თავი I
ბეკინა სამანიშვილი, რა თქმა უნდა, ღარიბი აზნაური იყო, საკმაოდ ღარიბიც კი. რა სიმდიდრედ ჩაითვლებოდა ოცდაათი ურემი სიმინდი, ორმოცი ჩაფი ღვინო და ათიოდე ბათმანი ლობიო, რაც მის მამულს მოჰქონდა და რითაც ბეკინას ოჯახი წლიდან წლამდე თავს ირჩენდა? მაგრამ ბეკინას თავისი თავი მდიდრებში მოჰქონდა და არავინ იყო ისეთი, ვინც მას თავის სიღარიბეზე ერთ სიტყვას მაინც ათქმევინებდა. როგორც იმერეთში ამბობენ, ჩვენი ბეკინა ძალიან თავმომწონე იყო.
როდესაც ბეკინა ოჯახის წევრებთანაც კი თავის ამოუწურავ შემოსავალზე, უხვ ლუკმაზე დაიწყებდა ლაპარაკს, მისი ერთადერთი დაქორწინებული ვაჟი, პლატონი, თუმცა მამის ასეთ სიტყვებს ტრაბახად მიიჩნევდა, მაინც არასდროს ეწინააღმდეგებოდა. ის მხოლოდ პირჯვარს გადაიწერდა და იტყოდა ხოლმე:
– ამისთვისაც გმადლობ, უფალო! ამისთვისაც გმადლობ, უფალო!
ამ სიტყვებით პლატონი გულწრფელ მადლობას უხდიდა ღმერთს, რომ მას ღარიბულ ცხოვრებაში არავინ ეცილებოდა. ის კმაყოფილი იყო იმ ცოტათი, რაც ჰქონდა, ბედნიერი იყო ამ მცირედით და გულმოდგინედ ამუშავებდა მიწას. ოჯახში სრული კმაყოფილება სუფევდა.
თუ ამ ოჯახს რამე აწუხებდა, ეს იყო პლატონის ცოლის, მელანოს, ხშირი შვილების გაჩენა. მელანო, რომელიც ყველა საოჯახო საქმეში მოხერხებული იყო, შვილების გაჩენაშიც არ დაუკარგავს თავისი მოხერხებულობა და სულ მოკლე ხანში ოთხი შვილი შესძინა ოჯახს. ბეკინა ხშირად ხუმრობდა ამაზე რძალთან და ღიმილით ეუბნებოდა:
– შე ქალო, ზოგ საქმეში მოხერხებულობა სასარგებლო კი არა, მავნებელიცაა... შენი ქმარი შეიბრალე, შე კარგო ქალო! – და ამასთან ერთად ბეკინა გულიანად იცინოდა ხოლმე.
– არაფერია... შიშს ნუ ჩაიდებ გულში... ღმერთი მოწყალეა, თავის გაჩენილს უმოწყალოდ არ მიატოვებს, ვენაცვალე მის ძლიერებას, ყველაფერი მისი ნებაა. ალბათ, სურს, რომ სამანიშვილები გამრავლდნენ. მასაც ქვეყნად მხოლოდ რჩეულები უნდა ჰყავდეს! ხა, ხა, ხა!..
ბევრი შვილი, რა თქმა უნდა, არც პლატონს ჰქონდა სასიამოვნოდ, მაგრამ რას იზამდა, მხოლოდ თავს გააქნევდა, როცა მათ შეხედავდა ხოლმე.
ამ გარემოების გარდა, სამანიშვილები თავიანთ თავს ნამდვილად ბედნიერად თვლიდნენ. დრომ ისე მოიტანა, რომ მათი მცირე ქონებაც კი სიმდიდრედ ითვლებოდა, და მის მფლობელს არა მხოლოდ აკმაყოფილებდა, არამედ თავს ბედნიერად აგრძნობინებდა და მადლობას ათქმევინებდა უფლისადმი.
რა უნდა ყოფილიყო შესაშური ასე ცოტაზე დაფუძნებული კმაყოფილება და ბედნიერება?! რა უნდა ყოფილიყო სახარბიელო ადამიანის მოუთხოვნელობით მოპოვებული გულის სიმშვიდე?! მაგრამ ბედნიერება, როგორიც არ უნდა იყოს, ვის დარჩენია ბოლომდე, რომ სამანიშვილისას მყარად მოეკიდებინა ფეხი? ან კი რა იყო მოსალოდნელი, რომ ასე ცოტათი მოტყუებული ბედნიერება ისევ მცირე მიზეზითვე ხელიდან არ გამოეცლებოდათ, სუსტ საფუძველზე დამყარებული კმაყოფილება არ მოესპობოდათ?!.. უბედურების დასაწყისად ბედმა სიცოცხლე მოუსპო საწყალ მარიკას, ბეკინას ცოლს.
დედის სიკვდილი თავისთავადაც მწარე იყო შვილისთვის, რომ სხვა მხრივაც სამწუხარო არ ყოფილიყო. ბეკინა ძალიან მოხუცი იყო და ამის გამო საშიში იყო, რომ მეორე ცოლის შერთვის უცნაური სურვილი არ გასჩენოდა გულში. დედინაცვლის დანახვის შიში და დედინაცვალთან „თან-მომყოლის“ შიში თავზარს სცემდა აქამდე მშვიდად მცხოვრებ აზნაურს. აი, მაშინ იქნებოდა სწორედ „ძმა ძმისთვისო – შავი დღისთვისო“.
ცოლმაც და ქმარმაც გააორკეცეს მოხუცი მამის პატივისცემა და მოვლა; ორივე გაფაციცებით დასტრიალებდა თავს დაქვრივებულ ბეკინას და თავგამოდებით ემსახურებოდა. თვალებში შეჰყურებდნენ, რომ მის ყოველ სურვილსა და საწადელს მისგან გამოთქმამდე მიმხვდარიყვნენ და იმწამსვე შეესრულებინათ. ერთი სიტყვით, პლატონიც და მელანოც დღედაღამ იმას ცდილობდნენ, რომ მოხუცებულის გული მოეგოთ და თავიანთი თავი რაც შეიძლება მეტად შეეყვარებინათ. ამაში კიდევაც მიაღწიეს თავიანთ მიზანს. ბეკინა დიდად აფასებდა რძალ-შვილის ყურადღებას, ძალიან მადლიერი იყო მათი და გულაჩვილებული, კიდევაც იტყოდა ხოლმე მათთანაც და სხვებთანაც:
– ეჰ, ერთი ჩემს მარიკასაც დასცლოდა ასეთი ყოფნა, ამათნაირი ღვთისნიერი შვილების მზერა! ჰეი, ჰეი! – თან ამოიოხრებდა ხოლმე ამ სიტყვებთან ერთად ბეკინა.
ამის გამგონე ცოლ-ქმარს იმედი ეძლეოდა, რომ ბეკინა მეტად დაშორებული უნდა ყოფილიყო რაიმე მათთვის საწყენ საქციელს და ბოლოს სრულიად დაიმშვიდეს გული. მაგრამ ბეკინას ამ კმაყოფილებასა და განცხრომაში, შვილების სიყვარულთან ერთად, სხვადასხვანაირი სურვილიც გულში ეპარებოდა და დროთა განმავლობაში უმყარდებოდა... იმ სასიამოვნო მდგომარეობაში, მას რომ ეღირსა, უფრო სიამოვნებით, უფრო ტკბილად იგრძნობდა თავს, თავისი შესაფერისი ამხანაგიც რომ ჰყოლოდა ვინმე... ასე ფიქრობდა გულში ბეკინა და ეს აზრი, შემდეგ სურვილად გადაქცეული, ბოლოს აუცილებელ წადილად გადაექცა; მისი აზრით, ასე რომ მოეგვარებინა საქმე, ბედნიერთა შორის ყველაზე ბედნიერი კაცი იქნებოდა. მისი აზრით, ეს მისი სურვილი მის მოსიყვარულე შვილებს არც კი უნდა სტკენოდა.
– განა ჩემს კარგად ყოფნაზე არ ცდილობენ?!.. რა თქმა უნდა, არ ეწყინებათ! – აჯერებდა თავის თავს ბეკინა. – ან კი რაზე უნდა ეწყინოთ?.. ცუდი მამა ვიყავი მათთვის თუ?.. საცხოვრებელი არა აქვთ ჩემგან ჩაბარებული თუ? სულ მათ ხომ ვერ შევწირავ ჩემს თავს, თუმცა, ღმერთია მოწამე, როგორ მიყვარს ისინი?.. არც ეწყინებათ, არა... არ შეიძლება, რომ ეწყინოთ!.. მე რომ იმათ ვუყვარვარ!..
ასე ფიქრობდა ბეკინა და იმით დაამთავრა, რომ ერთ დღეს კაცი გაუგზავნა შვილს და გამოუცხადა თავისი სურვილი ცოლის შერთვისა.
ადვილი წარმოსადგენია, როგორ მოხვდებოდა პლატონის გულს ამის გაგონება.
– მღუპავ, მამა? – მივიდა იგი ბეკინასთან. – მღუპავ? დანას მიყრი ყელში?.. რატომ მიმეტებ, შენი ჭირიმე?! – ძლივს წარმოსთქვა პლატონმა და, ხმაჩაწყვეტილმა, უნუგეშოდ ხელები გაშალა.
– გღუპავ?!. რატომ, შვილო, რატომ?.. შენისთანა შვილი უნდა დაღუპოს მამამ?!
– აბა რაა?.. – და ისევ სიტყვა გაუშრა პლატონს.
– კარგი, თუ გიყვარდე, კარგი! – მხიარულად შესძახა ბეკინამ. – შე კარგო კაცო, მე ერთი ბებრუხანა მოვიყვანო, შენ რატომ უნდა დაიღუპო, შვილო?! რა დაგღუპავს, თუ გიყვარდე?
– შვილი გეყოლება...
– ხა, ხა, ხა! – გადიხარხარა ბეკინამ და სიტყვა გააწყვეტინა პლატონს. – შვილი გეყოლებაო... ხა, ხა, ხა!.. რაღა დროს ჩემი შვილია, შე კაცო!.. ხა, ხა, ხა!
– მამა... შენ ნუ მომიკვდები, სიკვდილის მსგავს საქმეს მიპირებ!..
– ერთი შენ! დაჟინებით ლაპარაკობ დღეს, პლატონ!.. მოხუცებულმა ქალმა როგორ უნდა შეგაშინოს, შე საწყალო? ასე რატომ უნდა შეწუხდე?!. ეგ შენი შიში, მამაშვილობამ, სრულიად უსაფუძვლოა... რამე გევნებათ კი არა, თუ დამიჯერებ, სასარგებლოც იქნება; საწყალ მელანოს ცოტა შეღავათი მაინც მიეცემა, თორემ აღარაა ქალი!.. უჭირს ერთ ადამიანს, მთელი ოჯახი კისერზე აწევს!..
– ბატონო, მელანოს შრომას რას ეძებ, შენ ნუ...
– რატომ რას ვეძებ?! – გააწყვეტინა სიტყვა ბეკინამ. – რატომ არ ვეძებ... ისიც შვილი არაა ჩემი?
– ბატონო, შენ სხვაგვარად შეგვიბრალე და ჩვენს შრომას ნუ კითხულობ, ნუ დარდობ... ღმერთს შრომისთვის ვყავართ გაჩენილი! – ეუბნებოდა პლატონი. – მამა, შენი ჭირიმე, გადათქვი ცოლის შერთვა და რა გინდა ჩემგან!..
– ნუ ხარ ჯიუტი, შვილო!.. – შეუტია ბეკინამ. – მარტო შენს თავზე კი არ უნდა იფიქროს ადამიანმა!
პლატონს ეწყინა ეს უკანასკნელი სიტყვა მამისგან და მკაცრად უთხრა:
– ბატონო, დროც კი აღარაა შენი ცოლის შერთვის!
ბეკინამ ქორივით გადახედა შვილს და წელში გაიმართა.
– ერიჰა!! – შესძახა მან, – ერიჰა, რა დაუძლურებული მე მნახე?! თქვენისთანა ახალგაზრდებს კიდევ ერთ ათს ერთად ვაჯობებ ჯანითაც, სიმრთელითაც, გარეგნობითაც და ვაჟკაცობითაც!.. არა, შვილო, ეგ სულ ტყუილია, სულ ტყუილია!.. რაში შემატყვე დაძაბუნება!.. ჰმ!.. – და ბეკინამ მარჯვენა ხელით დაიბერტყა თავისი გრძელი გაჭაღარავებული წვერი და მერე თავმოწონებით დაიგრიხა ლამაზი ულვაშები.
– არა, შვილო! – მიუახლოვდა ბეკინა შვილს და მხარზე ხელი დაადო. – არა, შვილო, ასეთ ლაპარაკს თავი დაანებე... ღმერთმა ისე შეიყვაროს ჩემი სული, როგორც მე თქვენ მიყვარხართ და მან იცოდეს, თუ მე თქვენთვის ცუდი რამე გულში მიდევს... არც იფიქროთ, რომ ჩემგან თქვენ, რამე დანაკლისი კი არა, უბრალო წყენაც შეგხვდეთ!.. მაგრამ ნურც თქვენ გაჯიუტდებით, შვილებო!.. ღმერთმა იცის და ყველაც ხედავს, რომ არ გიჭირთ-რა: მიწაც საკმაოდ გაქვთ, თუ სხვაზე მეტი არა. წყალიც, სახლიც, კარიც... ტყეც და ველიც!.. (ეს კი მეტი წამოსცდა ბეკინას – ტყე სრულიად არ ჰქონია).
სამწუხარო რა გაქვთ?! ღმერთი უფრო მეტ მოწყალებას მოგცემთ, უფრო გიწინამძღვრებთ, თუ მეც მომხედავთ, შემინახავთ და ჩემი უკანასკნელი დღეების გამწარებას არ ინდომებთ... რა ვქნა, შვილო, მეც კაცი ვარ, მეც ადამიანი ვარ!.. დედაშენი ცოცხალი რომ მყოლოდა, ჰეი, შვილო, ჩემისთანა ბედნიერი ქვეყანაზე კაცი არ იქნებოდა!.. მაგრამ რას იზამ... უფალმა ასე ინება და დღეს ნუ ამიტყდებით, ნუ ამეშლებით. თქვენ რომ კარგები ხართ, სხვას, გარეშეს ნუ ათქმევინებთ, მოხუცებული მამა შეაწუხესო... ისე მომექეცით, როგორც ხართ, კარგი, მშობლის მოსიყვარულე შვილები...
ღმერთი დაგიფასებთ და ამისთვის კიდეც დაგაჯილდოებთ, ყოველ განსაცდელს აგარიდებთ!.. კარგის – ღმერთიც კარგი მწყალობელია, შვილო!.. ნუ მეწინააღმდეგები! გარწმუნებ, პატიოსან სიტყვას გაძლევ, თქვენ არაფერი დაგიშავდებათ, არ წაგეხდეთ, ერთი ხნიერი დედაკაცი მე სახლში შემოვიყვანო... ცოტა ხანს ვიცხოვრებთ ტკბილად, სიამოვნებით ერთად და მერე ღმერთმა კეთილად მოგახმაროთ ეს ოჯახიც, ეს სახლიც, ეს კარიც... ყველაფერი, რაც რამ გაგვაჩნია, შვილო.
– ბატონო, შვილი რომ გეყოლოს, შვილი... მაშინ? – დაატანა პლატონმა.
– შენ დღეს კაცი ვერ გელაპარაკება, შვილო, მხარი ისე გაქვს მოქცეული! – წყენით უთხრა ბეკინამ... – თუ ადამიანის სიტყვას არ გაიგონებ, აბა რაღა მოგიხერხო?! მეტი დაჯერება მე არ შემიძლია და ღმერთმა მშვიდობა მოგცეს! ჯიუტი კაცი გარეშეც სასიამოვნო არაა, თორემ შვილი რა?!