თავი IX
არისტომ ჯიმშერის პატარა ქალიშვილს ჰკითხა: – ბიძი, სალომე სად არის? ბავშვმა უპასუხა: – უკან, აივანზეა, ბატონო! არისტო სწრაფად წავიდა იქით და სალომესთან მისულმა, ჩუმად მიმართა: – თუ შეიძლება, ბატონო, ერთი წამით! შემდეგ თვითონ გაუძღვა სალომეს წინ.
– უკაცრავად ვარ, საქმე მოგაცდინეთ! – დაიწყო არისტომ, როცა ორივე ერთ მიტოვებულ ოთახში შევიდნენ და არისტომ კარი მიხურა. – თქვენს ქმარ-შვილს, კარგ ქმარ-შვილს გეფიცებით, დამეხმარეთ ერთ პატარა საქმეში… ბევრი გლოცავთ, მაგრამ კიდევ ერთი რომ დაგემატოთ, ამით არაფერს დაკარგავთ... ეს ღვთის მადლია და ღმერთი კიდევ უფრო მეტად დაგეხმარებათ, როგორც ახლა გეხმარებათ...
სალომე გაკვირვებული უყურებდა ამ უცნაურად მოლაპარაკე კაცს, რომლის სიტყვები მისთვის სრულიად გაუგებარი იყო. – რა მოხდა, არისტო?
– ახლავე მოგახსენებთ... ამ წუთშივე... ჩემს მამიდას გაბრალებთ... უბედურ მამიდას... ბრეგაძეს რომ ჰყავდა...
– როგორ? ხომ არაფერი დამართია? არა?
– ახლა დაემართა... ძალიან ცუდ მდგომარეობაშია, თქვენი მტერი ჩავარდა ცეცხლსა და ჯოჯოხეთში... მგლების ხელში!.. თქვენც გაგონილი გაქვთ მათი უწესობა და თავხედობა... რა ქალი და რა ოჯახში მოხვდა, რა ოჯახში?! რა დაწყევლილების ხელშია! თან მეცოდება საწყალი, საბრალო მამიდაჩემი, და თანაც მრცხვენია, ვერსად ვერ გამიმხელია მათთან ნათესაობა: ღარიბი, გაჭირვებული, დამცირებულიო, რომ გაგიგონია, სწორედ ისინი არიან!.. ებრძვიან ერთმანეთს, ეჩხუბებიან... კაცი ვერ მიხვალ, ვერ მიგიღებენ; ვერც თავად სადმე ჩნდებიან, უბრალოდ სხედან და სულ ჩხუბობენ, სულ კამათობენ ერთმანეთში... მე, რომ ახლობელი ნათესავი ვარ, მე ვერ მივდივარ, არ შემიძლია უბედური ნათესავი ვნახო წელიწადში ერთხელ მაინც... როგორ მივიდე? მე შენ გეტყვი, მიღება შეუძლიათ, საცხოვრებელი აქვთ, სახლი, კარი, სასმელი, საჭმელი... ჰმ!.. ჩემს სისხლ-ხორცთან ვერ მივიდე წელიწადში ერთხელ, ორჯერ?! გაუგონია კაცს?! მარტო მრცხვენია, ასეთი ნათესავი რომ მყავს... მრცხვენია, შენ ნუ მომიკვდები!.. და აგერ შემთხვევა არის და თქვენს სულს ვენაცვალე... თქვენს დახმარებას ნუ მომაკლებთ... სულის გადასარჩენი საქმე გააკეთეთ... დაეხმარეთ საწყალს, გულშეწუხებულ, დამწვარ-დადაგულ, დატანჯულ ქალს... დაეხმარეთ, ღმერთი თქვენც დაგეხმარებათ!
– რითი, ჩემო არისტო, რითი? – ეკითხებოდა გაკვირვებული ქალი, არისტოს მჭევრმეტყველებით გულაჩვილებული. – რითი, არისტო ჩემო?
– მხოლოდ ერთი თქვენი სიტყვა, სხვა არაფერია საჭირო. ერთადერთი სიტყვა! თქვენს ძმისწულს რომ ეგერ სამანიშვილი მოჰყვა, – დაიწყო უფრო ჩუმად არისტომ, – ის სამანიშვილი დედინაცვალს ეძებს... ორჯერ გათხოვილს და უშვილოს...
სალომეს გაეღიმა.
– მამა აეკვიატა, ცოლი უნდა შევირთო და მაგით მამულის გამყოფელიდან უნდა თავი დაიფაროს... და ეძებს დედინაცვლად ორჯერ გათხოვილ, უშვილო ქალს. დიახ!.. ჰო და ჩემი მამიდა სწორედ ზედგამოჭრილიო რომ იტყვიან, ისეა მაგათ საძებარზედ...
სალომე რაღაცაზე დაფიქრდა.
– მართლა არ ჰყოლია მგონი ელენეს შვილი, – თქვა მან.
– არა, ბატონო, არა!.. დაწყევლილი ვიყო, თუ ვიტყუებოდე, თუ ოდესმე ჰყოლია! რამდენი ხანია თქვენ მას იცნობთ, თქვენ გაიგონებდით.
– კი, ოცი წელიწადია!
– ჰოდა... ოცი წელიწადიც ხომ შვილი არ ჰყოლია... მერე კარგად შეგვიანებული იყო, რომ გაუთხოვებიათ... ახლა ეყოლება მაგას შვილი? თავს დავდებ, ბატონო, ხელს მოვიჭრი... რაც გინდათ, ის მიქენით!.. ვის გაუგონია მაგისი შვილი ახლა! – ცხარობდა არისტო.
– მერე მე რითი უნდა დაგეხმარო, არისტო ჩემო?
– ურჩიეთ მაგ სამანიშვილს დედინაცვლად ელენე... გამოჰკითხეთ აქეთ-იქით, ამბავს ჰკითხავთ და როცა სიტყვა ჩამოაგდოს... თქვენ უსათუოდ გკითხავთ რჩევას და ამას გევედრებით, გააკეთეთ წყალობა, თქვენს სიტყვას ის კაცი გაჰყვება, აქეთ მამიდაჩემი, აცხონეთ სული, დაეხმარეთ გაჭირვებულს!.. ეგ ყმაწვილი ერთადერთი შვილი ყოფილა ოჯახში... როგორც ჩანს, კი, ცოტა მაგარი კაცია, მაგრამ წესიერი უნდა იყოს. ჩემთვისაც ძალიან კარგი იქნება, ბატონო, მიხვალ კაცი კაცთან, ნახავ, გნახავს, მეგობრობას გაგიწევს... შენი ჭირიმე, ჩემო ბატონო, ჩემო!.. ერთი სიტყვით... რაღა ვთქვა… – და სიტყვა რომ აღარ ეხერხებოდა, ყელმოგრეხილი არისტო ყანყრატოში მარცხენა ხელის წავლებით, წვერებწამოშვერილი, უცნაურად ეღრიჭებოდა სალომეს. – შენი ჭირიმე… შენი... შენი!
– ბატონი ბრძანდები... კი, ბატონო... მაგაზე რად გინდა მაგდენი ხვეწნა!
– შენს სულს ღმერთი გაახარებს... ჩემო ბატონო, ჩემო!
– კი, ბატონო, კი!
– რაღა ვთქვა... რითი გადაგიხადოთ სამაგიერო! – წამოიძახა არისტომ და ჩააფრინდა ხელებში სალომეს და კოცნა დაუწყო.
– მაგაზე, შე კაცო, რა... ნეტავ კი რამე იქნებოდეს და...
– კი, იქნება, კი... ახლა კი იქნება ყველაფერი... და კაცი არ ვიქნები თუ დღე არ გავუმწარე იმ ოხრის შვილებს!.. მე ვაყურებიებ იმათ თავიანთ სეირს... ქვრივის ქონებას რომ გადავაშლეწინებ!.. მაშინ ექნებათ საბუთი, ცუდი კაცი მიძახონ... აბა, ბატონო სალომე... მეტი რაღა შეგაწუხო კიდევ!
– მოგახსენე და ნამდვილად ვეცდები... მეტი ხვეწნა რაღა საჭიროა!
– თქვენ გაცოცხლათ ღმერთმა უკუნითი უკუნისამდე... თქვენ გაცოცხლათ! – წამოიძახა გრძნობით არისტომ და უცებ დაამატა: – ახლა კი ისევ დარბაზში შევალ, თორემ იქნებ შემნიშნოს გამოპარვა და ეჭვიც აიღოს რამე იმ კაცმა... ნურას უკაცრავად, შენი ჭირიმე! უნდა შევიპარო ისე, შეუმჩნევლად...
და კმაყოფილი არისტო ოთახიდან უცებ გამოვარდა და მარტო დატოვა გაოცებული სალომე.
ამ დროს პლატონი ძალიან დაბნეული იყო. თუმცა მის გარშემო ხმაური და ჟრიამული იდგა, მას არაფერი ესმოდა, – თავის ფიქრებში იყო წასული. იგი თითქოს ვერც ამჩნევდა, რა მხიარულება სუფევდა ამ საზოგადოებაში; ვერ ხედავდა, როგორ ეჯიბრებოდნენ ეს ახალგაზრდები ერთმანეთს, თუ ვინ უფრო მეტ სიცილს გამოიწვევდა, ვინ უფრო გაახარებდა მათ საყვარელ მასპინძელს, რომელიც გულით ერთობოდა და ხალისობდა.
პლატონი ხანდახან თუ მოუსმენდა, რაც ხდებოდა მის მახლობლად, თორემ სულ იმას ფიქრობდა, რა ექნა, რა გადაწყვეტილება მიეღო? მიეღო ამ ქვაშავიძის წინადადება, თუ არა? გადაეწყვიტა ამ ვიღაც ბრეგაძის ქვრივზე საქმე, თუ სხვაგან ეძებნა სხვა ქალი? ვაი თუ ეყოლოს შვილი?.. მაგრამ თუ მართლა ორჯერ გათხოვილია, უშვილო... შვილი როგორ ეყოლება... რა ღმერთი გაუწყრება. რა! ჯინი ხომ არ სჭირს მისი?
იგი ათასნაირად აწონ-დაწონიდა ამ საქმეს. ხან ასე ფიქრობდა, ხან ისე. ხან გადაწყვეტდა, ხან ისევ მეტ სიფრთხილეს ურჩევდა თავის თავს... ახალგაზრდა კაცი ერთ გაწამაწიაში იყო... დრო კი მიდიოდა და საჭირო იყო რაიმე გადაწყვეტილება მიეღო, საჭირო იყო პასუხი მიეცა ქვაშავიძისათვის, დაპირებისამებრ.
ეძიოს სხვაგან? უარი უთხრას ქვაშავიძეს?.. თუ სალომესთან მივიდეს და დაეკითხოს? მაგრამ როგორ? ვინ მისცემს იმდენ თავისუფლებას ახლა სალომეს, რომ მასთან თავისუფლად მოლაპარაკება შეძლოს?.. საწყალს, ამ გაჭირვებაში მყოფს, თავბრუ ესხმოდა. დაღლილი ტვინი კარგად ვერც კი აზროვნებდა და დაღლილი პლატონი იჯდა ხანდახან გაჩუმებული, გაყეყეჩებული. ამ გაწვალებაში მყოფს უეცრად არისტოს ნათქვამი გაახსენდა.
იქნებ მართლაც ეს ქალი მამამისის ბედი იყოს?! მართლა, რა არის, აბა, რომ თავიდანვე ამ ქალს უხსენებენ და ყოველი გარემოება ისე ეწყობა, რომ უსათუოდ ამ ქალის მხსენებელი ხვდება ყველგან, თითქოს განგებ შეთანხმდნენ ამაზე... ხომ არავინ იცოდა? მას ხომ ერთი სიტყვაც არ დასცდენია თავის საიდუმლოს შესახებ გვერდევანიძესთან – თვითონ იმან ახსენა და აქო ეს ქალი...
ქორწილიდან სახლში ბრუნდებოდა, მაგრამ მაინც აქეთ წამოვიდა... აქ მოვიდა და, თითქოს ბედისწერა იყოს, ეს ქვაშავიძე დახვდა და ამავე ქალს ურჩევს და აძალებს... რა უნდა იყოს ასეთი უცნაურად მოწყობილი ამბავი?.. რას მიეწეროს?.. ასე უმნიშვნელოდ როგორ იქნება, როგორ ხდება ეს ამბავი?! იქნებ მართლა ღმერთი ანიშნებდეს და გაჭირვებულს დახმარებას აძლევდეს, ეხმარებოდეს, საქმეს უადვილებდეს, ბედზე უთითებდეს... აბა, რატომაა ასეთი უცნაური, თითქმის შეთანხმებული, ერთპირიანი ლაპარაკი ყველგან ამ ერთ ქალზე?!
და ამაზე, ამ აზრზე შეჩერებული პლატონი, რაც უფრო უკვირდებოდა გარემოებას, უფრო და უფრო რწმუნდებოდა, სჯეროდა, რომ აქ სხვა არაფერი უნდა ყოფილიყო, რომ ბრეგაძის ქვრივი მამამისის ბედი უნდა ყოფილიყო და მას უთითებდნენ ზემოდან, ანიშნებდნენ. ამ აზრმა ისე შეიპყრო პლატონი, რომ რამდენიმე წუთის შემდეგ, თითქოს მძიმე ტვირთმოხსნილივით, რაღაც გასაჭირისაგან განთავისუფლებულივით მან მხიარულად, თავისთავად თქვა:
”სწორედ... სწორედ... სწორედ ასე უნდა იყოს! რაც იქნება – იქნება!.. ბედს სად წაუვა, სად დაემალება კაცი?!”
და გულგახსნილი ახლა გონებაში ღმერთს ეხვეწებოდა ისევ, რომ შეებრალებინა მისი ცოლ-შვილი, მისი თავი და ყოველივე უბედურება თავიდან აეცილებინა.
გულმოშვებული ახლა იგიც შეუერთდა საერთო მხიარულებას, ახლა იგიც სიამოვნებით უყურებდა ამათ მასხრობას, იცინოდა ამათთან, ამ უდარდელ ახალგაზრდებთან.
”იყოს კაპასი... ავგულიც. რას დამაკლებს?! – გაურბენდა ხანდახან თავში და მერე ისევ ყური ამ ახალგაზრდებისკენ ჰქონდა. – მაგრამ, ვაი თუ ქალი უარზე დადგა, მაშინ?. – ისევ უბრუნდებოდა თავის ფიქრებს პლატონი. – მაშინ?.. ეგ როგორ შეიძლება!.. რაკი ბედია… უსათუოდ დათანხმდება, როგორ შეიძლება!.. – ანუგეშებდა თავის თავს. – ეს არისტო სად გაქრა!”
უნდოდა ახლავე შეეტყობინებინა მისთვის თავისი გადაწყვეტილება, ეთქვა, რომ ხვალ უსათუოდ წასულიყვნენ ქვედურეთში და საქმე დაესრულებინათ. დაუწყო არისტოს ძებნა თვალით და ის იყო აივნიდან დარბაზის გაღებულ კარებში არისტოც გამოჩნდა.
არისტომაც მოჰკრა თვალი პლატონს და როცა შეამჩნია სახეზე რაღაც კმაყოფილება, წავიდა მისკენ.
– რას აკეთებ, კაცო? – ჩუმად ჰკითხა მან. – როგორ გადაწყვიტე?
– ხვალ წავიდეთ ქვედურეთში! – უთხრა პლატონმა.
– აბა რაღას მაწვალებდი, შე კურთხეულის შვილო... ძმობას გეფიცები, იმდენ ქვრივის ქონებას ავაღებიებ, რომ...
– არა, არა... რაში მინდა, გაჭირვებულების წართმეული!.. ქვრივის ქონებას რას დავეძებ!
– ერთი შენ კიდევ! – შეუტია არისტომ.
– მაგას თავი დავანებოთ... ეს მითხარი, მამიდათქვენი ულამაზო ხომ არაა?.. მტერმა არ გაგვცინოს, მოყვარესაც არ ეწყინოს...
– ულამაზო? მობრძანდით... მონახეთ მეორე მისი მსგავსი ქალი... რითაც გნებავთ – სილამაზით, შეხედულებით, ჯანმრთელობით... რას ამბობთ?! ჰმ!
– კარგი დაგემართოთ, კარგი დაგემართოთ!.. აბა ხვალ... ნუღარ გადავდებთ!
– არა, არა! – მიუგო არისტომ – დარდი ნუ გაქვს... ახლა მე ვიცი!
პლატონი ძალიან კარგ გუნებაზე დადგა, აღარც კი ეძებდა მაინცდამაინც სალომესთან წინანდელი გადაწყვეტილებისამებრ მოლაპარაკებას, რჩევის კითხვას; დარწმუნებული იყო, რომ ბეკინას ბედს მიაგნო და რამდენიმე ხნის შემდეგ სადილად გამზადებულ ვახშმის სუფრას მიუჯდა და მხიარულად ელაპარაკა სალომეს, შემდეგ ვერიჩკას სიმღერაშიც მხარი მისცა; შეუერთდა საერთო ყიჟინს და ყანწს ყანწზე გულმოდგინებით ცლიდა.
– არისტო, პლატონ, აბა, ჰე, აბა, ჰე! – უძახოდა მათი მხიარულებით გახარებული ჯიმშერი. – მოდი, პლატონ... ჩემს პლატონს სიცოცხლე და დღეგრძელობა და ყოველივე სიკეთე! – მიაძახა მან, გადაისვა ტუჩებზე ხელსახოცი და წამომდგარმა გაუწოდა ყანწი. – მოდი, ერთი მაგ შენ ლამაზ წვერებში გაკოცო!
პლატონი წამოვარდა, მივარდა ჯიმშერთან, გადაეხვია მოხუცებულს, მხურვალედ აკოცა გულში და იქვე ღვინით ავსილი სასმისი სულმოუთქმელად გამოცალა.
გათენებამდე დიდი ხანი აღარც კი რჩებოდა, სუფრიდან რომ წამოდგნენ არისტო, პლატონი და მათთან კიდევ ორიოდე ახალგაზრდა. სხვებმა უფრო ადრე მიატოვეს სუფრა და ზოგი იქვე იწვა დარბაზში ტახტზე გაგებულ საწოლში, ზოგი კი ოთახებში.
– ერთი ჩვენც დავდოთ თავი და მერე გავწიოთ ჩვენთვის... – თქვა არისტომ და პლატონთან ერთად ეზოში ჩავიდა. ნიგვზის ქვეშ ორივემ გაიხადეს ჩოხები, დაიდეს თავქვეშ, შეიხსნეს ახალუხის ღილები, გაგორდნენ სახლიდან ჩამოტანილ ნოხზე და ერთი წამის შემდეგ ორივე ღვინისგან გალეშილი, მძიმედ-მძიმედ ხვრინავდნენ ძილმორეულნი.
გათენდა და ამომავალი მზის სხივები მოეფინა დედამიწას. არემარე ჩაჩუმებული იყო, ტკბილ ძილში გართული; ყოველივე დაწყნარებული, გაჩუმებული, თითქოს ნებივრობდა ამ თბილ, მანებივრებელ სინათლეში.
მოუსვენრად გატარებული ღამის შემდეგ ამ მშვენიერ დილას თითქოს სურდა დაკარგული ძალ-ღონე დაებრუნებინა ახალგაზრდებისთვის, რომლებიც მას მინდობიან და აგერ გარეთ გამწვანებულ ბალახში დაყრილან დასასვენებლად.
პლატონისა და არისტოს გარდა სხვებიც გორავდნენ ნათიბში, ღრმა ძილში წასულნი. აქვე ძოვდნენ მათი ცხენები.
მზემ კარგად წამოიწია. ჰაერიც თანდათან უფრო თბებოდა; სხივებს ძალა ემატებოდა და მათ ქვეშ მძინარის ძილიც უფრო მოუსვენარი ხდებოდა. აქამდე უძრავად მწოლარე, ახლა ხან ერთ გვერდზე გადაბრუნდებოდა, ხან მეორეზე, მოუსვენრად შლიდა ხელებს, არიდებდა პირს ზევიდან დაჩერებულ მზეს, ნიგვზის ფოთლებს შუა შემოპარულ მის გამთბარ სხივებს...
– უჰ, თავზე არ წამოგვდგომია მზე! – უცებ წამოვარდა არისტო და პლატონს დაუწყო გაღვიძება. – ადექი, ადექი, ყმაწვილო... წავიდეთ, თორემ შუადღე დადგა. ნუღარ დავიგვიანებთ!
პლატონმა ძლივს გაახილა თვალები, ზანტად წამოდგა დაღლილი, მაგრამ აფაცურებული არისტო აჩქარებდა, ძილის ნებას აღარ აძლევდა. რამდენიმე ხნის შემდეგ ორივემ ჩაიცვეს, დაიხურეს, ცხენები დაიჭირეს, შეკაზმეს, ბიჭის პირით მადლობა შეუთვალეს მასპინძელს, შესხდნენ ცხენებზე და გასწიეს ქვედურეთისკენ.