი არ იყო გაშლილი.

მალე ალუდამ ქისტების ნავალს (გავლილ გზას) თვალი მოჰკრა. მარჯვედ გადაეწია და თოფმა გაისროლა.

ერთ ქურდ-კანტალას (ქურდსა და ყაჩაღს), ღილღველს, ცუდი წამი დაუდგა. ის ცხენიდან გადავარდა, ყელ-თავქვე ეკიდა. ტყვია ბეჭის თავში მოხვდა და ცეცხლივით ეკიდა.

მისი ამხანაგი, მოკლული ღილღველი, ჩახმახს ეზიდებოდა (თოფის გასროლას ცდილობდა).

მუცალის თოფმა ისე ძლიერად გაისროლა, თითქოს კლდის პირი იშლებოდა. ტყვიის ნაძოძი (ნამსხვრევები) ალუდას კალთაში ჩაეშლებოდა.

- არაფერი გჭირს, ურჯულო ძაღლო?! - ეკითხებოდა მუცალი.

- ნუ გგონია, რომ რამე მჭირს, ურჯულო ძაღლო, გუდანის ჯვრის ყმასა (მსახურს)!

ალუდას თოფის ხმა ცის ჭექა-ქუხილს ჰგავდა.

- არ მოგხვდა, ურჯულო ძაღლო? - ისევ ეძახის მუცალი.

- მუცალს არაფერი სჭირს, ურჯულო ძაღლო, - ამბობდა და კლდის ნამტვრევებს აშორებდა...

- ოჰო, ქუდი გაუხვიტავს, წვერებს თმებს სტუსავს (ასწორებს).

- მაღლა დაგიცდა, საწყალო, ძვლის კენჭხას (ნამსხვრევს) არაფერი სჭირს.

მუცალის თოფმა ისევ გაისროლა, ტყვიამ მკვეთრი ხმა გამოსცა და ქეთელაურს საპირის-წამლე რქის (წამლის შესანახი რქის) ჭურჭელი გაუტეხა.

- არც ახლა გჭირს, ურჯულო ძაღლო?! - ზედაც დაჰვედრებს (კიდევ ერთხელ ეკითხება).

- არაფერი მჭირს, არაფერი, ურჯულო ძაღლო, გუდანის ჯვრის ყმასა. გამარჯვებული ჯვარი დაჰყვება და ღვთის ძალას შეევედრება.

გულში არ მოხვედრია, ნუ გეგონება, წამლის ქისას ამტვრევდა.

რაკი ბრძოლა ასე მიდის, ჯავრს (ბრაზს) არც მე შევჭამ მტრისას.

შატილიონის (ალუდას) ნასროლი ქისტს გულის ფიცარს უმტვრევს.

- არც ახლა გჭირს, ურჯულო ძაღლო?! - შეჰყვირა ქისტს.

- გულში მჭირს, გულში, ურჯულო ძაღლო, ვაი მუცალის ცდასა!

ძმაც ხომ მომიკალი, მეც მომკალი, რა ვუთხრა ღვთის მადლსა?

მუცალს სიკვდილი არ უნდა, მგლის ფერს არ კარგავს. ის წყლულში მთის მწვანე ბალახს იფენს (იდებს).

ალუდამ კიდევ ერთხელ ესროლა, დრო არ დაუკარგავს ცდაზე.

მუცალმა თოფიც ალუდას გაუგდო და კიდევ ერთ სიტყვას ეტყვის: - ახლა შენ გქონდეს, ურჯულო ძაღლო, სხვის ხელში არ ჩავარდეს.

სიტყვა პირზე გაუშრა და მიწაზე გაერთხა (დაეცა).

ალუდას მუცალის თოფი არ უნდა, ატირდა, როგორც ქალი. არ აჰყრის იარაღებს და არც მისი ნივთები ეხარბება.

თავთან ხანჯარი დაუდო, რომელსაც სპილოს ძვალი ეკრა. გულზე ძეგლიგი (აბჯრის ნაწილი) დაადო, მკლავზე კი ფრანგული ხმალი.

მუცალს მარჯვენას არ ჭრის, ამბობდა: „ცოდვაა. ვაჟკაცო, ჩემგან მოკლულო, ღმერთმა გაცხონოს მკვდარი (სიკვდილის შემდეგ). მკლავზედაც გქონდეს მარჯვენა, შენზე ალალია (შენ გეკუთვნის). შენს ხელს შენს გულზე დავიდებ, ნუმც ხარობს ქავის კარი (მტრის სახლი). კარგი გყოლია გამზრდელი, ღმერთმა გაგიმრავლოს გვარი!“

თავი II

მუცალს გრძელი ნაბადი გადააფარა და ზედ ფარი დაადო.

II

მზე ცაზე მაღლა ავიდა, ნისლებმა ხევები დაფარეს. ცის კიდეს კავკასიონის გოლიათები (მთები) მისჯარებიან (მიუახლოვდნენ).

ქორები, ფრინველთა მმუსვრელები, სანადიროდ აშლილან. არწივებს სხვები მისდევენ, რათა უფასოდ ჭამონ მათი ნანადირევი.

ჯიხვები მყინვარებს შემოეხვივნენ, ღვთის მადლი ადგას მათ რქებს.

ხევ-ხევში ავის ხმის ყორანი ყრანტალებს: „მკვდარა ქისტი მუცალი, მისი თვალები უნდა შევჭამო, გულ-ღვიძლი ამოვარიდო, მხრის კალთა დავხურო (დავფარო).“

შატილს ჯერ არ ჩასწდომია შუადღის მზის შუქი, არ უშვებენ ჩამსვლელს, რადგან ცა კლდეებითაა დაფარული.

ყმა (ალუდა) გორი-გორ მოდიოდა, თავი არ ეწონებოდა (არ მოსწონდა საკუთარი თავი). პირს ნისლები დასწოლია, გულიდან ამოსული, შავი.

ტახტაზე (საბრძოლო ცხენზე) მუცალის ძმის მკლავი ჰკიდია, ვერცხლით მორთული ბაზალა (ხმლის ქარქაში) – ის ხოროსნული (საბრძოლო) ხმალია.

ის მიდიოდა ჭიუხიან ადგილას, სადაც იმედას ქავია (გამოქვაბულია). ზაფხულში თოფის ხმას ისმენს, ზამთარში კი ზვავი ჩამოდის.

ბევრჯერ დაასწრო დელგმამ (ქარბუქმა), შავი ყორანი ყეფდა.

თავზე გაუმაძღარი სვავი დაფამფალებდა. ვერავინ აჯობა მის იღბალს, ვერავინ უყო ავად.

ურჯულოს ხელებსავით ადნობს მზის მწველი სხივები. გველმა ვერ გაჭრა ლიბოი (ზღურბლი), დღესაც ცოცხალია.

ზოგჯერ ავდარი დგება, ზოგჯერ მზე ბრწყინავს და დარია.

რა უყვათ (რა ექნათ), ბევრი უნახავთ ულვაშ-აშლილი მკვდარი!

ბევრჯერ წასულა საჭალოდ (საბრძოლველად) დახოცილთა სისხლის ღვარი. წითლად შეღებილა ავი არდოტის წყალი.

ვისაც მტრობა მოსწყურდება, გააღოს სახლის კარი, სისხლი დაიგუბოს კერაში და თვითონაც შიგნით იდგეს.

ღვინოდაც ის დალიოს, პურადაც მოსახმარია.

პირჯვარი დაიწეროს, თითქოს საყდარშია.

სისხლში ჰქონდეს ქორწილი, იქ დაიწეროს ჯვარი, დაიპატიჟოს სტუმრები, დაამწკრიოს ჯარი.

სისხლში დაიგოს ლოგინი, გვერდით დაიწვინოს ცოლი.

ბევრი შვილი ჰყავდეს, ბევრი ვაჟი და ქალი. იქვე საფლავი გათხაროს, იქ დაიმარხოს მკვდარი.

შენ თუ სხვას მოკლავ, შენც მოგკლავენ, მკვლელს გვარი არ შეარჩენს.

შატილში ბანებზე გადმოდგნენ ხევსური ქალები და რძლები. ალუდას დასახვედრად გამოვიდნენ მისი ძმა და სამი ძმისწული.

ბევრს უნდოდა ამბის გაგება, ბევრნი მოვიდნენ სხვებიც.

ალუდას მიულოცეს: - სახელიანი იყავი!

ბებერი უშიშა ალუდას ამბავს ეკითხება.

ქეთელაური უამბობს ღილღველის, მგელივით მებრძოლის, ამბავს: „აქეთ წასულმა, უშიშავ, მთის კვალს დავაჭირე (მივყევი). მოკლედ გადავეწიე. ქვიშაზე ნავალი (გავლილი გზა) შევნიშნე.

ორნი იყვნენ, თოფი ვიხმარე, ხმლის წვერს ვერ ვუწვდენდი.

იმ ცხონებულ მუცალს, რკინა ჰქონდა გულად!

- რას ამბობ? ქისტის ცხონება (სამოთხეში მოხვედრა) რჯულში არ წერია.

- ამით ვაქებ ვაჟკაცობას, ის ფულად არ იყიდება.

სამჯერ მე ვესროლე. სამჯერ - იმან. მესამეთი დავასრულე.

მკერდზე მოხვედრილმა ტყვიამ გული გაუნაძოძა (დაუნაწევრა). ნატყვიარს ბრძამით (ბალახით) იფენდა, ისე დალია სული.

სულს არ აცლიდა ამოსვლას, კიდევ მიხსენა რჯული.

ჩვენ ვიტყვით, რომ კაცები ჩვენ ვართ, მარტო ჩვენ გვზრდიან დედები; ჩვენ მოვხვდებით სამოთხეში, ურჯულოებს კი ჯოჯოხეთი ელის.

ამის თქმით ვწარა-მარაობთ (ტყუილად ვლაპარაკობთ), ღვთისშვილებმა უკეთ იციან.

ყველანი მართალს ამბობენ განა, ვინც იფიცება?!

ვერ გავიმეტე მუცალი მარჯვენის მოსაჭრელად, გული გამიწყრა, არ გააკეთა ის, რაც ძნელად გასაკეთებელია: „დაე, დააკლდეს სახელს, მე გირჩევნივარ მრჩევლად.“

ხევსურთა ახალ-უხლები (ახალგაზრდები) ტყემლად გადაიქცნენ (გაბრაზდნენ), ავად შეხედეს ალუდას, შეურაცხყვეს: „მოკვდი, სიკვდილი გირჩევნია, რა ხარ სიცრუის მთქმელად; აიხსენი გველის-პირული (იარაღი), დიაცებს გადაუგდე ცხემლად (სამკაულად); ფარი - ქსლის ჩასაბეჭავად (ქსოვისთვის), ხირიმი (ხმალი) - გარად (ძაფის დასახვევად) გაუდვან; დამბაჩა გამოადგებათ საბრუნლად (საქსოვად), თითისტარადა! გამოჰქცევიხარ ქისტიშვილს, ქალად გადაქცეულხარ. მოკალი, მარჯვენა არ მოაჭერი, მერე რაღას მისდევდი?!“

ზურგი აქციეს ალუდას გაბრაზებული სახეებით. თავ-თავის სახლებს მიაშურეს ჭერხოთით (ეზოთი) და კარებით.

გაწირეს ქეთელაური გულითა ნარიანითა (ბრაზითა და გულისწყრომით), ალუდას სახელს ბრალდებით იძახდნენ.

შატილში მინდიაც მოვიდა რვალიანი (რვალისგან დამზადებული) ზერდაგით (ცხენით), წელზე ნარტყამი ფრანგული ხმლით, ფარიანი მკლავით და თორმეტი ქისტის მკვლელი შუბით.

მინდიას წითელი ცხენი ირემს ჰგავდა, შუბლი კი მთვარეს.

ალუდას აუგს (ცუდს) ეტყოდნენ შხამიანი სიტყვებით. ალუდამ იწყინა, შუბლი შეკრა საშიში ნაოჭით.

- ნუ იტყვით ვაჟკაცის აუგს ქარიანი (უსაფუძვლო) ენით.

ადვილად მოგკვდომოდეთ მტერი, ადვილად გამეგოს მართალი.

ბევრი დაღონება არ გვინდა, ერთი დღის საგზალი (საკვები) მეყოფა, გზა-კვალი არ ამერევა, ყოველ მხრივ ვიცი სავალი.

დღესვე მოგივათ მინდია, სანამ ბევრი შეიკრიბება.

ქუსლი ჰკრა, წითელმა ცხენმა გაამალდა (დაიძრა), ქარივით სწრაფად მიდიოდა.

თავი III

III

დაბნელდა, წყლები ტირიან, ღამის კალთა გვეხურება. ვარსკვლავების ციმციმის დროა, ბალახზე ნამი მოდის, მკვდართა სულები საფლავებიდან გამოდიან, მათი წყნარი სიმღერის დროა.

დევები კლდეებიდან გამოდიან, ხევ-ხუვში (ხევებში) დაეხეტებიან.

ყველამ ივახშმა და ახლა დასაძინებლად ემზადებიან.

- პური მიირთვიო, - ალუდას და-დედა ეხვეწებიან.

- მე პური არ მინდა, დედაო, გული რაღაცამ შემიკრა.

წუხელ ცუდი სიზმრები ვნახე, სადღაც რიგში ვიდექი.

წინ მიცვალებული გვედო, ხევსურები შეწუხებულები ისხდნენ. სალაშქროდ დამზადებულნი, ზოგნი კარებთან იდგნენ.

მეც იქ ვიყავი, ვტიროდი, როგორც კაცის წესია. ლაშქრობის გუმანი (წინათგრძნობა) მქონდა, წასვლის დროც მოვიდა.

ერთ წამს ვიღაცამ ხელი დამტაცა, ხანჯრის ტარი ჩამიდო.

შევხედე, მუცალი იყო, ტანზე რვალის (ბრინჯაოს) ჯაჭვი ეცვა. გულზე ემჩნეოდა ნიშანი იმ ჩვენი ბრძოლის წამისა. ნატყვიარში ლეგა (მწვანე) ბრძამის საფევი (ბალახის ნაფენი) ეფინა.

კლდესავით იდგა, გაუტეხლად, ცრემლი არ ჩამოსდიოდა თვალებიდან.

„მინდა სიკვდილი, არ ვკვდები, მომკალიო,“ - მითხრა ხვეწნით.

„თქვენ დაგრჩეთ წუთისოფელი, მე კი წავიდე ამ ქვეყნიდან. დაძეღით, ხევსურის შვილებო, ლაშქრობით, ხმლების ქნევით.“

დავჯექი, ვიღაცამ ჯამი დამიდგა, კაცის ხორცის წვნიანი იყო. ვჭამდი, თუმცა მეზარებოდა კაცის ძვლიანი ხელ-ფეხი.

რას ვაკეთებდიო, ვბრაზობდი, უმსგავსი, დაწყევლილი საქციელი იყო.

„ჭამეო,“ - რაღაცამ მიძახა, - „ნუ ხდები გაშტერებული: კიდევ მიირთვით ალუდას გაცხელებული ხორცის წვენი.“

კაცის ულვაშით შეზავებული ხორცის წვენი მომაწოდეს...

სიზმრებმა დამტანჯეს, ამიტომ ვარ გუნება-აღელვებული.

IV

თავი IV

თენდება, მთის წვერები გაწითლდა, ნისლები მთებზე აგროვდნენ. სოფელი დგება, იღვიძებს, მგზავრი გზებზე მიდის-მოდის.

სხვები (სოვნი) სამგზავროდ წავიდნენ, მთა-ბარს თვალი მოავლეს. რამდენ ფრაშ-ფრაშში (სისწრაფეში) არიან, ცას ვერ გაავლეს კვალი!

ვინ მოდის წითელი ცხენით, წყალი გაიარა?

- მოხვედი მშვიდობით! - მინდიას ხევსურებმა შეჰყვირეს. - რა ამბავი მოიტანე? - შორიდანვე დაუძახეს.

- ახლებო (ახალგაზრდებო), სისხლი გიფუისთ (გაბრაზებულები ხართ), გულს ჭრით და კერავთ, გონებას ათრევინებთ გულს, თავს აჭრეინებთ ცულით.

ადვილად ვერ იცნობთ ვაჟკაცს მისი ვაჟკაცური რჯულით (წესით)!

ერთმანეთს ნუ დააჩაგვრინებთ, გული და გონება ძმებია. მართალია ალუდა, ცა არ დამექცეს თავზე!

თუ არ გჯერათ, ქისტის, აი, მოჭრილი მკლავი.

ენა ქარქაშში გეჭიროთ (გაჩუმდით), ადვილად ნუ იტყვით სიტყვას, ადვილად ნუ იტყვით ვაჟკაცზე, რომ არ ვარგა!

ხელი ალუდას მიართვა: - წაიღე, მიაკარი ქავადა (გამოქვაბულში, როგორც ნადავლი)!

- თუ ხელის მოჭრა მინდოდა, განა თვითონ ვერ მოვჭრიდი?

ვერ გამიკეთე კარგი, მინდია, საქმე ცუდად მომირთვი (გამიკეთე).

რა მინდა, ვერ მიხმლობს (ვერ იბრძვის ჩემთვის), არ გამოდგება ფარად (დამცველად); მთაში წავიღო, არ მითიბს, არც თივის კავადა (შესაგროვებლად) მარგებს.

წაიღე, თუ გწამს უფალი, ნუღარ მაჩვენებ თვალით.

კარგი ყმის მარჯვენაა, გული მეწვის ბრალით.

რატომ ბრაზდებიან ხევსურები, რატომ ტყდებიან ჯავრით?!

მტერს მოვკლავ, კიდევ არ მოვჭრი მარჯვენას მაგათი იძულებით!

„წესი არ არის მტრის მოკვლა, თუ ხელს არ მოაჭრი დანით.“

ვაი ეგეთ სამართალს, ცოდვა-ბრალით მონათლულს!

V

საუფლო ჟამი მოვიდა (დღესასწაულის დრო). ხალხი ხატობაზე მიდიოდა: უნდა ეცნობებინათ ბატონისთვის (ხატისთვის) ვისაც რა სტკიოდა.

თავი V

მოქუჩდა ქალი და კაცი სათხოვარი ცხვრით და ხარით; მიართმევდნენ ბატონს სათხოვარს ბეღლის კარით (ბეღლის კართან).

ეს ვინღა მოვიდა, ნისლივით, თითბრით ნაზიკი (მოოქროვილი) ხმლით?

ხევის ბერს მოზვერს (ახალგაზრდა ხარს) აძლევს, დადგა დახრილი თავით.

- ვის ამწყალობნებ (ვისთვის სწირავ), ალუდავ, ამ შავ კურატით (ხბოთი)? - ჰკითხავს ალუდას ხუცესი (მღვდელი) გადაწეული მკლავით.

დიდია ჩვენი ბატონი - გუდანის ჯვარი თავითა (მთავარია), საყმონიც (მსახურებიც) ძლიერნი ჰყავს, ღვთითა და ღვთის ძალით.

კარგი ყმა უყვარს ბატონს, წყალობა ემეტება; ვაჟკაცნი, იმედიანნი, ჩვენს ბატონს ებედებიან (ბედნიერებას ანიჭებენ).

მითხარი სახელი, ვის სწირავ, იმას შეეწიროს.

ხანჯარს აიძრობს, დიდების სათქმელად დაეღირება (მოემზადება).

- ეგ სამხვეწროა, ბერდია, გუშინ მოკლული ქისტისა. მუცალს ერქვა სახელი, მოუნათლავი შვილისა.

კარგადაც დამიწყალობნე, გამიმეტე მისთვის, როგორც უნდომლად მოკლული თავისი ლამაზი ძმისთვის.

- გაურჯულებულს (ურჯულოს) არჯულებ (ქრისტიანად აღიარებ), შენ ეგ არ შეგეფერება. ქისტისად (ქისტისთვის) საკლავის დაკვლა კარგად არ მოგიხდება.

მამით არ მოდის ანდერძი, პაპით და პაპის-პაპით (წინაპრებიდან), გონს მოდი, ქრისტიანი ხარ, მაგით ურჯულოვდები (ურჯულო ხდები); ეშმაკს ნუ მისდევ... ეგ სიტყვა როგორ ამოგცდა ბაგით (პირიდან)?!

რამდენი სხვა მოკალი, შენს ქავზე (გამოქვაბულში) ხელები ჯღრდესავით (მტევნებივით) ჰკიდია. ზოგი ლეკისაა, სხვა ქისტის, მარჯვენების ხიდია (ბევრია). ციკანიც (თხის ნაშიერი) არავისთვის დაგიკლავს, განა დიდი კურატი (ხბო)!

როგორ შევევედრო უფალს ძაღლი, ძაღლების ჯიშისა, მანამ სჯობს, ცა დამექცეს, ზურგი გამისკდეს მიწისა, ან თუ უძირო ზღვამ დამნთქას, ქვიშის სადილი ვჭამო!

ფერი ედება ბერდიას, სხვაგვარი შიშის ფერი.

- ძღვენს ნუ გამიმსუბუქებ, თუ ღვთის მადლი გწყალობს. მეც გუდანის ჯვრის ყმა ვარ, ხევსური თქვენი წყლისა (თქვენი მხარის). თითქოს ერთნი ვართ, ბერდია, მცხოვრებნი ერთი მთისა.

- ტყუილად ცდილობ, ალუდავ, ტყუილად იცვეთ პირს.

გაჯავრდა ქეთელაური, მგლის ფერი დაიდო (გაბრაზდა); ხელი ფრანგულს (ხმალს) დაიკრა, მზის შუქი ამოხდა (გაიელვა).

მოზვერს ქედზე დაჰკრა, თავი ძირს მიგორავს.

თან შეევედრა ბატონს (ხატს), ნუ შემიცოდებ შვილსაო, ალაჰმა ჰქონდეს მუცალს, მაგ მოუნათლავ გმირსო.

ბერდია ჯაგარაშლილი (გაბრაზებული) ხალხისკენ იზამს პირსა (მიბრუნდა).

- გაგონილაა, - იძახდა, - ასე აგდება რჯულისა (რჯულის უგულებელყოფა): საკლავს თვითონ კლავს ალუდა, მახსენებს ქისტის სულს, ხალხო, მინდა გავიგო თქვენი გულის პასუხი.

დაჯარდით, ხევსურის შვილებო, ყველანი - დიდნი, მცირენი, - სამართალი ვქნათ, დავუმტვრიოთ ალუდას სახლის დირები (კარები); ნუ დაინანებთ, გახადეთ ცოლ-შვილი ამატირები. მოკვეთილი იყოს, სხვა ქვეყნის ცა-ღრუბლის შემყურე.

წადით, დაუმტვრიეთ შავ-ბნელი სახლისა, ციხის კარები. ცეცხლი მიეცით საძნოვარს (ბეღელს), - ალები ცას სწვდებოდეს, სათემოდ (საერთო საკუთრებად) გამოარეკეთ ცხვარი, ძროხა და ხარები.

შატილში ცოლ-შვილი დატირეს, გუდანში კი - ახალგაზრდა ვაჟები და ქალები. ჩვენი ბატონი (თემი) გაბრაზებული იყო და ამბობდა, რომ ისინი (ალუდას მოკლულები) არ იყვნენ შესაბრალისები. ამის გამგონე მინდიას თვალები აუწყლიანდა. ის ვეღარაფერს უშველიდა ალუდას და გულზე ხელები გადაიჯვარედინა. ხევსურმა ვაჟკაცებმა, რომლებსაც ალუდა არ მოსწონდათ, ფარები მოიმარჯვეს. მათ ალუდა ქეთელაური უნდა გაესამართლებინათ, რადგან სპილენძის ზარები (სასამართლოს ნიშნად) მკაცრად ჟღერდა.

ჯარად შეკრებილ ხევსურებს თავზე ბავშვები დასდგომოდნენ. ერთ ბავშვს ხელში მუცალის მარჯვენა მკლავის ძვალი ეჭირა.

ალუდამ თქვა: „ვაჟკაცებო, მე თქვენთვის ბატონის (თემის) წყალობას ვითხოვ. მომეცით საშუალება, რომ ჩემი უდანაშაულობა დავამტკიცო. მოგიტანთ მტრის ხელს.“

მან გაიხსენა, როგორ მიჰქონდა ყორანს კლანჭებით მუცალის ხელი და როგორ უმიზნებდა კლდის ყურეს. „იმ დროს მე ისარი ვესროლე ცაში ლაღად მიმავალ ყორანს. ჩემი ნასროლი ზუსტი აღმოჩნდა, ყორანს ფრთაში მოხვდა. მან კლანჭებით გაუშვა ნადავლი (მუცალის ხელი), რომელიც მიწაზე დავარდა.“

მინდია გაბრაზებული ამბობდა: „ეს მუცალის მარჯვენა ხელია, რომელიც ხევსურების გადაწყვეტილების მიზეზი გახდა, მათი წყევლის მიზეზი. მე მივუტანე ის ალუდას და ვცადე მისი გაღიზიანება. რადგან ალუდამ არ მიიღო, მე ხევის სიღრმეში გადავაგდე.“

ბერდია ამბობს: „წაიღეთ ურჯულო ძაღლის (მუცალის) ტოტი (ხელი). ჩვენ ხევსურის შვილები ვართ და არა ეშმაკის ან ალის (ბოროტი სულის) მონები.“

მუცალის მკლავის ხელი ძაღლს მიუგდეს საჭმელად. ძაღლმა პირი არ დააკარა, არ შეჭამა და დანაშაულის გამო ღმუილი დაიწყო.

თავი VI

ხევის ბერი ბერდია ამბობს: „ხევსურნო, ნახეთ თქვენი თვალით: ძაღლი ძაღლის ძვალს არ ტეხსო, ეს ძველი ნათქვამია.“

ბავშვები ქისტის (მუცალის) მარჯვენა ხელს კავით დაბლა ათრევენ.

VI

თოვს, ქარი ძლიერად ქრის, მთების მწვერვალები თოვლით არის დაფარული. ხევებში ზვავები ჩამოდის, კლდეებიდან კი ნამსხვრევები ცვივა. წყლების ნაპირები და კალთები ლურჯი ყინულით დაიფარა. ვიწრო სავალი გზები მთლიანად გაუვალი გახდა. ვისაც სიცოცხლე მობეზრდა, ის თუ გაუდგება ამ გზას.

მგზავრი წინ მიდის, გზას კვალავს, ხუთი ადამიანი კი უკან მიჰყვება. შიმშილით შეწუხებული მგლების ხროვა მთაში ღმუის. ერთი ქალი გაბრაზებული ამბობს: „კარგს ნურას ნახავთ, ხევსურნო! ვაიმე, ჩვენო სახლო, ქვა ქვაზე აღარ დგას. ციხეზე, ჭერხოს ბოძებზე ახლა ყვავები სხედან.“

დედა ეუბნება ალუდას: „შვილო, იარე ნელა. შენთან ერთად ვერც მე გავძლებთ, ვერც შენი ცოლი ლელა. ბავშვები დაგვიუძლურდნენ, ხელ-ფეხი გაგვიცივდა და გვიჭირს. ვაიმე, რა უგზოდ დავდივართ, ვაიმე, როგორ ბნელა! ნეტავ არ დასჭირდებათ ხევსურებს შენი შველა?! ვინ მიგვიღებს სტუმრად, სად დავილევით? უსახლკაროები სხვაგანაც დავიწყებულები ვიქნებით. ვეღარ მივალთ ჩვენს სახლში, შატილის ხევის გაღმა. საკუთარი მიწა-წყლის დატოვება ძალიან ძნელი ყოფილა. მიცვალებულს დავფერებივარ, გონება დამებინდა. მუხლები არ მემორჩილება, გულში ბნელი სვეტი ჩამიდგა. ვაი, მამა-პაპის საფლავებო, კლდეებო, რომლებიც წვეტებად დგახართ!“

ალუდა გაბრაზებული ეუბნება: „ქალებო, ნუ ხართ მოლაპარაკეები (ნუ წუწუნებთ). მოდით, გამომყევით, ვიაროთ. ღმერთმა ეს ბედად გვარგუნა. ჯვარს (რწმენას) ნუ აწყენინებთ, თემს ნუ აგინებთ, ნუ გადაიქცევით ცეტებად (გიჟებად)!“

ერთხელ ალუდას მოუნდა, ერთხელ მოიხედა უკან: „მშვიდობით, საჯიხვეებო, თვალის გამახარებლებო! მშვიდობით, ჩემო სახლო, გულში ბრალის ამშლელო! მშვიდობით, ჩვენო ბატონო (თემო), ყმებისთვის ძალის მიმცემო!“

მგზავრებმა სამუდამოდ გაწირეს თავიანთი წყალი და მიწა. მთის წვერები გაოგნებულებივით დგანან, ქარის ხვივილი ისმის. გადავიდნენ, ქედი გადალახეს, მათი კვალი აღარ ჩანს. მაისიდან შორიდან ისმის ერთი ქალის მწარე ქვითინი.