თავი III
დილა ადრე იყო მეორე დღეს. პლატონმა ეზოში ძალიან გამხდარი, ზურგზე დაზიანებული ცხენი გამოიყვანა. ის სამზარეულოს გვერდით მდგარ ბოძთან მიაბა და მისი მომზადება დაიწყო.
„ამაზე როგორ უნდა დაჯდე?“ – უთხრა მელანომ.
როდესაც პლატონმა ცხენს უნაგირი დაადო, ცხენი კანკალებდა.
„აბა, ფეხით ვისთან მივიდე, ქალო?!“
„კი, მაგრამ ამ საცოდავს ზურგი სულ არ მოგტყდება?“
„ფეხით მივყვები, ბატონო, ფეხით მივყვები!.. სირცხვილისთვის მიმყავს, თორემ რა!.. შენ ის მოსართავი მომეცი და ამაზე ნუ ნერვიულობ!..“
„აი, ამოგივარდა პატრონი!“ – მიაძახა პლატონმა, როცა მოსართავს ხელი მოჰკიდა. „მომეცი, მელანო, რამე ჩხინკი იქნება... ენა არ ჰქონია აბზინდს... მომეცი მალე, თუ ქალი ხარ!“
პლატონმა მოსართავი ჩხინკით დაამაგრა, ქუდი დაიხურა, ყაბალახი მხრებზე გადაიგდო, თავისი გამხდარი ცხენი მოხსნა და თითქმის ძალით წაათრია უგულოდ მიმყოლი ცხენი ჭიშკრისკენ.
ზუსტად ამ დროს აივანზე ახალუხის ამარა ბეკინაც გამოვიდა და, როცა მიმავალი შვილი დაინახა, გადასძახა:
„მიდიხარ, პლატონ?“
„მივდივარ, ბატონო, მივდივარ... როგორც მხედავთ!“ – მიუგო პლატონმა.
„აბა, ჰე, შენ იცი!.. ღმერთმა კეთილად გაგამგზავროს!“ – მიაწოდა სიტყვა ბეკინამ.
პლატონმა ეზო გადაიარა, ჭიშკრიდან გავიდა და მალე, ვიწრო გზაზე მიმავალი, გზის აქეთ-იქით მდგარ ხეებში მიიმალა.
„ეს ბედაური ვისგან გამოართვა, ჩემო მელანო?“ – მიმართა ბეკინამ ჭიშკრიდან უკან შემობრუნებულ რძალს.
„პავლია ღომიაშვილისგან, ბატონო!“
„გზაში არ დაუვარდეს, ქალო!“ – გაიცინა მოხუცმა.
„სხვის დასანახად წაიყვანა, ბატონო... სირცხვილისა და ნამუსისთვის, თორემ სხვა მხრივ რას არგია!“
„არაფერია... არაფერი... პლატონი მარჯვე კაცია... მოხერხებულია, მას არაფერი გაუჭირდება!“ – ჩაიცინა ბეკინამ და იქით დაიწყო ყურება, საითაც პლატონი გაემართა.
გულნატკენი პლატონი ცოტა ხანს ფეხით მიუძღოდა თავის გამხდარ ცხენს, მაგრამ ბოლოს მოთმინება დაკარგა აღვირის განუწყვეტელი ქაჩვითა და შეძახილებით.
„შენც ჯინაზე მიდგები, შე ოხერო?“ – გააჩერა მან ცხენი და გაბრაზებული მოაჯდა ზურგზე, წკეპლა გადაჰკრა და გვერდებგამობზეკილი ცხენი აძუნძულდა. „შენ მაინც მოგერევი, სხვასთან თუ ვერაფერი გავაწყვე!.. კიდევ დამიდგები ჯინაზე?!“ – და მან შეუბრალებლად ურტყა და ურტყა წკნელი, მაგრამ პლატონის გასაბრაზებლად და თითქოს მისი მუქარის გასამტყუნებლად, ამ გამხდარმა ცხოველმაც მალე აიძულა მხედარი, რომ ისევ ჩამომხტარიყო. ასეთი დამარცხებით ყველასგან გულდამწვარმა პლატონმა წინ გაიგდო ეს გამხდარი ცხოველი და, უკან ფეხდაფეხ მიმყოლი, გრძელი წკეპლის ცემით მიერეკებოდა გაძვალტყავებულ ცხენს.
ნახევარზე მეტი გზა გაიარა პლატონმა თავისუფლად ისე, რომ მიმავალი ან მომავალი კაცი არ შეხვედრია; ასე თავისუფლად მიმავალი ის თავის ფიქრებში იყო გართული, თავისი მგზავრობის მიზნის შესრულებით იყო გაბრუებული. უეცრად ცხენის ფეხის ხმა მოესმა პლატონს; უკან მიიხედა და უკმაყოფილებით პირი ისევ გამოიბრუნა – ვიღაც ხანში შესული კაცი მაღალ ცხენს ათოხარიკებდა.
„ჰეი, თქვენი, თქვენი!..“ – თავისთვის ჩაიდუდუნა პლატონმა. მას ახლა ყოველი მოხუცი კაცის დანახვა ეჯავრებოდა თავისი მამის გამო.
„გამარჯობა, ყმაწვილო!“ – შესძახა წამოწეულმა ცხენოსანმა.
„ღმერთმა გაგიმარჯოთ, ბატონო!“ – მიუგო პლატონმა და დარცხვენით შეაჩერა თავისი ცხენი.
პლატონმა ახლა იცნო, ვინ იყო ეს მსუქანი, წვერებგაპარსული, კაზიროკ-ქუდიანი, იღლიის ქვეშ ქოლგით, წითური სახის კაცი და ამიტომაც დაამატა თავის პასუხს: „ბატონო“; ის იყო იმ კუთხეში ცნობილი, სახელის მქონე აზნაური ივანე გვერდევანიძე, სოფლის ადვოკატი.
„სად მიდიხართ, ყმაწვილო?“ – შეეკითხა გვერდევანიძე პლატონს.
„აგერ გიახლებით, ბატონო, მაღალშენში!“ – და პლატონი ცხენზე შეჯდა.
„კარგი დაგემართოთ! აბა, მგზავრები ვყოფილვართ ამ ერთ მონაკვეთზე!..“
ეს პლატონს ეწყინა. ათასჯერ ერჩია მარტოდ, თავისუფლად მგზავრობა, მაგრამ ახლა სხვა გზა აღარ ჰქონდა, ხათრს ხომ არ გაუტეხავდა ამ მოსახათრებელ კაცს, უნდა ერბენინა თავისი გაძვალტყავებული ცხენი გვერდევანიძის თოხარიკთან ერთად.
„რა ხანია მოვდივარ და ერთი კაცი არ შემხვედრია, რომ ხმა გამეცა ვისთვისმე... მოვდივარ ასე მუნჯად!“ – თქვა გვერდევანიძემ.
„სად ბრძანდებოდით აქეთ, ბატონო?“ – რომ ხმა ამოეღო, შეეკითხა პლატონი.
„ქვედურეთში ვიყავი... ბრეგაძეები არიან, აზნაურები... შენი მტერი იქნა დამსხვრეული და გაღარიბებული, ისინი დამსხვრეულები არიან... და, როგორც იცით ახლანდელი ჩვენი აზნაურების ამბავი, გაყოფა უნდათ, მაგრამ გასაყოფი აღარაფერია! ერთი მეორეს წაგლეჯაზეა გამზადებული, რამე ხერხით უნდა მეტი რამ მიიღოს, ერთმანეთს აღარაფერს ანებებენ და ჩხუბობენ, დაობენ, იბრძვიან დილიდან საღამომდე, კლავენ ერთმანეთს...“
„ცუდი დრო მოვიდა, ბატონო, ერთობ ცუდი დრო!.. ხალხიც მომრავლდა... ჩხუბით თუ გაიწმინდება ცოტათი მაინც ქვეყანა, თორემ... მაგრამ ეგ თქვენ უკეთ მოგეხსენებათ, რასაკვირველია!“ – შენიშნა თავის მხრივ პლატონმა.
„შეიძლება, შეიძლება!“ – დაამატა გვერდევანიძემ. „ჰო და იმას ვამბობდი, ამ ბრეგაძეებმა მთხოვეს, მათთან ჩამოვსულიყავი და რამე რიგად მომერიგებინა ისინი... ხელის მოსაკიდებელი საქმე არაა, არც ჩავერეოდი, მართალი გითხრა, ზედმეტად შეუსმენელი და დაუჯერებელი ხალხია, მაგრამ უარი ვეღარ ვუთხარი, უფრო იმიტომ, რომ ჩემი ნათესავი ქალია იმ ოჯახში... დედინაცვალია ამ ბრეგაძეების და მათ ჩხუბში და უწესრიგობაში საწყალი ქვრივი ქალიც ზედმეტად შევიწროებაში ჰყავთ... სიცოცხლე გაუმწარეს უბედურს!..“
„თუ შვილი ჰყავდა მაინც ამ დედინაცვლობაში?!“ – წამოსცდა პლატონს სრულიად უნებურად.
„აჰ! შვილი არც პირველი ქმრის ხელში ჰყოლია და არც ამ მეორე ქმრის ხელში! უბედური, უშვილო, ერთი საწყალი ქალია, იმიტომაც უფრო მეცოდება... გერები დაესხნენ თავს, აი ისე, როგორც იცი ღარიბი ოჯახის ამბავი... დედინაცვლის შენახვა კი არა, თავისი თავი ძლივს გააქვთ წლიდან-წლამდე!.. მამის ხელში კი იყო ისე ერთგვარი ოჯახი და ახლა სამად გასაყოფი რომ შეიქმნა, ამ დედინაცვალსაც თავისი წილი საქვრივო გამოსაყოფი შეექმნა – არც ერთს აღარაფერი რჩება და, რასაკვირველია, ჩხუბობენ, ერთმანეთს ედავებიან, ერთიმეორეს ხელიდან გლეჯენ, თუ რამ ხელში ხვდათ...“
ასე ლაპარაკობდა გვერდევანიძე, მაგრამ მისი სიტყვები პლატონის ერთ ყურში რომ შედიოდა, მეორე ყურში გადიოდა; მისი ყურადღება სრულიად იმან დაიპყრო, რომ ამ კაცისგან იმ ქვრივ, გაწვალებულ დედინაცვალზე გაიგონა. ეს სწორედ ძვირფასი რამ გასაგონი გაიგონა პლატონმა.
„ქვედურეთში... ბრეგაძეებისას!“ – იმეორებდა პლატონი, თითქოს ეშინოდა, არ დავიწყებოდა უშვილო ქალი. „არც პირველი ქმრის ხელში ჰყოლია შვილიო, არც მეორის ხელში! რომელი ბრეგაძეა ნეტავ?“
ამ მოულოდნელად სასიხარულო ამბის გაგებით აღფრთოვანებულ პლატონს ერთმა ისეთმა სურვილმა წამოუარა – უფრო დაწვრილებით გამოეკითხა ყოველი გარემოება ნახსენები უშვილო ქვრივისა – რომ კინაღამ ის იყო კიდევაც გააბა ლაპარაკი, მაგრამ დროზე გონს მოვიდა, დროზე მიხვდა ამის უადგილობას და ენა ჩაიკვნიტა. ამ კაცთან ასე დაუფიქრებლად ლაპარაკი საშიში იყო, მისი აზრით. გვერდევანიძეს შეეძლო ერთ უხერხულად დაცდენილ სიტყვაზე მიმხვდარიყო, რაც გულში ედო და ამიტომ პლატონი ამჟამად დაკმაყოფილდა გაგონილით, ჩაიმარხა გულში მისი სიტყვა და თავმოძულებით მიაჩინდრიკებდა ენაგადმოგდებულ ცხენს, სმენად გადაქცეული, იქნებ ამ დალოცვილ კაცს კიდევ დასცდენოდა მისთვის გამოსადეგი რამ სიტყვა.
„ასე კარგია ჭკვიანი კაცის ორიოდე სიტყვაც!“ – გულში ხალისიანად ამბობდა ძუნძულით მიმყოლი პლატონი. „ყოველთვის სასარგებლო რამეს გაიგონებ, მიხვდები!..“
გვერდევანიძე კი თავის სიტყვას განაგრძობდა:
„ასეთია, ჩემო ბიძია, ეს ჩვენი მდგომარეობა და რას იზამ! გაჭირვების დრო შემოგვესწრო და მეცადინეობა გვჭირდება, ძალიან გაფრთხილება გვმართებს ამ გაჭირვებასთან. ის დალოცვილი ღმერთიც თავის მოწყალებას ჩვენზე ძველებური წესით გვიცხადებს: ხალხს ამრავლებს, ყოველ ოჯახს შვილებით ავსებს... მადლიანს თითო-ოროლა შვილი დაეკლო, ამათ მაგივრად სარჩო მოემატებინა, ის არ აჯობებდა, შენი ჭირიმე? ა?“ – გაიცინა მან.
„მაინც, მაინც, ბატონო... ნამდვილი სიტყვა გახლავთ, რასაც ბრძანებთ!“ – ამოიოხრა პლატონმა. „მართალი ბრძანებაა!.. თქვენისთანა კაცს რა უჭირს და ჩვენს ამბავს კაცი ნუღარ კითხულობს, ბატონო, თორემ თქვენ ჩემზე უკეთ მოგეხსენებათ!.. ზედმეტად უსაშუალობაში ვართ ჩავარდნილი და გასაკვირია, რომ კიდევ ასე ხალისიანად ვართ, არაფრად ვაგდებთ ყველაფერს, არხეინად ვართ და იმას კი აღარ ვფიქრობთ, თუ რა მოგველის წინ... რას გვიპირობს მამა ზეციერი!.. მაგრამ თავს თუ არ მივეძალეთ, გული თუ არ შევიმაგრეთ, სულ წავხდებით, ბატონო, სულ ერთიანად და ის იქნება!“ – მჭევრმეტყველებამ გაიტაცა პლატონიც თავის ენაწყლიანი მოსაუბრის შემყურე.
ტკბილად საუბრობდნენ ჩვენი მგზავრები და ამ ლაპარაკში პლატონისთვის დროც შეუმჩნევლად გადიოდა და გზაც ერთობ მოკლდებოდა. კიდევ დიდი სიამოვნებით ივლიდა ამ კაცთან ის, რომ უეცრად თავისი გადასახვევი გზა არ დაენახა. პლატონმა შეაჩერა ცხენი და თავდაბლად მიმართა გვერდევანიძეს:
„მშვიდობით ბრძანდებოდეთ, ბატონო.“
„ოჰ! აქეთ მიდის თქვენი გზა?“
„დიახ, ბატონო!.. ნურას უკაცრავად... გეახლებოდით ერთ ხანს კიდევ, რომ საჭირო საქმე არ მქონდეს სწორედ...“
„რატომ, რატომ, შე კაცო!.. იცოცხლეთ, ახლა მეც მალე მივალ სახლში... მშვიდობით!“
„მშვიდობით ბრძანდებოდეთ! ისე ფეხს როგორ მოუკრავს ადამიანს ღმერთი, რომ არავინ შეგხვდეთ კიდევ?!“ – საამებლად გააყოლა გვერდევანიძეს სიტყვა პლატონმა და მერე თავის გზაზე გადაუხვია.
„ასე კარგია კარგი კაცის შეხვედრა!“ – ამბობდა გულში პლატონი. „ჰა, ქვედურეთში, ბრეგაძეებისას... სამი ძმა ყოფილა... გამოვიკითხავ და, თუ წესიერი ვინმეა... გვერდევანიძის ნათესავია. მაგრამ იქნებ ვინმე უვარგისი გვარიშვილის იყოს... ყველაფერს გავიგებ... ეს ხომ გულში მეყოლება, თუ დარიკომ სხვასთან ვისთანმე არ მიმასწავლა... გავიგებ ამბავს და, თუ ღვთის რისხვა არაა, კიდევაც გავათავებ საქმეს... კი, კი, ასე ვიზამ, ასე ვიზამ!“ – ხმამაღლა წამოიძახა პლატონმა და ამ წამოძახებასთან – ალბათ, ცხოველმა სხვა რამ იფიქრა – ცხენიც გაჩერდა. პლატონმა ერთი-ორი „აჩუც“ მიაძახა, ქუსლიც შემოარტყა გვერდების ძვლებზე, წკეპლაც გადაჰკრა, მაგრამ ცხენი ისევ იმავე ადგილას იდგა, ფეხსაც არ იცვლიდა.
პლატონი იძულებული გახდა ჩამომხტარიყო. დაინახა დაქანცული, არაქათგამოლეული, მთლიანად გაოფლიანებული ცხენი, რომელსაც აბურძგვნილი ბალანი საცოდავ შეხედულებას აძლევდა და მხედარმა თავში ხელი შემოიკრა:
„ეს უვარგისი რაღა გამოსადეგი იქნება ახლა? სულ მთლიანად გადატყავებული ექნება ამ უპატრონოს ზურგი... აჩუ!“ – მიაძახა გაბრაზებულმა და თან ჯოხიც გადაჰკრა.
შეღავათმიცემული ცხენი დასუსტებული, აძიგძიგებული ნაბიჯით აპოლიკდა ქვებიან ბილიკზე და რაც შეეძლო, რაც ძალა ჰქონდა შერჩენილი, მიჩანჩალებდა და ცდილობდა, უკან ჩამოეტოვებინა თავისი ჩამოქვეითებული მხედარი, რომ მტკივან ზურგზე ხელახლა არ შესკუპებოდა. რამდენიმე მანძილზე კიდევაც აუსრულდა სურვილი გასაჭირში ჩავარდნილ ცხოველს, მაგრამ ბოლოს პლატონი მაინც დაეწია, გააჩერა და სწრაფად მოახტა ზურგზე. ამ კაცმა თავისი თავმოყვარეობის დაცვა ამჯობინა მის შეცოდებას და სიძის ჭიშკრამდე ამხედრებული მივიდა.
აქ პლატონი ჩამოხტა ცხენიდან, გააღო ჭიშკარი და ეზოში შევიდა.