ბახტრიონი შინაარსი და გამარტივებული ტექსტი

თავი I

I

დღემ თავისი სახე დაფარა, დაბნელდა, მთებმა თითქოს თვალები დახუჭეს. საფლავებში გმირების ძვლები, რომლებიც სიცოცხლეში ბევრს იღვწოდნენ, აღარ შფოთავენ. ქარი ქვითინებს, ღრუბლები კი საზარელ ზარს ჰგვანან. მათ გული ვერ მოიფხანეს, მწუხარე ცრემლები სდით, რომლებმაც მთების კლდოვანი გულმკერდი ჩარეცხეს და გაალამაზეს. ღრმა ხევები და წყაროები, რომლებიც ხმაურით მოედინებიან, გაცოცხლდნენ და თითქოს ცას ემუქრებიან. შემდეგ ღრუბლები გაიფანტნენ და ნამიანი ნისლი დატოვეს. მთების ძუძუები რძით გაივსო, უშრომლად რძიანი გახდა.

მოგესალმებით, ქედებო, დაგვიანებული სალამი მომაქვს. ნეტავ თქვენი დეკა და ღვია ამკობდეს ჩემს სამარეს! ჩემი გული თქვენგან იღებს ძალას, მასში ღვთიური გრძნობა დუღს. მეც თქვენი ძუძუთი ვიკვებები, რომელიც უხვად და ბარაქიანად იძლევა. ნეტავ არ გამიჯავრდეს მზე და არ დამწყევლოს ბუნებამ, რომ მე, ცოდვილი, მათი დედის ძუძუთი ვსუქდები. მეც იგივე რძეს ვიღებ, რითაც თქვენ გაიზარდეთ; თქვენვე გამოგადგებათ, დობილნო, თუ უხვად დაიხარჯებით!

თავი II

II

იქ შუბის წვერივით წამოჭრილი გორა დგას, რომელიც მუხებითა და იფნებითაა დაფარული. იქ დიდი, შავი, ციხის კარივით ლოდები ყრია. კოშკები, რომელთა ზღურბლები დანგრეულია და მზის სხივებს მოკლებულია, ჩამონგრეულა. ისმის მოხუცი ქალის ქვითინი. რამდენი საფლავის ქვაა დაწყობილი! აკლდამების პირები მოჩანს. გმირების სამარეს, როგორც ხატს, თაყვანის საცემად მივუახლოვდები. ეს ფშაველების სალოცავია, დღეს მისი დღეობაა. არ ვიცი, თვალი მატყუებს, თუ ღამის სიბნელე მიშლის ხელს! ნუთუ ხალხს დაავიწყდა წმინდა გიორგი? ეს რაღაც ცუდ ამბავს მოასწავებს. რა უნდა მოხუც ქალს სალოცავში? ნუთუ არ ეშინია დავის? მარტომ აუნთო სანთლები და ხატიც ადიდა; მარტომ დაკლა საკლავი, თვითონვე გაატყავა; მარტოდმარტოკა ქალმა ხატ-ღმერთი ახსენა! აქ არც ხევისბრის ხმა ისმის, არსად ფშაური ღრეობა. ვინ იტყვის, რომ დღეს აქ დღეობაა?! სანთელი ძლივს ბჟუტავს, მის წინ ცრემლების გუბე დგას. მტრის დედას გველი უკბენს და უბეში ჩაუძვრება, გმირთა აღმზრდელთა ძუძუებს თავის ბუდედ გაიხდის!

თავი III

III

უცებ ფეხის ხმა გაისმა, გამოჩნდა უცხო, ჩამოგლეჯილ-ჩამოწეწილი, უშნო ყარიბი. სანთლის შუქზე წამოდგა, დატანჯული ფერი ედო, მხარზე თოფი ჰქონდა გადაგდებული, წვერი გაბუდული ჰქონდა, დანჯღრეულ ქარქაშიანი ხმალი წელზე წნელით ჰქონდა შემორტყმული. ადვილად საცნობი იყო, რომ ფშაური ერის კაცი გახლდათ. დადგა, თოფის ლულას დაეყრდნო, ცრემლებს ხელით იწმენდდა, მოხუცის დარდს იზიარებდა სახის შეჭმუხვნით. თავის დარდებში გართულმა ქალმა ვერაფერი შენიშნა, ტიროდა და ხოშარელთა ბედისწერას ემდურებოდა. გულზე მჯიღს იცემდა, ნანგრევებს ცრემლით ეკითხებოდა: „რატომ ვართ სულ ჩვენ ტანჯვაში, რატომ ისმის ჩვენგან კვნესა? როდემდე უნდა ვტიროდეთ, მიწას ცრემლით ვასველებდეთ? ან მიწა რატომ არ ძღება გამდნარი გულის წვენით?! როდემდე უნდა ვიბანოთ სისხლით პირი და ხელები? შვილების ნაცვლად დედებს ძუძუს გველები გვიწოვდნენ?! როდემდე უნდა ვთელავდეთ ჩვენსავე წელებს ფეხით, ათასი ცეცხლი გვერტყას, გულისა და გონების მწველი?! ვაიმე, გაგვიწყდა, აღარ გვყავს ამ ფშავის ხევის მცველები!“

დიდხანს უყურებდა უცნობი მოხუცის მწარე მოთქმას; მიხვდა, რომ უბედურება სწვევია ფშავის მხარეს. ათრთოლებული ხმით ეკითხება უცნობი უცნობ ქალს:

**მგზავრი:** ვინ ხარ, ნეტავ, დედაკაცო? ვის ზიანს მოთქვამ? – ქალმა ვერ გაიგონა ნათქვამი, ისევ ხმამაღლა მოთქვამდა. – შენ გეკითხები, დედაო, რატომ სვამ ბალღამით სავსე ფიალას?

**სანათა (ბებერი):** მადლობა ღმერთს, თუ კიდევ კაცი ვიხილე თვალით. – ადგა და ჯოხზე დაეყრდნო, ძლივს, კანკალით. – მოხვედი, შვილო, მშვიდობით, შვილო, ხატის წყალობა! აღარ მეგონა, თუ მამრი კიდევ დადიოდა დედამიწაზე...

**მგზავრი:** შენიმცა მწყალობელია, შენი შვილებისა და ქმრისა. ერთს გკითხავ, დედა-შვილობას, მითხარი პასუხი ამისა; ქალს ვინ მოგცა ის ნება, მამრის საქმე აკეთო? ვფიქრობ, მეორედ მოსვლის დრო დამდგარა. ხომ არ აყრილან ფშაველები, რატომ არ ისმის ხალხის ხმაური? როგორც ვხედავ, არ არის კაცისა და ქალის ლხინი. მინდა გავიგო, რა ხდება, მე თქვენი მიწა-წყლის შვილი ვარ.

**სანათა:** ჩემ რა იკითხვის, დედაკაცის, უბედურის, ბედით შავის, დავკარგე ყველა ნათესავი, ვინც კი მყავდა... წარღვნა დაგვეცა ხოშარელებს წყეული თათრების ჯარისაგან, მამრებმა მტერს თავი შეაკლეს, კაცის ხსენება გაწყდა. ხოშარის გორა გასუქდა ხშირი სამარეებით. ვინც ცოცხლად დავრჩით ქალები, დახოცილებს ვტირით. ჩვენ რომ მტირალებს გვხედავენ, ბავშვებიც ატირდებიან; გლოვის მიზეზს გვკითხავენ, დედებს რომ გვაკვირდებიან; პასუხს არ მიიღებენ, უფრო აყვირდებიან; ძუძუთი ვათირებთ ბავშვებს, რძისთვის რომ აბირდებიან! რად გვინდა დედებს შვილები? რაზე ვწვალობთ, ნეტავ? გაზრდი, გაალაღებ ვაჟკაცს, ლამაზს, გორის მადრეკელს. გაალაღებ, მაგრამ ტყუილად: დღეს მთელია, ხვალ მკვდარია; მოვა, წაიღებს უეცრად სისხლის ნიაღვარი! პირსისხლიანი შვილის მნახველი მტერიმც არ იყოს! სანათა ვარ მე, შვილო, აფხუშოური ქალი, აქ ვარ გამოთხოვილი, ბერიძე მყავდა ქმარი. შვიდი ვაჟკაცი გავზარდე, თითო ლომის მსგავსი. შვიდივე გამიწყდა ერთ დღეს, მამაც იმათთან ერთად მკვდარია. ხოშარის გორზე დავმარხე, თავზე ქარი დასტირის. ორი კვირა საფლავებს ვთხრიდი, იმათ თავშესაფარს. – ეს რომ თქვა, ამოიქვითინა, მწარე ცრემლები ღვარა. – ჩემს ქმარ-შვილებთან ერთად ბევრ სხვასაც გამოეჯარა კარი. ვინ ემსახუროს, მაშ, ხატს? მაშ ვინ აუნთოს სანთელი? მაშ ვინ დაგვიკლას საკლავი? ვინ მოაკმიოს საკმელი?! უკაცოებს კაცობა გვმართებს, სანამ სული გვჩრავს პირში. ხატიც შეგვინდობს ცოდვას, თუ გაჭირვებაში გვნახავს. ახლა ის მითხარი, დედაკაცო, სადაური ხარ, ვისი ხარ? იქნებ ჩვენიანი ხარ, იქნებ სხვისი ხარ?

**მგზავრი:** დედაო, დედა-შვილობას, მეც ბევრი ჭირი ვნახე. ოცი წელია სულ სხვის შვილად ვარ, სამშობლო მიტოვებული მაქვს, მათურელი ვარ ძირით, სახელად კვირია მქვია, ჩემნაირი უკეთურები ბევრიც უნახავს ყუნჭებს. ფშავს უბინადროდ დარჩენილი, წავედი ბედის საძებრად, – ვაჰ, ჩემი დღის მოგონება გონების დამბნეველია! ტანჯვის მატარებელია ეს ქედი, მეტისმეტი ტანჯვის. ჩემი ამბავი შორს წავა, მოკლედ რომ მოვჭრა, სჯობია: ვინ არ გეტყოდა ჩემს ამბავს, ვინც კი მიცნობს; ობლობის, საბრალოობის ობი დღესაც მაწევს. სად სიცივეში ვგდებულვარ, ორი კვირა მშიერი, – არც ისე დროული ვარ, უცხოს მოხუცი ვგონივარ... ოცი წელია მწყემსად ვარ, – თუშეთში, უცხო მხარეში, – და ფშავის ხევის სტუმარს მარტო მთვარეს ვხედავდი. ბარში გადმომავალ წეროებს ამბავს ვეკითხებოდი, – რა წერილობას გაგვიწევს, თოვლზე ამბავი ვწეროთ? ოცი წელია მიწა მაქვს ლოგინად, ცა მახურავს საბნად; ავდარში შავი ნისლები ტანზე მეხვევა ნაბდად.

**სანათა:** მიკვირს, ახლა რომ მოდიხარ, ოცი წელი სხვაგან იყავი?

**მგზავრი:** საქმე გაჭირდა, დედაკაცო, ურჯულო თათრებისგან: დათარეშობენ... კახეთი ქარსა და ნიავს მისცეს; სადაც სურთ, ყურძენს ჭამენ, სადაც – ჭანჭურსა და ქლიავს, აწიოკებენ ქალ-რძალს, ნამუსს ძალად ხდიან. ურჯულოები ლაღად კრეფავენ სილამაზეს. არ ზოგავენ, დედაკაცო, ვინც კი თვალში მოუვათ. მთელი კახეთი ჩიქილამოხდილ ქალად ქცეულა. არ ჩანს ხელის შემშველელი, მტრის ჯავრის ამომყრელი, კაცი არ ჩნდება შემკრები და წინამძღოლი ჯარისა. იქ, ჩვენთანამდიც მოდიან, ცხვარს ფარობით გვტაცებენ. არავინ გადაურჩა რჯულ-ძაღლებს, ყველას ბეგარას ადებენ. ვისაც კლავენ გზის პირებზე, თავებს მარგილზე აგებენ. სხვის სახლში შედიან, კარს უკრძალავად აღებენ. დაჯავრდნენ თუშები, რომ ნახეს ქვეყანა ნაოხარი. პირი ქნეს, იმათ წინ უძღვის საოცარი ზეზვა. სულ ყველამ ტანზე აისხა საომარი აბჯარი. მე გამომგზავნეს სასწრაფოდ ფშავსა და ხევსურეთს მზვერავად და დამაბარეს ხვეწნით სიტყვა, სათქმელი პირადად: „ჩვენც ხომ თქვენი ძმები ვართ სისხლით, ხორცით და რჯულით. მტერმა დაგვჩაგრა, გვიშველეთ, გაუტეხელნო გულითა. უბაროდ, განა არ იცით, მთებიც რომ ვერაფერს აკეთებენ. გვიშველეთ, ფშაველ-ხევსურნო, ბარზე თათრები ხარობენ. ჩვენი საყდრების ტრაპეზთან ახლა მოლები გალობენ. ბევრია დაღონებული, უთხარი: ბევრნი წვალობენ!“ მახსოვდა, ამ დღეს ხოშარელებს აქ გექნებოდათ ხატობა; ვიცოდი, ეწყინებოდათ კახეთის რბევის გაგება. ღმერთმა აცხონოს ისინი, ჩვენც იმათ კვალზე მივდივართ. იქნებ ამ ორ კვირაში შავეთის კარზე შევხვდე. სანამ ცოცხლები ვართ, მტერი გვყავს, ბევრად სჯობს მზად ვიყოთ. როცა დრო მოვა... და გაქრეს ბედის ვარსკვლავი ციდან! ცოცხალს კი უნდა ეხუროს ვაჟკაცს ქუდი თავზე. უღირს სიცოცხლეს სიკვდილი მირჩევნია ხმალზე. როს ჩემი ბინა სხვას დარჩება, ჩემი ცოლი და შვილები, – თუ მტრის ხმალი არ მომკლავს, მე თვითონ გავიგმირები. დედა-შვილობას, ნუ წუწუნებ, ღმერთმა აცხონოს გმირები, რომ არ წაიღეს საფლავში ლაფით მოსვრილი პირები.

**სანათა:** იქნებ ინებოს ბატონმა, გაგმარჯვებოდეთ მტერზე; თუ ამას გავიგონებდი, არ ვიტირებდი მკვდრებზე: იმავე დღეს, შვილო, დედაკაცი ჭრელს ჩავიცვამდი კაბას, არ ვიგლოვებდი იმქვეყნად ჩემს ჯუღურასა და საბას; ჩემს წარბდაღურბვლულ ივანეს, კარგად ხმარობდა დანას; ვენაცვალე იმის გულმკერდს, შანას შეხვდებოდნენ; ჩემს ტანდაბალ ხუმარას, პატარას, შუბიანას. ვაჟკაცის წესი სცოდნია, არ ჰგავდა ჯუბიანას; მეხად დაეცა მტრის ჯარს, თიბავდა, როგორც ყანას. ეცადა, მაგრამ ვინ დაძლევს რიყეზე ქვებსა და ლოდებს! ვინ დაძლევს თათრების ლაშქარს, უთვალავს, გასაოცარს?! თუ ამომყრიდით მტრის ჯავრს, შვილებს არც კი მოვიგონებდი, რაღა მიჭირდა, თუ მტრის გაჟლეტას გავიგონებდი. გულიდან ეკლის სალტას მაშინ მოვიფონებდი. შვილო, დედაკაცო, მე თვითონ წავალ, შევატირებ ფშაველებს; ყველას შევატირებ ჩემს დარდს, ვისაც შევხვდები გზა-ველებზე. მე თუ რვა სული შევწირე, თითოს ვერ გაიმეტებენ? ფშაველები აიშლებიან, თუ მტერს იმედს მისცემენ... ღმერთო და ჩვენო გამჩენო, ხატებო ფშავეთისაო, აავსეთ თათრების სისხლით კახეთის ველები. შენ გაუმარჯვე ჩვენს ჯარს, დავლათო ახმეტისაო! გვაკმარე, ღმერთო, ზარალი, გვეყო, რაც სისხლი გვიღვრია, გვეყო, რაც მტერთან ბრძოლაში ძვლები გადაგვიყრია. გვეყო ამდენი ცრემლის ღვრა, დაუსრულებელი ვაება; ნუთუ არ ვებრალებით შენი მსახურები, რომ აღარ გვწყალობს ღვთაება?! გვიშველე, ლაშარის ჯვარო, დაგვჭირდა შენი თავი, შენი ფრანგულით აკურთხე თუშ-ფშაველ-ხევსურთა ზავი; ნუ დაეღუპებათ, შენს მადლს, ზღვაში შესული ნავი. ჩაუძეხი, ლაშარელაო, ტანზე შემოირტყი ხმალი, გვიჭირს და გამოგვიყენე შეუმუსრავი ძალა. ასე მოთქვამდა ქალი თავდახრილი: გვიშველე, – სულ ბოლოს თქვა: – შენ ხარ ჩვენი შემწე!

**მგზავრი:** ამინ! გიშველოს უფალმა, ღმერთმა გაცხონოს შვილები; გაცხონოს, ჩემო დედაო, ღვთისგან ნუ გაიწირები! დიდხანს საუბარს ვაგრძელებ, სვლას კი რატომ არ ვფიქრობ?

**სანათა:** ძალიან ბნელა, დედაკაცო, ვეღარსად წახვალ ამ ღამეს.

**მგზავრი:** ხევსურეთში მინდა გადასვლა, მეტი გზა არ არის; უნდა მივიტანო ის ამბავი, რაც ზეზვამ დამაბარა!.. უნდა ჩავუგდო სოფლებს, – ვიარო კარდაკარ.

**სანათა:** ღმერთმა ხელი მოგმართოს! წადი, იარე ჩქარა. მეც სულელი ვარ, მოხუცი, ხვალ რომ გირჩევ წასვლას. პური გშია, დამწვარო, ნამგზავრ-ნატანჯი ხარ... აიღო ქადა-პურები, მთლიანად ჩააბარა. – ნეტავ კიდევ მაჩვენა ფშაველების ჯარის ფარა!

მგზავრმა ჩაიდო საგზალი, თავდახრილი გაუჩინარდა. ქვემოთ, ლოდებზე, მგზავრის ხმლის ბუნის ჩხარუნი გაისმა.

IV

თავი IV

ცაზე ვარსკვლავები ჩამქრალა, მთვარე პირს იმალავს, მთები, თავჩაჩქნიანებივით, მწარე ფიქრებს მისცემიან. ცა თვალს უცემდა სატრფოს, შორიდან გრიალი მოდის; მოდის ხმაური მარჯვნივ და მარცხნივ გორიდან, თან გაისმა ზარის ხმა ლაშარის ჯვრის გორიდან. ცხრა-ათი კუთხიდან მოდიან ფშაველ-ხევსურები სირბილით... თითქოს გაწყდნენო, იტყოდნენ, ფშაველები აღარ არიანო! არა, ყოფილან კიდევ, გადარჩენილან რბევას, თათრების უსამართლობას, იმათ ხმალ-ხანჯლის ქნევას. ფიქრობენ ხოშარელების სისხლის აღებაზე თათრებისგან. ივსება ლაშარის გორა ქორ-შევარდნების ფარით; დროშები გზას უკურთხებენ ჟღერით, აღმართული ტარით: როშკიდან მოვიდნენ ხევსურები, ცხრა სუმელჯაური, ამღიდან – ბათაკის ძენი, ჭინჭარაულები ძმები; გუდანელებს ჩაუდგა წინ ხოშარეული ხარი; ხევსურებმა, როგორც მთის ზვავმა, წინ ქარი წაიმძღვარეს; ჭორმეშელ, ჭიელ ბიჭებს ღულელებიც შეუერთდნენ. ხახმატელთა ცხენების ფეხის ხმამ შეაზრიალა მთები; მგლური ნაბიჯი დააწყვეს, მოკლედ გადმოვლეს გზები. თითოეულ ხევს არაგვისას თან მოსდევს ლაშქრის ნიაღვარი. ფშავლის შვილებიც მოვიდნენ, სწრაფი სულთქმა მოჰყვა თან. რა საამური დროა, რა საამური წამია!

მოვიდნენ აფხუშელები, თათრების ზნე-ჩვეულებების მცოდნეები; ადრეც გამოუცდიათ თათრები, როცა გამოცდის დრო იყო. მოხუცი ლუხუმი მიუძღვა, ლურჯამ აიღო თქერანი, პატრონის გულის მცოდნეა თვალმოელვარე ჯერანი. წითელ ფარს აბრჭყვიალებს მახინცაური ვერანი. ძმობამ, რომ კარგი ჰყოლია, არც იმას უმტყუნებს მერანი! კლდეებსაც კი ესმით, სალ კლდეებსაც, მათურელთა გულის ძგერა... ცაბაურ-გაბიდოურთა ცხენებმაც აიღეს ტყერანი. მოგროვდნენ ყოველი მხრიდან ლომისფერი ვაჟკაცები. ქალებსღა დარჩათ მარტო მატყლის სართავად კერა.

V

მთაზე ცეცხლები დაინთო, როგორც ვარსკვლავები ცაზე; თავმოხდილები დგანან მხედრები თავიანთი ბატონის კარზე. ალმასივით ბრჭყვიალებენ დროშები ცეცხლის ალზე. ცივი ნიავი უბერავს, ლაშქარს ნამს აყრის თავზე. მდუმარედ დგანან, პირქუშად, სულთქმაც კი გაისმის.

თავი V

მხედრების გულის პასუხი

ყველა ერთ აზრზე შეთანხმდა: რას ურჩევს ხატი ლაშქარს, რა ბრძანებას გასცემს?

ქადაგი ხატს ეკითხება, სალოცავიდან ჩურჩულის ხმა ისმის. მხედრებმა, როდესაც საუბარი გაიგონეს, თავიანთი მუზარადები დახარეს. მუხლებზე დადებულები ჩამოსხდნენ, პირჯვარი გადაიწერეს და ზეციური შიშითა და მოწიწებით სახეები შეეცვალათ.

აი, ქადაგიც გამოჩნდა გაკვირვებული სახით; ისიც შეშინებული იყო ხატის პირისპირ ნახვით. მან ლაშქარს ხმამაღალი, ამაყი და მკაცრი ხმით მიმართა:

„ჩვენს ლაშარის ჯვარს არ მოსწონს, რომ მის კართან შევიკრიბეთ და ქვეყნის დამღუპველებთან საომრად სწრაფად წამოვედით.

ის სიცილით შემომეგება, ბეღლის კართან მზესავით ნათელი იდგა. ტანზე ლურჯი აბჯარი ეცვა, თავზე კი ჩაჩქანი ეხურა.

დიდებულია ჩვენი ბატონი, მისი მადლი მთებსავით ცას სწვდება. თან გვატანს თავის ლოცვას, ფრანგული ხმალიც მოგვცა.

გვპირდება გამარჯვებას, თვითონ წაგვიძღვება წინ. ნახავთ – ნუ გაგიკვირდებათ და ცუდ სიტყვას ნუ ეტყვით.

გაიგებთ მის წინამძღოლობას, მიხვდებით მის ძალასა და მნიშვნელობას. როცა ნახავთ, შეაქეთ, მოკითხეთ და მიესალმეთ.

ის ლურჯ ცხენზე მჯდომი იქნება, წინ ამაყად მოარული.“

„ვენაცვლეთ მის ძალასა და მადლს! ჩვენ არც კი ვართ მისი ნახვის ღირსნი! რატომ უნდა ინდომოს ადგილის დატოვება, რატომ ვართ მისი ყმები?“ – ამოთქვა ლაშქარმა სულთქმით, სახეზე ცეცხლმოდებულმა.

„ფშაველები და ხევსურები უყვარს, რომლებიც ერთ აზრზე არიან,“ – უთხრა ქადაგმა პასუხად, რომელიც სალოცავის თხრილზე იდგა. ლომი ომისთვის ემზადება, კბილებს აკრაჭუნებს!

VI

თავი VI

ფშაველებმა და ხევსურებმა საღმრთო რიტუალი შეასრულეს, დაკლეს ხარი და ცხვარი. ჩამოსხდნენ, ჯარი ბეღლის სალოცავს გარს შემოერტყა. ყველას თან ჰქონდა საგზალი, სწრაფად მომზადებული.

ადიდეს ლაშარის ჯვარი, რომელიც თამარ მეფის ნაჩუქარია; ადიდეს დიდი თამარი – ის ღმერთთან თანაზიარია – თავისი ოფლითა და შრომით მთელი ქვეყანა დაუფარავს.

მოიხსენიეს მხედრები, ვინც ბრძოლის ველზე მკვდარი დარჩა. მათთვის არსად არის სამარე და მიწა ზედ საფარად. ყორნებს რომ თვალები ამოუთხრიათ, სვავებს მხრები დაუფარავთ, მაგრამ მათი სახელი დროის მსვლელობას ვერ მოუპარავს!

ხევისბრობს ბერი ლუხუმი, ტკბილი ხმით მოუბარი. გმირების ქებითა და დიდებით გული ვერ მოუფხანია.

თავი VII

VII

ყველა ჭამს პურს და ხმამაღლა საუბრობს კარგსა თუ ცუდზე. მხოლოდ კვირია არ ჭამს. ის დგას ჯოხზე დაყრდნობილი, ჩუმად. მიწას უყურებდა თავჩაქინდრული, მოწყენილი. რას ფიქრობს ობოლი კვირია, ამას ვინ გაიგებს? მისი გულიდან ეს ფიქრები არ ჩანს.

მხედარნი კვირიას მუდარით ეუბნებოდნენ: „ობოლ კვირიავ, ძმობილო, ცოტა პური მაინც ჭამე. იქნებ შეგცივდა, ობოლო, რატომ არ სვამ არაყს? ჰა, ვაჟო, ცოტა დაისვენე, აჰა, აიღე მათარა. დღეს თუ რამეს შევჭამთ, თორემ ხვალ ვისღა ეცლება საჭმელად, ერთმანეთის დასაპატიჟებლად, ტკბილი სიტყვების სათქმელად?“

ახლა კვირიამ ოხვრით და მწუხარებით უპასუხა: „არა, კვირია გენაცვალოთ, სასმელს არ დავეკარები. საჭმელს, თუ მშია, არასდროს დავეზარები. ცოტა ხნის წინ შევჭამე ხალი (გამომცხვარი პური), გუდაშიც ბევრი მაქვს. თუ ვინმეს გინდათ, მიირთვით, თუ ვინმეს გაკლიათ საგზალი.“

ბერმა ლუხუმმა ხმლის ვადაზე ხელი მოჰკიდა და ჰკითხა: „იქნებ ცუდი სიზმარი ნახე, გულზე დაგაწვა ის?“ „რა ნახე, ჩემო კვირიავ, აგრემც მე, ბერას, მატირებ, გვითხარი და ნუ დაგვიმალავ, ლუხუმი მოგხდის წერასა (ანგარიშს მოგთხოვს).“

კვირია: „რა გაიგება სიზმრისა, – მე მაინც ვერაფერს გეტყვით.“

ლუხუმი: „თუ არ მოგვიყვები, კვირიავ, დროშის ჭერას ჩამოგართმევთ (მეთაურობას ჩამოგართმევთ), სიზმრის დამალვა გირჩევნია ამდენი ხალხის გაბრაზებას?! თქვი წუხანდელი სიზმარი, ხომ ლაპარაკობ. საპოხი უნდა, ობოლო, მხედართა გულის კბენასა (მხედართა გულის მოსაგებად).“

კვირია: „გიამბობთ, თუ გესიამოვნებათ, მე რაც ვნახე, ეს არის: დღე იყო მეტად მრისხანე, ცა მოღრუბლული, ჭექა-ქუხილით. მივდივარ უკაცრიელ მინდორზე თავმომწონე მხედარი. შავ ცხენზე ვიჯექი, მიჰქროდა, მეგონა, ქარზე ვზივარ. სამი სანთელი აენთო ჩემი ფრანგული ხმლის ტარზე. ციური შუქი ჯვრად გამომესახა ფარზე. მინდორი იყო უკაცრიელი, არაფერი ჩანდა მასზე, მხოლოდ ხშირი ყოილი (ყვავილი) იყო დაფენილი გზაზე. გავხედე, მინდორში მოცურავს შავი ვეშაპი ქშინვით, ყოილთან მიწას ლოკავდა ცეცხლის მსროლელი ენით. პირიდანაც ცეცხლი სდიოდა, საზარელი იყო მეტად. მნახა, ამაყად მომმართა, უნდოდა ჩემი დაგლეჯა. პირი დააღო უზარმაზარი, ჩასაყლაპავად მომვარდა, მაგრამ ხმლით დავარტყი, თავი გავუპე, როგორც ფიტია (ხის ნაჭერი). მოკლულმა ბოროტი სისხლი შემომანთხია პირზე. ცხენი წამექცა, თვითონაც მიწაზე დავეცი. გონება წამსვლიყო... გონს მოვედი, უცნაური სანახაობა დამხვდა: ქვეშ მედო თეთრი ლოგინი, ტკბილად დასაძინებელი, გვერდით ეგდო ჩემივე ცხენი, ცრემლით სატირებელი; თავზე მედგა დიდი ჭანდარი, სიცხეში დასაჩრდილებელი; ზედ იჯდა ბერი ქედანი (არწივი), თავზე დამღუღუნებდა. მზეც ამობრწყინდა... მეჩვენა, მნახა, წამში გაბრუნდა, წითლად გაწირა (გაანათა) ობოლი სხივი მთაზე. გაბრუნდა, თვალთ დამიბნელდა და მკლავზე მიმეძინა.“

როცა კვირიამ დაასრულა, ტკბილად ჩაიკისკისა. ლუხუმს სიზმარი ეწყინა, ცრემლები მოსდის წყვილ-წყვილად. „კეთილად ახდეს!“ – მაინც თქვა გულის დამშვიდებით, რბილად.

VIII

თავი VIII

სიზმრის თქმით ყველა ჩაფიქრდა, თავი დაბლა ჩაქინდრა. მალევე გამოერკვივნენ, სხვა სანახაობა გაჩნდა: ქვიშის ჩხრიალი მოისმა, თან ცხენის ფეხის ხმა. ეს ვინღა მოდის, ნეტავ, ჩუმად, უძრავად, უხმოდ? დადუმდნენ, ზოგნი წამოდგნენ, იქით მიაპყრეს თვალი. თამამად, ვაჟკაცურად თავს წამოადგათ ქალი. ცხენზე იჯდა მამაცურად, თუმცა წელზე ხმალი არ ერტყა; ხელში ეჭირა ბასრწვერიანი შუბი, მამისთვის მონაპარი.

უცხო ქალი (ლელა): „ხელი მოგიმართოთ, მხედარნო! მადლი ხატ-ღმერთის თქვენზე იყოს! გწყალობდეთ ლაშარის ჯვარი ბრძოლის ველზე გასულებს!“ – ღიმილით თქვა ლელამ, შუქი გამოჰკრთა მის სახეზე. – „საამურია საცქერლად დილის ცვარები ვარდზე!“ ქალი სამოთხის ყვავილს ჰგავს, უკვდავებით ნარწყავს; ხორცშესხმულ სიყვარულს ჰგავს, აუწყველს უწყავებითა (გამოუთქმელს გამოუთქმელობით).

ლუხუმი (ლელას): „ვისი ხარ, შვილო, რას დადიხარ? მტრობა გგულავდეს (მტრობა გქონდეს) იქნება?“

ლელა: „სამოყვროდ მოვედი, მამილავ, თუკი უფალმაც ინება. შანშეს ქალი ვარ ბაჩლიდან, მეც თქვენს კვალზე დავდექი; ავად თუ კარგად, ღმერთმა იცის, დედათა ჯარზეით ამდგარი (ქალთა ჯარიდან წამოსული).“

ხოშარეული: „ეს სწორედ მოჩვენებაა, ეშმაკეული ხმა არის! ახლა რომ ადექი, ქალო, ადგომის მიზეზი რა არის?“

ლელა: „სხვა არაფერი მინდა, გენაცვალოთ, თქვენს მტერს გულში ლახვარი (შუბი) მოხვდეს და უსურმაგს (მტერს) ბოროტ თვალებში ნაცარი ჩაეყაროს!“ (ლაშქარში ჩოჩქოლი ისმის: „ეს სადიური, რა არის?!“)

„ვერ მიხვდით? პირდაპირ გეტყვით: თათრებთან ომი მინდა, მინდა რომ ჯავრი ვიყარო, ბევრ ცუდ საქმეს სჩადიან: აკლებენ საქართველოს, მუმბარეზობით (თავხედურად) დადიან. რატომ გიკვირთ, ფშაველ-ხევსურნო, იქნებ მიწუნებთ ქალობის გამო? ჩემს ძმათა ცხონებამ (გადარჩენამ), გარგებდით (გაგადგებოდით), ჩვენი სალოცავების წყალობით! ხმლის ქნევით ვერ გაგაკვირვებთ, ფარ-შუბის დაგელებით (ტარებით), მაგრამ ჩემს საცდელს (რისი გაკეთებაც შემიძლია) მაინც ვეცდები გააფთრებით. ნუ გავიწყდებათ, ბახტრიონს სამი მაგარი ციხე უდგათ, შიგნითაც მოწყობილი აქვთ სანგარ-საყუჩებ-საფარი (თავშესაფრები); კარებს, მაგრად დაკეტილს, ათას მხრივ უდგა ჩაფარი (მცველი). ნეტავ იქ დედასთან მომკლან, თათრებისაა საპყარი (ტყვე)! მაგ ძაღლთა ძმათა სისხლიც მე მეკუთვნის, უნდა ვიძიო იგი. სისხლის აღება, ხომ იცით, მუდამ წესი და რიგია. ან უნდა თათრის ხმლით მოვკვდე, მე თავი გადამიდვია.“

ლუხუმი (ლელას): „მამა სად გყავს, სულ-კრული (სულდამწვარი)? ქალს რატომ გგზავნის ომში? რაკი არ გვიჭირს მხედარი ამ სულის მხუთავს დროში!“

ხოშარეული (თავისთვის): „დიაცს (ქალს) უყურეთ, სულელსა, უნდა გაგვრეკოს ფონშია (გაგვრეკოს ბრძოლაში)... კაცში დედაკაცს რა უნდა? რატომ არ ფიქრობს გონშია?“

ლუხუმი (ლელას): „მაშ, არ თქვა შანშემ, რომ ლაშქარს ჩაეშველოს? მაშ, არ თუ ამზადებს ლურჯას (ცხენს), ტანთ არ ისხამს აბჯარს?“

ლელა: „რაკი არ უნდა საწყალს, რაკი არ ერჩის გული! ლოგინში წევს... საბრალოს მრავალი წყლული სჭირს. თქვენი ლაპარაკი გაიგო, ცა გაუწითლდა ავადმყოფს, მაგრამ რას იზამს, როცა სული ვეღარ ერევა სხეულს. აბჯრები მიმატანინა, ცხენი შემაკაზმვინა; ზედ შეჯდა, მაგრამ დასუსტდა, დაბლავე გადმოერია (გადმოვარდა). თქვენს მტერს, რომ იმის ყოფნაა, მე ვშველი, გვერდს ვუქცევ ხელით; მკლავშიც ხომ სჭირს ნაჭრევი (ჭრილობა), ვეღარ მუშაობს წელით (ძველი ძალით).“

რა ეს თქვა, ლელას ცრემლები წამოუვიდა ხშირად: „ვინ იცის, იქნებ მამა მომიკვდეს, გამიხდეს დასატირებლად!“

სუმელჯი (ლელას): „შენ, ჩემო დაო, გირჩევნია, მამასთან იყო გვერდით: ან წყალს მიაწვდი, ან წყლულებს შეუხხვევ ნაჭრებით. ჩვენც ვეყოფით თათრებს, ჯავრს არ შეგაჭმევთ მტრისას; უერთოდ აღარ დავლახავთ ჩვენი მთის ბილიკებს, ჩვენ ვიძიებთ სისხლს, ნუ სწუხარ, შენი დედის და ძმისას.“

ლაშქარი: „სუმელჯიმ კარგი გირჩია, წასვლა გირჩევნია, ქალო, შენი ყოფნით და არყოფნით არ გაგვიძლიერდება ძალა. ჩვენც ვაგვიანებთ, გზა გველის, ეს საუბარიც კმარა, ზოგი ხომ დღეს ვილაპარაკეთ, ზოგიც ვილაპარაკოთ ხვალ.“

ლუხუმი (ლელას): „ჩემს ძმას უთხარი, შანშეს, ყოჩაღად იყოს, ფხიანად (გამბედავად), ყველა ვკმარვართ მტრისთვის სადავლოდა და ზიანად (საბრძოლველად და ზიანის მისაყენებლად). ლუხუმმა დამაბარაო, კარგად უამბე, ჭკვიანად.“

ლელა: „როგორ წავიდე? ვერ წავალ, სიზმრებს ვხედავ ავებს... ვიღაც კაცი მოდის კუპრივით შავი, დაათრევს კაცის თავებს; მოდის, წინ მიწყობს ღრეჭით (კბილების ღრჭიალით) ჩემს ძმათა სისხლიან მკლავებს. ის რომ წავა და – სხვა მოვა, ქალი მზისფერი; მეტყვის: უთხარი რამ, ლელაო, ეგ არის თქვენი მტერი! ამ ტანჯვაში ვარ სულ მუდამ, ძილი არაა ჩემთვის...“ – ეს თქვა განრისხებულმა, ცრემლებიც ჩამოუვიდა. ცხენი მოაბრუნა, გასწია, ქვითინი გაჰყვა კვალდაკვალ; წავიდა გულჩათუთქვილი, მიდის ძალი-ძალადა (ძალით). ქალის მდუღარე ქვითინს მთები იწერენ მკერდზე; ცრემლით ატირდნენ წყაროები, ჩამომდინარნი გვერდზე; დაბერებულა პირიმზე (მზე), კუზი ეტყობა წელზე... ოცნება ტანჯული ქვეყნის ქვითინებს მთის წვერზე.

თავი IX

IX

ღელეში ჩავიდა მწუხარე ვარდი, ვარდის წყლით ნაბანი; უძრავი ეფარა თავზე ყვავილებიანი საბანი. მოულოდნელი ხმა ესმის, კაცის კივილი შორიდან, ჩამორბის, ჩამოუძახებს კაცი ახადის გორიდან: „მოიცა, ქალო, და-ძმობას, ცოტა იარე წყნარად. რა გაქვითინებს, საწყალო, იყავი უწყინარად (მშვიდად)!“

ლელა ჩამოხდა ცხენიდან, ცხენი ხეზე მიაბა, ჩამოჯდა დაღონებული, შუბი გვერდით დაიდო. აგერ გამოჩნდა ისიც, ვისი ძახილიც ესმოდა, ქალთან პირდაპირ მივიდა, ვით ამოწვდილი მახვილი (ხმალი).

კვირია: „შენ და, და მე ძმა, ლელაო! თუნდაც მიმიღე მამად. ჩემს ასე დატოვებას ნუ ჩამითვლი ცუდად. მე კვირია ვარ, მიტირე (მომისმინე), თუშეთიდან მოსული მზირია (მზვერავი), თუმცა თქვენი წყლისა ვარ (თქვენი მხრიდან ვარ), ფშაური მიდგას ძირი (წარმომავლობა), გოგოლაურთა დისწული, მათურელ გივის შვილი... შენი პასუხი მესმოდა, იქვე ლაშქარში ვიყავი, უფროსთა საუბარში მე ვეღარ ჩავერიე. თუმცა ჭკუაში დამიჯდა (დავფიქრდი) შენი გაყოლა თანა... აჩქარდნენ, იუკადრისეს (არ იკადრეს) ქალის წამოყვანა. განა ლაშქარი არ ფიქრობს, რომ ხერხი ღონეს სჯობია? სადაც „ჰო“ უნდა ამბობდნენ, იქ „არაო“ იძახიან! არ ფიქრობენ, – ბახტრიონს ბევრი თათარი ჰყავს; ჯერ შესვლაა საჭირო, რომ კაცმა გამოიყენოს დანა. საქმე ციხეა, უფრო კი მაგარი ციხის კარები, რომ ლაშქარს ჰქონდეს მტრისკენ გზა, თავისუფლად გასატარებელი. მე და შენ, დაო, ასე ვქნათ, მეც თავს არ ვზოგავ, იცოდე: ჩვენ ჯარზე უწინ წავიდეთ, შენც ჩემთან ერთად წამოხვიდე. ჩვენ ორნი წავალთ ერთად, – მივმართოთ თათრის ბინას; მივესალმები ყარაულს, სხვებზე წინ მდგომს და მთავარს. თან ვეტყვი: ყეინს მოვართვი საჩუქრად ლამაზი ქალი; გთხოვთ მანუგეშოთ მეც, კაცი ვარ შესაწყალი. კარს გაგვიღებენ ციხისას, მარჯვედ მოვხვდებით შიგნით. შენ თუნდაც ხელსაც ნუ გაანძრევ, ჩვენს ჯარს მე ვუშველი იქით. ჯარი ხვალამდე არ მოვა, ჩვენ სრულად წინასწარ ვიაროთ; მზად ვიყოთ, ციხის კარით საქმე წინ წავწიოთ. ცისკრისას მოვა ლაშქარი, ჩვენც იქ დავხვდებით მარჯვედ; ვეცდები კარი გავუღო, თუნდაც ციხის კარზე დამკლან. შენ რას იტყვი ამაზე, ჭკვიანურად ვამბობ თუ არა?“

ლელა: „მზად ვარ, შენი ჭირიმე, როგორ სჯობს, უკეთ იცი; მე კი გონება არ მიჭრის, დარდ-ბოღმის ბუდედ ვარ ქცეული. მტრის ჯავრი გულში მიდგას შავი ალაზნის გუბესავით. ასე იყოს, როგორც შენ ამბობ, უარს არ ვიტყვი მაგაზე, ოღონდ ჩვენმა ჯარმა თათრები ვირის ბაგაზე დააბას (დაამარცხოს). იმოდენს როგორ არ შევძლებ, რომ დედის კალთაზე დამკლან...“

ამ პირობაზე დამდგარნი, ორნი გორი-გორ ჩადიან; ოღონდ ჩვენს ჯარს ეშველოს, – ორსავეს სიკვდილი უნდა.

თავი X

X

ცამ სახიდან ჩამოიბანა ღრუბლის მური, ნაცხები, გადაეფინა სამყაროს უფლის ლოცვა-კურთხევა. შუქი დაეცა ლაშქარს მთების ბრწყინვალე შუბლიდან. ლაშარის გორზე წავიდა ლაშქარი დროშის ჟღერით. „შედეგით (წინ წადით)!“ – ყვირის ლუხუმი სამკლავიანი ხელით: „ვერ ნახეთ, ბატონი წინ მიგვიძღვება ცხენით?!“

პირველი მხედარი: „ვნახე, ცის ტატნად (ცის კაბადონზე) დავატყვე, მთა გადალახა სწრაფად; გარს ერტყა ბრწყინვალე შუქი, ციდან მოსული ძაფისებრ.“

მეორე მხედარი: „ლურჯ ცხენზე იჯდა, ლამაზი ღვთიური სხივი ედგა თავზე; რომ ვნახე, გულში ჩამიდგა ციური სიამოვნება.“

მესამე მხედარი: „მე მტრედისფერად მეჩვენა, მზიური სხივი მისდევდა; შორს გაანათა ელვასავით ასი ბარული (დღის ნათელი) დღიური.“

მეოთხე მხედარი: „ჯერ კიდევ ვხედავ, მიდის ლამაზი, სილამაზით ნაქსოვი; ისე უხდება ცხენზე, ვით ველზე გაზაფხულის ყოილი (ყვავილი).“

ლაშქარი (ერთხმად): „იდიდოს შენი სახელი, ჩვენო ბატონო, ძლიერო! ჩაგვიძეხი, მოგდევთ ჩვენც, საყმოს (ქვეყნის) საშველად მშიერო! ადიდე ლაშარის ჯვარი, ცისა და ქვეყნის იერო (სახეო)! ნეტავ, რა მტერი იქნება, ახლა გაგვიძლოს, ბიჭებო, ჩვენი კვალი ხარ დღეს შენა, ლურჯაის დანაბიჯებო (ლურჯა ცხენის ნაკვალევო)! ლაშარის ჯვარის ცხენის ნატერფალია ელვარე; აღტაცებულ ლაშქარს გული აუმღვრია (ააფორიაქა).“

თავი XI

XI

იჟიჟრიბანდა (გათენდა), ცისკარი სულს ჰლევს (კვდება), თანდათან ქრებოდა, – ნეტავ ყველა ლამაზს ასე სიკვდილი ხვდებოდა! დღეს მკვდარი, ხვალ დილით ცოცხალი წამოდგებოდა; სრული ჯანით და იერით (სახით) თვალწინ დამიდგებოდა. ნეტავ ციური ცეცხლი, ვისაც გულში ანთებია, ჯერ არ გაუქრეს, თუ გაქრება, ისევ აენთოს! მკვდარია უგრძნობი კაცი, უსაზარლესი მკვდარზე, იმიტომ რომ სიცოცხლე უდგას სალის (მყარი) ყინულის ტახტზე. არ ებრალება მოყვასი (მოძმე), მის წინ რომ აცვამენ ჯვარზე. ისე მოკვდება, ვერ შედგება ერთ წამს ტრფობის (სიყვარულის) მთაზე. შორს არის, მეტად შორს არის დაშორებული მასზე. ჭაობში არის ჩაფლული, ვიცნობ მოწამლულ ხმაზე. საზარელია დადგომა უგრძნობელობის გზაზე!

თავი XII

XII

გადავიდნენ ალაზნის სათავეზე, მთების წვერები ჩანდა. სადაც გაიხედავ, ყველგან გასაშტერებელი (შესანიშნავი) მთები იდგა: ზოგნი ცის გულ-მკერდს კოცნიან, ზოგნი უკან რჩებოდნენ; იმათ ჩაუთქვამს ქვეყანა, ბუნების სისხლით ძღებოდნენ. ნამძინარევი დევები ისევ ბურანში (ნისლში) არიან, ერთ ადგილას დგომით ტანჯულნი ძალიან შეჭირვებულან. მზე რომ მოდის, მაშინ შავ ნისლებს გადაიყრიან, თუნდაც მთელი ქვეყანა დაეცესთ, აბჯარს არ ჩამოიყრიან. გულ-მკერდს ერთმანეთს აბჯენენ, წარბშეუხრელად მდგარნი, წვანან ხმაამოუღებლად, როგორც საფლავში მკვდრები. ნეტავ ბუნების ქმნილება სხვა მათ რა შეედარება, მალ-მალე შავი ჯანღები (ნისლები) თავზე რომ დაეფარება? ნისლი ფიქრია მთებისა, იმათ კაცობის გვირგვინი. მიყვარს შეუდრეკელ მათ მკერდზე ხშირი ბალახის ბიბინი, უკაცრიელი ობოლი ნიავის გულის მგმირავი სისინი. არწივები დაფარფაშობენ, უფსკრულს ავლებენ თვალებს, მაღლიდან ჩამოჰყრიან თავისგან დახრულ (მოპოვებულ) ძვლებს; მთების ლაღი შვილები ერთმანეთს ეძახიან; ამ დროს ომში მყოფ გმირებს უკაცრიელნი (მთები) ემსგავსებიან. უყვართ, რომ ხედავენ ერთმანეთს, იმიტომ ეხასებიან (ერთმანეთს ეფერებიან)! ლაშქრის გულიც აივსო სრული სიამოვნებით, ყველა დაჰყურებს კახეთს ათრთოლებული გულით.

თავი XIII

XIII

ლაშქარი ცოტა ხანს შეჩერდა, კითხვის ხმა გაისმა: „კაცნო, კვირია რა გვექნა?“ ყველა ამას ჩივის. ხოშარეული ენთება (ბრაზდება).

როგორც თივის ზვინი.

**ხოშარეული:** დაფიქრდით, ფშაველებო და ხევსურებო, ასეთი საქციელი არ წაგადგებათ. ჯაშუშმა არ უნდა გვიღალატოს და თავზე არ უნდა დაგვატეხოს უბედურება. ვინ იცის, ის ხომ ბევრგან ნამყოფი კაცია, იქნებ მოღალატე იყოს, მტერს არ გაუფრთხილოს ჩვენი ამბავი და რთული, ჩახლართული საქმე გაგვიკეთოს.

**ლაშქარი:** რა გაიგება, იქნებ სულელმა ფულზე გაგვყიდოს, უსირცხვილოდ დაარღვიოს ფიცი, უარი თქვას თავის რწმენაზე, ცოცხლად დაგვმარხოს და თვითონვე მიწა დაგვაყაროს გულზე.

**ლუხუმი:** კაცებო, რას ამბობთ ასეთს? რატომ ლაპარაკობთ ჭორებს ქალებივით? ფარ-ხმალით შეიარაღებულები ჯორებს მიჰკიდებიხართ! რატომ არ გაჰხედნით, სულელებო, ჩვენი სამშობლოს მთებს? ვის გაუგონია, სად თქმულა ძველი ამბავი, მითხარით, ნუ დამიმალავთ, ვინც კი ცნობილი კაცი ხართ, ასეთი მუხანათური ღალატი, ასეთი უღმერთო ტყუილი, მტრის გასახარად ძმების შინაური გამოტყუება?! ეს სრული სიცრუვეა, ნუ იტყვით, ლუხუმი თქვენ გენაცვალოთ. არ მომწონს ასეთი უაზრო და უსარგებლო ლაპარაკი. კაცს ამის მეტად ვერ იცნობთ, ამის მეტი უნარი არ გაქვთ? საკუთარი ფიქრებისგან შეშინებულებს ახლავე მოგეკიდათ შიში. ღალატს რა უნდა ჩვენში, როგორი დრო გვიდგას?!

**სუმელჯი:** ჩვენ რაც ვთქვით, ეს ფიქრმა თვითონ თქვა, ეს არავის გაუკვირდება; ამას ყველა იტყვის, ვინც საქმეებს დაუკვირდება. არც კარგი დასასრული აქვთ იმათ, ვინც ერთმანეთს ეჩხუბება.

**ლაშქარი (ერთხმად):** არა, ტყუილად ნუ ვიტყვით, ცოდვას ნუ დავდებთ კისერზე, მშვილდზე ნუ დავდებთ ისარს, ნუ ვათამაშებთ ისარს. კვირიას ღალატი არ უნდა, სხვა რამ ფიქრი აქვს წყეულს, თვალცრემლიანს, ობოლს, გულზე ეკლებით დაჭრილს, ასე ქურდულად გაპარულს, ერთბაშად გადათხეულს, ვის ეწადება ღალატი, ვინც სწორი გზით არის გამორჩეული?!

**ლუხუმი:** ასე თქვით, მაგას მოგელით, წყნარ და რჩეულ სიტყვას. ლუხუმიც მალე შეატყობს ცრუს, ღალატობას მიჩვეულს... თანდათან გონს მოეგო ლაშქრის გული და გონება. სპეროზიაის კლდიდან ცივი ნიავი ქრის. მიდიან შეუფერხებლად, მთების კალთები ჩაკეცეს, რადგან გზის მოსახვევები ხელს უშლის მგზავრობას. გაღმა-გამოღმა გაბრაზებული ხვივილი მოდის წყლებისგან და ალაზანიც, ბარში მშვიდი, მთაში მეტად ბრაზობს; ძირს უთხრის მაგარ კლდეებს - თავზე ჩაჩქანი ეხდება!

თავი XIV

XIV

თუშები, თექის ტანსაცმლით, ნაქერალაში დაბანაკდნენ. ისინი ომში გაუტეხელნი არიან და ლაშქრობაში იღბლიანები. მათ ირგვლივ სანგრებივით შემოუვლიათ დაქანებული ხევები. თუშები ფშაველ-ხევსურებს ელოდებიან, მათი მხრიკენ აქვთ მზერა მიპყრობილი. სიხარულით ხვდებიან მათ და დროშები უჭირავთ.

ლუხუმმა ცხენი გააქუსლა და მხიარულად წავიდა. შუბლშეკრული, კამათის მსგავსი ტონით დაუძახა თუშებს:

ლუხუმი: „სად გყავთ, თუშნო, ზეზვა? რატომ არ მაჩვენებთ? მე და მან უნდა ვიომოთ, რადგან მისი მკლავი ნაქებია.“

ლუხუმი აღარ ხუმრობს, ფარით მკერდშემოღობილი დგას. „მე ჯერ თათრებთან რა მინდა? მე მისი სისხლი მწყურია. მისი მტრობა და შური გულიდან მიდუღს და გადმოდუღს.“

თუშის ლაშქარი შეჩერდა, გულზე მური (დარდი) წაესოთ. ფიქრობენ: „რამ გააგიჟა? ლეკია თუ ურია? დახმარების მაგივრად, ამ თავხედს ჩვენივე სისხლი სწყურია!“

ზეზვამ მაშინვე იცნო თავისი ძმობილი. ვეფხვივით, ხმალშემართული წავიდა. ერთმანეთს ხმლით, შუბითა და ფარით შეეკინკლავნენ. შემდეგ მხურვალედ აკოცეს ერთმანეთს და ძმურად ჰკითხეს ამბები. ერთმანეთის ნახვის სურვილი ორივესთვის ჭრილობასავით მტკივნეული ყოფილა.

ლუხუმი: „გენაცვალე, ძმაო ზეზვა, რომ კიდევ გნახე. მიყვარს, ძმობამა, ხმალშემართული შენი მტრისკენ მიწევა. კაცო, შენც დაბერებულხარ, ჭაღარა გაგმრავლებია. ცხენი სად გყავს, მითხარი, ის შენი ცხენი – საღარი?“

ზეზვა: „ლაშქრობამ და ძაღლუმადურად (უპატრონოდ) ყოფნამ დამაბერა. მე მთელი ლაშქარი ვარ, რაც კი არის, დედამ ძუძუ მომაშორა. შენთან, ძმაო ლუხუმო, რამდენჯერ ვიყავი ომში? ჩემი საფერხე (საბრძოლო აღკაზმულობა) გომში (სოფელი) ორჯერ თუ დაებმის წელზე. საღარი მათ მომიკლეს, ვისაც დღეს უნდა უტიროთ. ის ძაღლებიდან ერთი ცოცხალიც არ გაუშვათ გარეთ.“

ლუხუმი: „ყველაფერი მახსოვს, ძმობამა, რაც გადაგვხდენია. კიდევ უნდა გადაგვხდეს... ეს ჩვენი ბედია.“

ზეზვა: „მეც ბევრი რამ მახსოვს, ერთი კი უფრო ნათლად: ერთხელ, საბუის ბოლოს, ლეკები რომ ქადასავით დავჭერით. თუ გახსოვს, ერთ ლეკს ხმლით დავეცი, თავი მოვწყვიტე!“

ლუხუმი: „შენი ფრანგულის (ხმლის) ნაჭრევი ისევ ისეთი მწარეა (მკვეთრი)?“

ზეზვა: „თავი მიწაზე გაგორდა, ტუჩებმა კაპუნი დაუწყო. იტყოდი, წისქვილზე სარეკელას (წისქვილის ნაწილი) რაკუნი გაუდისო. შენ შეგებრალა ურჯულო, თვალები მოგიწყლიანდა. უეჭველად, სადაც გენახე, ქალები მოგაფურთხებდნენ. მე არ მებრალება, ლუხუმო, მოუნათლავი არასოდეს. მათი სიწუნტის (სიბოროტის) ნაღველი ყელში დუღილით ამომდის. ვისაც ჩვენ არ ვებრალებით, ჩვენ რატომ შევიბრალოთ? სიკვდილი თვითონ უფალს გაუჩენია მტრისთვის!“

ერთმანეთს სალამი მიართვეს, ჯარი ფიცით შეეკრა. მაღლიდან მაკურთხებელი ჯვარი დაადგათ თავზე. სისხლით შეიღებება ქართველთა მთა და ბარი. დილის მზის სხივებით იპოხება (ნათდება) კახეთის მთების ქედები.

XV

თავი XV

ხუთშაბათ დილა გათენდა, სისხლის ნიავ-ღვარი (სისხლისღვრის ნიშანი) დატრიალდა. ბახტრიონში თათრის შვილებს მწარე დღე გაუთენდათ. ბორბალაზე (ბორბალოს მთა) თავისუფლების მთვარე გადმოდგა. ურჯულოს სისხლის ღვარი ალაზნისკენ წავიდა. ნალესი ფრანგულების (ხმლების) ალი ცას სწვდებოდა. მეომართა ნაკვალევი სულ სისხლით არის დანაბეჭდი. მტრების კარვები და საჩეხები (სამალავები) დანგრეული და დანაგალია (დამწვარი). ჩვენმა ლაშქარმა მტერი გაწყვიტა, უღმერთოდ გაანადგურა.

ზეზვა თათრებს მისდევს ყვირილით, შეუპოვარი და სწრაფია. რკინის გულიან, ხოშარეულს შუაზე გაუტყდა ხმალი! ცრემლი ერევა თვალებზე, ამის გამო გაბრაზებული წუხს. ლუხუმმა თოფი გაჰკრა, მაგრამ ფალია (ასაფეთქებელი ნივთიერება) არ აუფეთქდა. დროშას მიუძღვის ლომივით, ხმალი აიწია. ლაშქარს დაუძახა გულდინჯმა, ომში ცხარემ: „მომყევით, ვისაც ქუდი გხურავთ, ვინც ქალი არ ხართ!“

ბახტრიონის არე თათრების ძვლებით აივსო. მკვდრები ისე გამრავლდნენ, რომ ციხე-გალავნად ეგება. ეს ის დრო იყო, როდესაც ბარი მთას ლოცავდა, როცა მთიელი ხალხის გვარი სალოცავად მიაჩნდათ...

XVI

თავი XVI

– საიდან მოდიხართ, ფშავლებო, ცხენების ხეთქით, რიალით? ღრეობით, მხიარულად, ჩაჩქნების (მუზარადების) კრიალით? ლაშარის ჯვრის დროშის სასიამოვნო წკრიალით?!

– საიდან და კახეთში ვიყავით, ბახტრიონში ჩავიყარენით (შევედით). ჩვენ, თუშები და ხევსურები, პანკისში შევიკრიბეთ. ჩვენს საცდელს (საცდელ ბრძოლას) ველოდით, ახლა კი დავიშალეთ.

– რა გქონდათ, კაცნო, საცდელი? რა გქონდათ საომარი?

– განა არ გაგიგიათ, კახეთი თათრებისგან ნაოხარი (განადგურებული) არის? თათრები ვხოცეთ, ცხენები ოფლიანები მოგვდის. გულსისხლიანი ყეინი (ხანი) გავწირეთ, ნათოფარია (თოფით მოკლული). ლაშარის ჯვრისთვის მოგვაქვს ნაშოვნი ზინათი (განძეული). საფშაოდ (ფშავისკენ) გადმოვლახეთ თოვლიანი ტბათანა. ფშაველების ნაომარი ადგილი თათრების ძვლებით სავსეა. მეფემ საჩუქრად გვიბოძა სახნავი და საძოვარი. სახელს დაუმატეთ სახელი – ეს ძვირფასი საპოვარია (მონაპოვარი).

– საკაცით ვინღა მოგაქვთ, ნაბდებში (თექის მოსასხამებში) გახვეულები?

– კვირია და ლელა, ჩვენთვის სისხლდანთხეულები. ღმერთმა აცხონოს ესენი! ამათ გაგვიღეს კარები! როცა შიგნით შევიჭერით, ჩვენ წინ მკვდრები ეყარნენ. მოგვაქვს, რომ დავმარხოთ იქ, სადაც მამა-პაპა ჰმარხია, სადაც მიწას აბარავთ მათი გული და სახე. მძიმეა თავისი ქვეყანა, თავისი წყალ-ჭალა ძალიან! მიწაც ტკბილია მშობლიური, გულს რომ ფხვიერად ეყრება.

– ვის მოგილოცოთ სახელი? ვინ ხართ სახელოვანი?

– პირველი – ობოლი კვირია, რომელსაც ნათელი სახე აქვს. მეორე – ლელა ბაჩლელი, ქალი ხელფარტენიანი (მარჯვე). მესამე – ბერი ლუხუმი, კურთხეული გამდელიანი (გამარჯვებული). მეოთხე – ხოშარეული, არწივი მხარკვერიანი (ძლიერმხრებიანი). მეხუთე – გივი სუმელჯი, მოგვყავს ნაჭრევიანი (დაჭრილი).

– თუშებიდან ვინ ვარგა, მითხარით, კაცად ვინ უფრო არის?

– ზეზვა, ძმაო, ზეზვა, მთელი თუშების ტოლია: არ ყოფილა გაზრდილი (დიდი), პატარა ტანი ჰქონია. ის ყოფილა ვაჟკაცი, ღირსი, რომ წელზე ხმალი ერტყას. ლომია, უფალს ვფიცავთ, სწრაფი, ელვა-ქარივით. ჰშვენოდა, ძმობამ, ვაჟკაცს დაზარნიშული (მოხატული) ფარი. მაგრამ რჯულძაღლებმა (ურჯულოებმა) დაგვიჭრეს, ცოცხალ-მკვდარი გაწირეს. თუ გაზრდის, – ფურმა გაზარდოს ასეთი ხარი! ვერ ვნახეთ, რომ დაეკვნესოს (დაეკვნესა), ან სახით შეცვლილიყო. თუშებმა ძალიან იჭირვეს (დამწუხრდნენ), ცხარე ცრემლით ატირდნენ. მისივე შუბის ტარით დროშა თავით დაურჭვეს.

– ახლა ის თქვით, მოყმენო (ახალგაზრდებო), ვინ დარჩა სირცხვილიანი?

– წიწოლამ ლაფით გაგვთხიფა (შეგვარცხვინა), სირბილით გაგვექცა! ნეტავ სად დაიმალება სიცოცხლით სიკვდილიანი (სიკვდილისგან გაქცეული)? ფშავში როგორღა მოვა ქალივით ჩიქილიანი (თავშეკრული)? არ ვარგა მაგათი გვარი, უჯიშო, სიცილიანი! ხალხში როგორღა გამოვა? ხატში როგორღა მოდგება? უკლოს (უბედურს), უკეთურს, ბეჩავს (საწყალს) სად დაეკარგა გონება?! რატომ არ აირჩია სიკვდილი და თათრების მონობა? ვინღა გაივლის ახლოს, დედები ჩააქვაბებენ (წყევლით ქვად აქცევენ). მიწამ შეჭამოს ცოცხალი ასეთი მხედარი! ომიდან გამოქცეულს მეხი დაეცეს მედგარი (ძლიერი)! არ ვარგა, იმიტომ თქმულა, კაცი ქალებში მკვეხარი (მტრაბახა).

– ბერი ლუხუმი სადღაა, ფშავის დამრიგებელი?

– ახლა ჩვენც გაგიტყდეთ (გაგვიმჟღავნდეს), საკუთარ თავზე ცუდი გითხრათ: მისი ვერაფერი გავიგეთ, ეს გულში ჯავრად გვაქვს. მტერი რომ მთა-ტყეს მოედო, ჩვენ თან მივდევდით ჯარად. მისი ვეღარაფერი გავიგეთ, იქნებ თუშებს გაჰყვა სტუმრად; ზეზვას დაჭრა ეწყინა, ძმობილს თან ჰყავდეს ძმად. ვერაფერი ვიცით, ეს გვწყინს, გვრცხვენია, ჭირად გვქცევია. ჩვენი პატრონის დაკარგვა საგონებელში (ფიქრებში) ჩაგვაგდო.

თავი XVII

XVII

ღამეს სძინავს მთა-ბარზე, ბუნება დასვენებულია. ქვეყნის მანათობელი მთვარეც ხომ ჩასვენებულია. ისმის ივრის ჩხრიალი, სიზმარს უამბობს ჭალას. ერთად კეცავს (აკავშირებს) საუბარში ცისა და ქვეყნის ძალას. ცა თავისთვის მშვიდად დგას, სუფთა მკერდით, ვარსკვლავებით სავსე. მუხაზე ჩამოკიდებული კაცი ჩანს სამკლავიანი (ხელებშეკრული). თავი დაურჭვავს (ჩამოუვარდნია) მხედარს, თუ იყო გულჯავრიანი (გაბრაზებული)? იორი ყურსაც არ უგდებს, ნელა აქანებს ტალღებს. არ ედარდება, რომ ობლდებიან, ბავშვებს მამა აღარ ჰყავთ. თემისგან უარყოფილს ძაღლებს გადაუგდებენ.

თავი XVIII

XVIII

სხლოვანს (სოფლის სახელი) ატირდა ბებერი ქალი, მოსთქვამს ზარს ზარიანად (მწარედ): „ნეტავ თავზე დამეცეს მთა-ღელე ბარიანად (მთლიანად)! ნეტავ არც შვილი მყოლოდა, არც გავჩენილიყავი დედას, თუ ამას შევესწრებოდი, ამდენი სირცხვილის კრეფას (შეგროვებას)! შვილო, სირცხვილი მაჭამე, დედის ძუძუ დასწყევლე! თვითონ შენ ხარ შენი უბედური ბედის მწამლავი. რატომ არ მოკვდი იქ, საწყალო, რატომ ხარ ყელსაბელიანი (დამნაშავე)?! რატომ არ მომიხვედი, წიწოლავ, პირნათელი, სახელოვანი?! გაწირე შენი ხსენება, საწყევარ-სარბევიანი (წყევლისა და ლანძღვის ღირსი)!“

– მარტო რატომ ტირის ქალი, გვერდით სოფელი არ ჰყავს? არ ისმის მოზარეთ (მგლოვიარეთა) ზარი, გულს ლახვარდამასობელი (გულში ლახვარს რომ ასობს)?

– თასი დაღვარეს ხატში (ფიცი დაარღვიეს): ახლოს არავინ მიუდგეს, წიწოლას დანაშაული ცამდე აწეულია. დაამცირა ჩვენი სახელი, მთელ ლაშქარს გული ატკინა. არც ვინ სამარეს გაუთხრის, არც ვინ შეუკრავს კუბოს. მარტომ იტიროს დედამ, ცრემლი წინ დაიგუბოს!

თავი XIX

XIX

ამბობენ: მაღალი მთის ძირას, უღრან, უდაბურ ტყეში, ლუხუმი იწვა დაჭრილი, მკერდში ნატყვიარი (ჭრილობა) აქვს. იქვე მაღალი კლდე იყო, შავი გამოქვაბული, ხავსით მორთული, პირქუში, მრისხანე სანახავი. იქ ბუდობდა უზარმაზარი გველი, ჯაგრით (ქერცლით) მორთული, ბევრი ცოდვის მოქმედი, პირზე დორბლებით. ბევრი მონადირე და მხეცი ჩაუნთქავს იმ საშინელს. იწვა, ნაცეცები (მოციმციმე) თვალებით ელოდა მსხვერპლს. იქიდან გადამთხვალიყვნენ (გაქცეულიყვნენ) ნადირები გულის თრთოლით. ვერ გაჰხედავენ იმ ადგილს, ისე ეშინიათ შორიდან.

ერთ დღეს გველი, ნისლივით, ხეზე გაწოლილიყო. გულჯავრიანი (გაბრაზებული) წიოდა, თან მზეზე თბებოდა. ამ დროს ჯაგარაშლილს (აღელვებულს) გვერდზე კვნესის ხმა შეესმა. გაჰხედა, ნახა, – კაცი წევს, სულის მაბრძოლი (სიკვდილის პირას მყოფი), მარტოხელა. ცის სივრცეს გასცქერის სასომიხდილი (იმედგაცრუებული), სნეული. მკერდზე მიმხმარი სისხლი ატყვია, წყლულიდან გადმორწყეული. გველს შეებრალა ლუხუმი, მისკენ წავიდა ზლაზვნით. ხმელ ფოთლებს აშრიალებს დიდი ტანის გლარზვნით (ხოხვით). სნეულს დააშტერდა თავისი გველური სახით, დასცქერის სულის მაბრძოლს გულის მზარავი (შემზარავი) თვალით. გველი ძალიან დაფიქრდა, გული ბრალით (თანაგრძნობით) ევსება. ბევრი ცოდვის მოქმედს გუნება გადაუბრუნდა: რა სიბრალულით იმსჭვალვის (ივსება) მისი გველური ბუნება!

ზედ გადააწვა მკერდზე, ჭრილობას ულოკავდა ენით. თან მხედარს მკერდს უსველებს ცრემლების ჩამოდენით. ტყესა და ველს აყრუებს რამოდენიმე ოხვრით! მთელი ერთი თვე ასე უვლიდა ადამის ტომის მტერი. ბოროტების გზა გაუშვა, სიკეთე დაიჭირა! საჭმელსაც თვითონ უზიდავს, ასმევს ლაღი მთის წყალს. ღამ-ღამ ზღაპარსაც უამბობს ორი ობოლი ძმისას. ამბობენ: შეაძლებინა სნეულს ფეხზე დადგომა; ლუხუმს ეღირსება ლაშარის გორზე შედგომა!