იყო ერთი მეფე, რომლის საქმეები არავის ავიწყდებოდა. მან იმდენი სიკეთე და გულმოწყალება დააგროვა თავის გულში. ის თავად არასდროს ითვლიდა თავის სიკეთეს. მისი გულიდან გაქრა სიფიცხლე და უწყალოება ღვთის შიშის ქარის წყალობით. მისი სიუხვე სველი ღრუბელივით აგრილებდა ყველას და მისი საჩუქრები ცის წვიმასაც კი აღემატებოდა. მისი შიში და ძრწოლა მთელ ქვეყანაზე იყო გავრცელებული და ხალხს მეხის ხმაზე საშინლად ეჩვენებოდა. მისი სიტკბო და ალერსი ისე შეეტკბოთ, როგორც ჩვილ ბავშვებს რძე და ძუძუ უყვართ. ამ დიდი და მაღალი მეფის სახელი იყო ფინეზი. მას ჰყავდა ისეთი ვაზირი, რომელიც სიბრძნით ცას სწვდებოდა, ჭკუით მთელი დედამიწის სიგრძე-სიგანე გაეზომა, მეცნიერებით ზღვების სიღრმეებს მიაღწია, ჰაერისა და ვარსკვლავების საქმეები გულის ფიცრებზე ჰქონდა ჩაწერილი. ისეთი ტკბილი სიტყვა ჰქონდა, რომ მხეცებს ადამიანებივით აქცევდა, ტინებს ცვილივით ადნობდა და ფრინველებს ადამიანებივით ალაპარაკებდა. ამ ვაზირის სახელი იყო სედრაქი. მეფეს ძალიან უყვარდა ეს ვაზირი. მეფის გულში არ იყო არანაირი დარდი ან შეჭირვება, გარდა უშვილობისა, რადგან შვილი არ ჰყავდა. ერთ დღეს მან გახსნა და ურიცხვი განძი დაურიგა გლახაკებს, რათა ღმერთს მისთვის შვილი ეთხოვათ. მეფის საჭურისი, გულჩქარი და ფიცხელი კაცი, სეფეთუხუცესი და მეფის გულითადი მეგობარი, რომელსაც რუქა ერქვა, თქვა: – რომელ მეფეს დაუხარჯავს ამდენი სალარო? სედრაქმა მოყვა არაკი:
**ხორასნის მეფე**
იყო ერთი დიდებული, გონიერი, უხვი და მოწყალე მეფე ხორასანში. ერთ დღეს მან გახსნა სამი სალარო და უხმო მთელ თავის სამეფოს, რათა ყველას – დიდსა თუ პატარას, დიდებულსა თუ გლახაკს – თორმეტი საათის განმავლობაში რაც შეეძლო, წაეღო. ყველამ წაიღო, მაგრამ სამი სალარო ვერ დაასრულეს. იმ დღეს მეფემ ნადიმი გადაიხადა და თავის ვაზირებს დააფიცა, თუკი ოდესმე გაუგიათ ან იცოდნენ მისი მსგავსი მდიდარი და უხვი მეფე. ექვსმა ვაზირმა დაიფიცა, რომ მსგავსი არასდროს გაუგიათ. უმცროს ვაზირს კი გაეცინა. მეფემ ჰკითხა: – რატომ იცინი? მან ვაზირმა მოუკვლელობის ფიცი სთხოვა და მეფემ თავისი თავი დაიფიცა. როდესაც ვაზირს გული დაუჯერდა, მოახსენა: ჩინეთის ქვეყანაში არის ერთი ებრაელი, სახელად მალქოზი, და მისი მსახურია ვიღაც დიდებული კაცი. მისებრ უხვი არც ადრე ყოფილა და არც მომავალში იქნებაო. მეფეს ეწყინა, მაგრამ ვაზირი ფიცის გამო ვეღარ მოკლა და დააპატიმრა. თვითონ კი სამეფო სამოსელი გაიხადა, სხვა ჩაიცვა და იმ კაცის სანახავად წავიდა. მივიდა იქ, სადაც ის ცხოვრობდა. თურმე იმ კაცის წესი იყო: სადაც უცხო ადამიანს ნახავდა, თავისთან მიიყვანდა, აბანავებდა, შემოსავდა, დაასვენებდა, საჩუქარს მისცემდა და გაუშვებდა. ერთი დღე დადიოდა მეფე იმ ქალაქების გარშემო. ნახა ის კაცი გლახაკის სახით; წაიყვანა და რაც სხვებისთვის წესი იყო, ის გაუკეთა. როცა ჩააცვა, ნახა, რომ ძალიან საპატიო იყო, ჰკითხა სადაურობა და ვინაობა და ყველაფერი მოაყოლა. როდესაც მისი მეფობა გაიგო, მიწაზე დაეცა უღირსად, თავი დადო და უცნობობისთვის ევედრებოდა. დაპატიჟა და შეიყვანა ისეთ სახლში, რომლის მსგავსი სახლი იმ მეფეს არ ჰქონდა, უცხო და უცხოდ მორთული: ან საფენი, ან ფარდაგი – ყველაფერი სტავრა იყო. ნადიმი გადაიხადა. ყველა ჭურჭელი ძვირფასი თვლებით იყო შეწყობილი. ყველაფერი აჩუქა. ცხრა დღე დაასვენა, ყოველ დღე უკეთეს სახლში ათავსებდა. უკეთეს და უძვირფასეს ჭურჭელს მოიტანდა, უმხიარულეს ნადიმს გაუშლიდა და ყველაფერს აჩუქებდა. მეფეს უკვირდა იმ კაცის დიდება და სიუხვე. მეცხრე დღეს ისეთ სახლში დაპატიჟა, რომელიც ძალიან უცხო იყო და მისი შექმნაც კი არ ითქმის. საფენი და ფარდაგი – საფერი, და ჭურჭელი მთლიანად თვლებით იყო. გამოთლილი ყვავილები და ხეები თვლებისგან იყო, ლამაზად შეფერილნი. და ყველაფერი აჩუქა. სამი ისეთი მგოსანი ქალი აჩუქა, რომელსაც თვალი უკეკლუცესს ვერ ნახავდა და ყური უამესს ვერ მოისმენდა. მეფე წამოვიდა. არაფერი წაუღია განძიდან: ერთი ალმასის თასი, ერთი იაგუნდის საწდე, ერთი თვლების ყვავილი და სამი მგოსანი ქალი. მასპინძელს მადლობა უთხრა: ღვთის მოწყალებით მეც შემოგზღოო. წამოვიდა და თავის ქალაქში დაბრუნდა. ის დაპატიმრებული ვაზირი გაათავისუფლა და პატივით მიიღო, თვითონ კი მხიარულობდა. იმ კაცის პატრონი, ის ებრაელი, მისი ბატონი იყო. მან ყველაფერი გაიგო, რაც მოხდა, გაბრაზდა იმ კაცზე, შეიპყრო, ყველაფერი წაართვა და ჯალათებს სიკვდილით დასჯა უბრძანა. წაიყვანეს ისინი სიკვდილით დასასჯელად. მან მკვლელებს მოუკვლელობა სთხოვა. სამხრეში ძვირფასი თვალი ჰქონდა; ამით იყიდა თავისი სიცოცხლე. იმ კაცებმა ასე უთხრეს: ჩვენი პატრონი, შენ თვითონ იცი, მოგვდევს, და თუკი დედამიწაზე ივლი, მკითხაობით გაიგებს და შენს ნაცვლად ჩვენ დაგვხოცავს. ახლა ამას გიზამთ: კიდობანში ჩაგსვამთ და მკვდრების აკლდამაში ჩაგაგდებთო. და ჩასვეს. ებრაელმა თავისი მკითხაობით ნახა: დედამიწაზე აღარ იყო. დაიჯერა მისი მოკვლა. იმ დროს ქურდები გააქტიურდნენ, რომლებმაც არც ერთი სახლი ან საფლავი არ დატოვეს გაუთხრელი. მივიდნენ იქ, სადაც საფლავი და კიდობანი იყო, გათხარეს, იპოვეს და ამოიღეს. ნახეს იქ – შიგნით კაცი იჯდა და გაუშვეს. ის კაცი წავიდა, მრავალი ქვეყანა მოიარა და უცნაურად მივიდა იმ მეფის ქალაქში. მეფე მაღალ დერეფნებში იჯდა ნადიმად და ის მგოსანი ქალები მღეროდნენ. ერთმა მათგანმა იცნო თავისი პატრონი, რომელიც ქვემოთ გადიოდა, ატირდა და ჩანგი ხელიდან გაუვარდა. მეფემ ჰკითხა: – რა დაგემართაო? მან მოახსენა თავისი ნანახი. მოძებნეს ის კაცი და იპოვეს. აბანავეს, შემოსეს, დაასვენეს. მეორე კვირას მეფე ცხენზე შეჯდა, მივიდა, ის ებრაელი მოკლა და მისი სამფლობელო იმ კაცს მისცა. ასე გადაუხადა იმ კაცს სამაგიერო. – ეს არაკი ამისთვის მოგახსენე: ვერც ისეთ გაცემას გააკეთებს კაცი, რომ სხვას არ გაუკეთებია, და არც კარგ საქმეს ღმერთი არ დაუკარგავს. რუქავ, შენგან მიკვირს ასეთი საუბარი! გავიდა რამდენიმე ხანი და დრო. ღმერთმა შეიწყალა და მეფეს ისეთი ძე მისცა, რომლის სინათლეს მზე შურდა, თხუთმეტი დღის მთვარე მისგან სინათლეს ითხოვდა, ვარსკვლავები მისი კამკამებით გაოცებულნი იყვნენ, შავი მერცხლის ფრთები ბროლებზე გაშლით ალამაზებდა, მელნის გუბეები გიშრის ლერწმით იყო შემოღობილი, ვარდი და ზამბახი ერთმანეთში იყო აყვავებული. სახელად ჯუმბერი დაარქვეს. როდესაც გაიზარდა, მეფემ გამოიყვანა, თავის ვაზირ სედრაქს და თავის დიდებულებს აჩვენა. ვაზირმა აიყვანა, დალოცა და მოახსენა: – მეფეო, ღმერთმა გიცოცხლოს და ბედნიერი იყოს ეს შენი ძე და კურთხეული ამიერიდან უკუნისამდე. და მიეცეს ამას ვირის გულისხმიერება, ძაღლის ერთგულება და ჭიანჭველის ძალა. ეს რომ გაიგონა საჭურისმა რუქამ, აღშფოთდა და ვაზირს უთხრა: – რატომ დაწყევლე მეფის ძე? ვაზირი გონიერი, წყნარი და სიტყვამარჯვე უნდა იყოს, რადგან ხელმწიფესთან მყოფს ხუთი თვისება უნდა ჰქონდეს: ერთი: ტკბილი სიტყვა უნდა ჰქონდეს; მეორე: გაბრაზებული უნდა დააწყნაროს და არა მხიარული გააბრაზოს; მესამე: პირიდან ცუდი სიტყვა არ უნდა წამოსცდეს; მეოთხე: სიტყვის თქმის დრო უნდა იცოდეს; მეხუთე: რაც თქვას, ყველას უნდა მოაწონოს. სედრაქმა შეხედა და უთხრა: – შენ ყველაფერს სწორად ამბობ, მაგრამ როდესაც მამაკაცს მამაკაცური თვისებები მოეკვეთება, ქალის ბუნება მიეცემა. ამით მიხვდი, რომ მისი ულვაშები და წვერებიც თან გაქრება. საჭურისს სამი რამ ევალება: პირველად: მხევალივით მორცხვობა; მეორედ: ცუდი ენების შენახვა (არ ჭორაობა); მესამედ: პატრონის საიდუმლოს დაცვა; თორემ მე მეფის ძე არ დამიწყევლია. თუკი გინდა, მალე გაიგებ. ვირი ერთ ტალახიან ადგილზე გაატარე, რათა დაეფლას. მერე ის გზა გააშრე. თუკი შენ ვირს იმ გზაზე გაატარებ, უგუნური იქნება. გლახაკი კაცის ძაღლი, გამხდარი და ძალიან უსუქარი, მიიყვანე და მდიდარ კაცს მიაბარე, რათა გაასუქოს. მერე ორივემ დაუძახოს. თუკი პირველს, გამამხდარს, დატოვებს და იმას გაჰყვება, ვინც გაასუქა, ორგული იქნება. ჭიანჭველა შეიპყარი და ერთ ჭიქაში თორმეტი დღე ამყოფე მშიერი და მერე გამოუშვი. თუკი თავისი ზომის ოთხჯერ მეტს არ წაიღებს, უსუსური იქნება და მე სიტყვამცდარიო! მოიყვანეს სამივე და გააკეთეს ასე და ყველაფერი ნათქვამისამებრ იყო. მეფე ძალიან ხარობდა ვაზირის სიტყვით და თავისი ძის სიკეთით. ერთ ღამეს მეფეს გამოეცხადა ლამაზი ჭაბუკი, ლომის მსგავსი, მხნე, ახოვანი, ნათელი სახის, ლამაზი ტანის. ახლად ამოსვლოდა სუმბული (წვერი) და ოდნავ ქუფრი (ბუსუსი) ჰქონდა შემოხვეული, საყვარლად სანახავი. უთხრა მეფეს: ღმერთმა დიდხანს აცოცხლოს ეს შენი ძე და თუკი მე არ მომაბარებ, შენი ნებაა, ვერავინ გაწვრთნის; თუ მეძებ, მიპოვი, თუ არა, შენვე ინანებო. თავისი სახე, ეტრატზე დაწერილი, ხელში მისცა და უთხრა: მეძებე, შენი თავით გეფიცებიო და თვითონ წავიდა. მეფეს გაეღვიძა და ნახა, ხელში ეტრატი ჰქონდა, სხვა არავინ იყო მასთან. როცა ის ჭაბუკი ვეღარ ნახა, ისე დაღონდა, თითქოს ძე მოკვდომოდა და დიდი დარდი შეექმნა. შევიდა სედრაქი, ნახა მეფე საწოლზე მწოლიარე და ძალიან დაღრეჯილი. მოახსენა: – მეფეო, მრავალი ხანია თქვენს ჩრდილქვეშ ვიმყოფები, ასეთი შეჭირვებული არ მინახავხართ, ღმერთმა ავადმყოფობა აგარიდოთ. მეფემ უბრძანა: – ავადმყოფი არ ვარ. სიზმარი ვნახე და ამით დამიღრეჯიაო. ჯერ ვაზირმა სიზმარი არ ჰკითხა და მოახსენა არაკი:
**ხარბი გლახაკი (გლახაკის სიზმარი)**
იყო ერთი გლახაკი, რომელსაც არაფერი არ გააჩნდა. დაესიზმრა: სამოცი ცხვარი ჰყავდა და უნდოდა გაეყიდა. მოვიდა ერთი კაცი და თითო ცხვარში ხუთ-ხუთი კირმანეული მისცა. ცხვრის პატრონმა ექვს-ექვსი სთხოვა. კამათის დროს გაეღვიძა იმ კაცს და ნანული დაიწყო. თვალები ისევ დახუჭა და ხელი გაუწოდა ვაჭარს: – ორი კირმანეული მომეცი, მოგცემო! ან ვინღა მისცემდა ფულს, ან ვისღა მიჰყიდდა? – ასეთია ყველა სიზმარი, მეფეო! სად შეწუხდი ეშმაკურ საქმეზეო? მეფემ უბრძანა: – ასეთი არ არის ჩემი სიზმარი. უთხრა ყველაფერი და ეტრატი ხელში მისცა. ვაზირს გაუკვირდა მისი სახის სიკეთე და ასე მოახსენა: – თუკი თვითონ არ მოვა ის კაცი, მისი პოვნა რთულია, რადგან მისი მხარე არ ვიცით, სახელი არ უთქვამს. რით უნდა ვიპოვოთ? ქარი ხელით არ დაიჭირება, და ზარმაცი თვალს ვერ მიეწევა. რაც ბედი აქვს კაცს ღვთისგან, ის დაემართება. ვაზირმა თქვა არაკი:
**ძუნწი ვაჭარი**
იყო ერთი დიდვაჭარი. იმდენი განძი დააგროვა, სალაროების რიცხვი არ იცოდა. სიბერემდე არც სვა, არც ჭამა, არც არაფერი ჩაუცვამს. მერე თქვა: ამდენი შემიგროვებია, ახლა დავჯდები, ვილხენ, ვიხარებ, ხარჯვას დავიწყებო! მივიდა ერთ სალაროსთან, ჩაკეტილი ვერ გააღო; მეორესთან და მესამესთან – და ყველაფერი ნახა, მაგრამ ვერც ერთი ვერ გააღო. გაბრაზდა და გინება დაიწყო. სალაროდან ხმა გამოვიდა: ვინ აღებ კარს, რა საქმე გაქვსო? იმ მდიდარმა თავისი სახელი უთხრა: ჩემია, დახარჯვა მინდაო. იქიდან ასე მოესმა: თუკი შენი იყო, დღემდე არც შენ გიხმარია და არც ცოლ-შვილს გიხმარია. ეს ყველაფერი ხურო ნაზარისიაო. იმ კაცს ეწყინა და ასე თქვა: „ასეთ საქმეს გავაკეთებ, ჩემთვისაც და მისთვისაც თანაბრად დავკარგავ“. აიღო ვალი, მოატანინა მრავალი ძელი, გამოახვრეტინა, მთელი საუნჯე შიგ ჩაყარა და პირი გადაუჭედა და შადის მდინარეში ჩაყარა. ის ხურო თურმე ბაღდადელი იყო, სადაც შადი ჩადის. დილით განთიადზე ის ხურო მდინარის პირას გავიდა: ნეტავ ტივი მოაქვს ვინმესო: – ნახა, უამრავი ძელი მდინარეს მოაქვს უკაცურად. ფასი მისცა მცურავებს, შეაგზავნა და ამოაზიდვინა. ყველა კართან, ხუროსთან, დაახვავეს. ის გამდიდრებული კაცი ძელების კვალს გაჰყვა: ვისი ბედი იქნება, გავიგებო. მოვიდა, ნახა ხუროს კართან. ჰკითხა: ვინ ხარო? მან უთხრა: მე ნაზარი ხურო ვარო. უთხრა ხუროს: აიღე ერთი ძელი და შინ სახლში შეიტანეო. როცა შეიტანეს, უთხრა: ეჩო (ცული) დაარტყი ამ ხეს, რა დევსო! როცა ძელს დაარტყა, ძვირფასი თვალი და მარგალიტი გადმოცვივდა. ხურო გაოცდა და იმ კაცმა ასე უთხრა: ეს რასაც ხედავ, ყველა ძელი ასეთია, ღმერთმა მე წამართვა და შენ მოგცაო. ხურომ უთხრა: ღმერთმა შენვე მოგცეს, ისევ წაიღეო. გამდიდრებულმა არ ინება არც ნახევარი და არც მეოთხედი. ერთი და ორი ელაპარაკა, და არც ერთი ფული არ წაუღია. მერე ხურომ უთხრა: ორი-სამი პურიც არის, წაიღეო! ნება დართო. შევიდა, ცოლს უთხრა: – სამი დიდი პური გამოაცხვე და შიგ კარგი და ძვირფასი თვლები ჩადე. იქნებ იმ კაცმა წაიღოს, ცოლ-შვილი მშიერი არ დაეხოცოს. ცოლმა მალე მოუსმინა, პურები არდაგში გაახვია, მისცა და წაიღო იმ კაცმა და წავიდა. მიმავალმა ნახა, უდაბნოში ერთი თხის ბალნის ხარგა (კარავი) იდგა. მივიდა, გლახაკი არაბი იყო. ცოლი ყრმასთან ერთად იწვა. სხვა მეზობლები სააგარაკო ადგილებზე წასულიყვნენ და ის ვერ გაჰყოლოდა. არაფერი ჰქონდათ, არც ქვეშსაგებელი, არც ყრმის შესახვევი. იმ კაცმა სიგლახაკის გამო შეიწყალა და ის პურები მისცა და უთხრა: წადი ბაღდადში ხურო ნაზარისთან, ეს აჩუქე, ის კაცი ღვთის მოშიშია და აკვანსა და სახვეველს მოგცემსო. ის გამდიდრებული წავიდა, და არაბმა პურები ხუროსვე მიუტანა. მან ყველაფერი სათხოვარი მისცა და ხურო ცოლთან მოვიდა და ის პურები მოართვა. ცოლს მოუყვა არაკი:
**ცხრილიანი კაცი**
ერთი კაცი მდინარის პირას იჯდა და ცხრილი ხელში ჰქონდა. ჩაუშვებდა ცხრილს წყალში და როცა აივსებოდა, იტყოდა: ვისაც ღმერთი მისცემს, ასე მისცემსო. ამოიღებდა ცხრილს, და როცა წყალი გაედინებოდა, იტყოდა: ვისაც წაართმევს, ასე წაართმევსო. – ღმერთმა ბედი კართან მოგვიყვანაო. – მეფეო, თუკი ღმერთს ის კაცი შენთვის უნდა, შენს კარებთანვე მოიყვანს, თორემ პოვნა ძნელია. რუქამ თქვა: „წვიმა არ არის და თოვლი, რომ ჩვენს კარებთან მოვიდეს. თუკი ჩვენ არ ვიცით მისი ადგილი, მან რა იცის ჩვენი მხარე? კაცი გავგზავნოთ, პოვნას ვეცადოთ. რომელ კაცს ჩასდებია საჭმელი უხელოდ, რომელს ჩაუცვამს სამოსელი გაურჯელად (უწვალებლად)?“ რუქამ თქვა არაკი:
**უგუნური მცურავი**
ერთი მცურავი წყალს მიჰქონდა. თქვა: ღმერთო, მიშველეო! მეორე ამხანაგმა უთხრა: ხელი გაიქნიე, გახვალ და ნაშველები იქნებიო. – მოვნახოთ და ვიპოვოთ. ვაზირმა უთხრა საჭურისს: – ძალიან გონიერი ხარ. თუკი უღვთო ცდით საქმე კეთდება, რატომ არ ეცდები მამაკაცური ასოების გამობმას, ცოლთან და შვილთან სიხარულსა და შვებას? ვაზირმა თქვა არაკი:
**უბედური დიდვაჭარი**
იყო ერთი დიდვაჭარი, რომელიც ღმერთს არ ენდობოდა. გასცა მთელი თავისი ქონება და პური იყიდა: მომავალ წელს თუკი შემცირდება, ერთს სამ-ოთხად გავყიდიო. მომავალ წელს უფრო მეტი მოვიდა. ისევ იყიდა იაფად, ფიქრობდა, სხვა წელს უკეთესად გავყიდიო. ყოველ წელს უფრო და უფრო მეტი მოვიდა. და დაულპა მთელი მისი პური და გაქარდა მთელი მისი ქონება. აღარაფერი დარჩა. გამოუღო თავის ცოლს სამკაული, რაც ჰქონდა, და წავიდა საფრანგეთში, გაყიდა, ივაჭრა, იმდენი ქონება დააგროვა, რომ რიცხვი არ ექნებოდა. შინ აღარ დაბრუნდა სიხარბის გამო. ჩაჯდა ხომალდში, ფიქრობდა უფრო მეტ სარგებელს. ზღვა აუღელდა, ნავი დაიმსხვრა და ქონება ჩაიძირა. თვითონ ერთ ფიცარზე გადარჩა და ტალღამ ნაპირზე გამოაგდო. ძალიან შეწუხებული ერთ ქალაქში მივიდა, იპოვა იმ ადგილის პატრონი და ეს ყველაფერი, რაც გადახდა, მოუყვა. იმ მეპატრონემ ასე უთხრა: რადგან მდიდარი ასე დაცემულხარ, აქ იყავი ერთი წელი; ჩემი მამულის მოურაობას მოგცემო და მეტი ქონება დააგროვეო. დადგა მოურავად. თავიდანვე პური და ბრინჯი მოიპარა, არამც ცოტა შემხვდესო. წლის გასვლისას მრავალი ქონება შეხვდა. თქვა: „ცუდად მოვიქეცი“. თავისი ბეღლიდან ამოღება დაიწყო და პატრონის ბეღელში ჩაყრა, რაც მოპარული ჰქონდა. ხალხმა ნახა ის კაცი ღამით პატრონის ბეღელში მიმავალი, პარვა ეგონათ. აცნობეს პატრონს. გაბრაზდა, გამოართვა მთელი ქონება და გააძევა.