თავი 13
– არის რაღაც საერთო ღვინის სმასა და კითხვას შორის. მე მგონი ის, რომ ორივე მიგვიყვანს ეგრეთ წოდებულ პიროვნების თავისუფლებამდე, ოღონდ ერთი – მიშვებული, უპასუხისმგებლო და ულამაზო თავისუფლებაა, მეორე კი – შემართებული, გამოცდილი და ყოვლისშემძლე, ამამაღლებელი, გესმით? ოო, რა სიამოვნებით გამოვამწყვდევდი ლოთებს ჩემს კარცერ-ლუქსში, რადგან თავისუფლებისადმი გარკვეული მიდრეკილება აქვთ. იმათ კი მსხვილ-მსხვილ ვაჭრებს მივაყოლებდი, პატარა ვაჭრუკანებს კი არა, არამედ მსხვილებს, მსხვილებს. და თუ იცით, რატომ? აჰ, რარიგ მიყვარს ისინი და როგორი გულშემატკივარი ვარ მათი, თქვენ ხომ არ იცით.
ნუ მიგაჩნიათ ისინი ბედნიერებად და, რაც მთავარია, ძვირფასებო, ნუ გშურთ იმათი – რაც არ უნდა მაღლა ასწიონ ცხვირი, როგორი თავხედები და გაბღენძილებიც არ უნდა იყვნენ, მაინც ყოველი დღე ჩაშხამდებათ ხოლმე, რადგან დაწოლისას, დაძინებამდე არის რაღაც პატარა, გარდამავალი წამი, როცა საკუთარი თავი ყველამ ვიცით...
ნუ გშურთ იმათი ნურც იშვიათი საჭმელ-სასმელი, როცა, კარგად დანაყრებულებს, ბუნდოვნად ხახვი და პური ენატრებათ და ვერც კი ხვდებიან. და ჩვენ, მკითხველებს, არც იმათი ქონება შეგვშურდება, რადგან დონ კიხოტი უფრო რეალურია, ვიდრე ყველა ბეჭედი და კარადა დედამიწის ზურგზე, რადგან დონ კიხოტი – იდეალურია...
ისე კი, სხვათა შორის, სიტყვამ მოიტანა და ფიზიკოსები თუ ვერასოდეს შექმნიან „პრეპენტუუმ მობილეს“, ლიტერატურამ უკვე შექმნა – ეს სწორედ „დონ კიხოტია...“ იმიტომ კი არა, რომ უფრო ადვილია, არა – უბრალოდ, ლიტერატურას შესაძლებლობა აქვს მეტი, ვიდრე ათასნაირ ლაბორატორიებსა და დანადგარებს. ჰოდა, იმას მოგახსენებდით, მოვათავსებდი მსხვილ-მსხვილ ვაჭრებს ჩემს კარცერ-ლუქსში, სულ ანა-ბანათი დავაწყებინებდი – იმიტომ კი არა, რომ არ იციან, არა, თანმიმდევრულ მეთოდშია საქმე – და იქამდე მეყოლებიან გამოკეტილნი, სანამ „შვლის ნუკრის ნაამბობის“ კითხვისას შვლის მწვადი კი არ გაახსენდებოდათ, არამედ სულ სხვა რამ, უფრო მთავარი...
და არ გეგონოთ, რომ კარცერ-ლუქსთა ფინანსური საკითხი არ მაქვს გადაწყვეტილი – სხვადასხვა „დოსააფებთან“ და საწევროებთან ერთად შემოვიღებდი გადასახადს კარცერ-ლუქსთათვის. ეს იქნებოდა ჭეშმარიტად ნებაყოფლობითი, თვეში – მანეთი. და ერთის მხრივ ეს არც ისე ბევრია, რადგან თვეში მხოლოდ ერთ ბოთლ ცუდ ღვინოს უდრის – ქართველი კაცისთვის, დიდი ამბავი... და შეიცნობდნენ, ბოლოს და ბოლოს, ნამდვილ, დიდ მწერლებს...
– ჯერ ეს ერთი, – აწყვეტინებს ხელმძღვანელი, გაღიზიანებულია, – რა იცით თქვენ, რომელია დიდი მწერალი და რომელი – არა? ამის გაგებას ხანდახან საუკუნეები სჭირდება!
„ოჰ, ეს ნამდვილად კარგი შეკითხვა იყო. თქვენი ინტერესი სრულიად ბუნებრივია, ახლავე აგიხსნით... საიდან დავიწყო... რა თქმა უნდა, არიან სუსტი მწერლები თავიანთი უსიცოცხლო, უსახური პერსონაჟებით. ისინი ჩვენთვის ისეთივე ზედმეტნი და უსარგებლონი არიან, როგორც... რაიმე უცნაური შედარება, კლიმ... ოჰ, რა ვთქვი - ზედმეტნი, როგორც ცუდი გინეკოლოგი ნამდვილი ვაჟკაცისთვის. ეს რა მოიგონე, შენ რა გითხარი, კლიმ... რა თქმა უნდა, როგორც ყველგან, მწერლებშიც გვხვდებიან სპეკულანტები. ისინი ადვილად და მომგებიანად კლავენ „კარგბეწვიან ნადირებს“ (ანუ ირჩევენ ადვილ თემებს). ასეთები არიან სხვა და სხვა, მაგრამ თუ ნამდვილი მკითხველი ხარ, მშვენივრად მიხვდები, რომელი თემაა უფრო რთული და რომელი - მომგებიანი, ადვილი. რადგან არსებობს მწერალი - ვაჟკაცი, რომელიც რაღაცნაირად მშვიდად თავზეხელაღებულია. ეს უცნაური მომთვინიერებელი ლომს პირში უყოფს თავს. და აგერ, სხვა მომთვინიერებლებიც არიან - ისინი რგოლში ახტუნავებენ პატარა, ხუჭუჭა, ყელბაფთიან ძაღლებს. და არიან სხვა, ნამდვილი მომთვინიერებლებიც - მგლის გაწვრთნა უბრალოდ შეუძლებელია. ისიც საქმეა, მგელს ცოტა ხნით კუდზე სტაცო ხელი, ვიდრე ლომს პირში თავი შეუყო. და მერე რა, მგელს შეჭიდებული კაცი ხანდახან ჩამოფლეთილი, მათხოვარივით ჩამოძენძილი და გაძევებულიც რომ ყოფილა, ძაღლის გამწვრთნელებს კი მამაცი ჰუსარების ბრჭყვიალა ტანსაცმელი აცვიათ ხოლმე. და თუ მწერლის ჩემეული იდეალიც გაინტერესებთ, გეტყვით, რომ ესაა მგელზე ამხედრებული ამაყი ღარიბი კაცი, მხარზე არწივით - ისიც არ იწვრთნებაო, ამბობენ... დაბოლოს, მარტივად და გასაგებად გეტყვით, რომ დიდი მწერალი ისაა, ვინც დიდ ნაწარმოებს წერს.“
„და მეორეც ერთი,“ - კვლავ აწყვეტინებს ხელმძღვანელი, გაბრაზებულია, - „რა იცით თქვენ, რომელია დიდი ნაწარმოები და რომელი - არა?“
„მე, საყვარელო,“ - უცნაურად უღიმის რესპონდენტი, - „ჩემი იშვიათი განმსაზღვრელი მაქვს, რომელსაც ვერც ერთი უზუსტესი ხელსაწყო ვერ შეედრება - როცა ნამდვილად ღირებულ რამეს წავიკითხავ, იქნება ეს ნაწარმოები მთლიანად თუ ერთი პატარა ეპითეტი ან შედარება, ვიმეორებ, თუ მართლა კარგი და ღირებულია, მაშინ მარცხენა ხელზე, მაჯიდან იდაყვამდე, აუცილებლად დამბურძგლავს... რა, არ გჯერათ?“ - და რესპონდენტი პერანგის სახელოს მაღლა იწევს, ამბობს: - „„დონ კიხოტი“,“ - მკლავს გვაჩვენებს და, სიმართლე გითხრათ: დაბურძგლულია...
„აი, თქვენ, მაგალითად,“ - სხვა შეკითხვას აძლევს ხელმძღვანელი, - „ჩემთვის გაუგებარი პრინციპებით ხელმძღვანელობთ - მწერლების დასახელებისას, ანდა იმ ვითომცდა საყვარელი ქალების ჩამოთვლისას რა წესით სარგებლობთ, მაგალითად, იცავთ თუ არა ქრონოლოგიას, როგორც ასეთი, ანდა - ანბანს... ა?“
„ღმერთო, ეს რა თქვა,“ - შუბლზე ხელისგულს ტკაცანით ირტყამს რესპონდენტი, - „როგორ, საიდან სად - სიყვარული და... ანბანი?! დედა, დედა... ეს რა მისალოცი ყოფილა, ვიღაცაა, არა, კლიმ?“
„მისალოცი კი არა, ჰაერშია ასაგდები, ოლიმპიური ჩემპიონივით,“ - ამბობს კლიმი.
„ცოტა არ იყოს, თავაზიანობას მოვითხოვ,“ - ამბობს ხელმძღვანელი, განრისხებულია, - „რა გააჭირეთ, ბოლოს და ბოლოს, ამ თქვენი ლიტერატურით საქმე. ასე მეც შემიძლია გაგაკვირვოთ და აბა, მიპასუხეთ, რა გსმენიათ ჩემს სპეციალობასა და მის ბრწყინვალე წარმომადგენლებზე? აბა, ვინ იყვნენ ემილ დიურკჰაიმი და მაქს ვებერი, ანდა პარსონსი და მერტონი? რა გსმენიათ პარეტოსა და ფონ ვიზეზე?“ - ეშხში შედის ხელმძღვანელი, მიხარია, - „ანდა, ვინ იყვნენ შეპანსკი, ბეკერი და პიტირიმ სოროკინი?“
„კი ბატონო, ლიტერატურა განზე გადავდოთ,“ - ამბობს რესპონდენტი, - „თქვენ სულ დაგავიწყდათ, რომ მე ლიტერატურათმცოდნე კი არა ვარ, არამედ - ფოტოგრაფი. და მაგ რიხით დასახელებულ გვარებს ფოტოგრაფიის კორიფეთა ჩამოთვლით გაგიბათილებთ: რა გსმენიათ, მაგალითად, დიდ ლუი დაგერზე, ანდა რას მეტყვით კარლ ცეისისა და იოფისის მიღწევებზე? რა კავშირია, თუ იცით, ფოტოგრაფიასა და პოლიგრაფიას შორის? და აბა, ერნსტ ლაიცმა რა გამოიგონა? როგორი დაყოვნებით უნდა გადაიღოთ სურათი თუნდაც აი, ასეთ ამინდში? და მაქს ალპერტზე რა აზრის ბრძანდებით? ანდა როდჩენკოს, მიკულინისა და ოცუპის რომელი ნამუშევრები მოგწონთ...“ - და შემპარავად ეკითხება: - „ა?“
აქ კი ხელმძღვანელმა მეხუთედ დამიბღვირა. უჰ, რა სიტყვაა - „ჩამომალაბორანტეს...“
„და მაინც, მაინც იძულებული ვარ, სიმართლე გითხრათ,“ - დანაღვლიანებული შესცქერის რესპონდენტი, - „ჩემი „კარცერ-ლუქსების“ რეალობის მაინცდამაინც არ მჯერა. იმიტომ კი არა, რომ ღირსი არაა - არა... და ისიც სიცრუეა, რომ თუ ბევრს ნახავ და უამრავი რამ გადაგხდება, სიკვდილის აღარ შეგეშინდება - პირიქით, უფრო გაგიძნელდება სიცოცხლესთან განშორება. მაგრამ ის მაინც გეცოდინება, რომ სავსე ცხოვრება გქონდა, ნაწანწალი და ყოვლის მნახველი... და ჩემისთანამ სიკვდილის წინ, უღონომ, საწოლზე, შეიძლება ასე თქვას: „ეჰ, კარგი იყო, ოხერი...“ და თქვენისთანამ კი ჯანმრთელმა, შესაძლოა ნიშნის მოგებით მკითხოს: „რა - სიცოცხლე თუ ლიტერატურა...“ მე კი, გაინტერესებთ, რას გეტყვით?“
„რას მეტყვით?..“ - ეკითხება ხელმძღვანელი, აფორიაქებულია.
„მე კი მოგიგებთ: „და განა სულერთი არ იყო?““
„კარგი ხართ, მაესტრო,“ - აღფრთოვანებულია კლიმი, რესპონდენტი კი განაგრძობს:
„მე მაინც ვცდილობდი, ბოლომდე არ მეგრძნობინებინა თქვენთვის, მისალოცთათვის, ჩემი უპირატესობა და პოეზიაზე ხმაც არ დამცდენია - გიფრთხილდებოდით... ეს იმიტომ, რომ ჩვენი პატარა საქართველო მსოფლიოს პოეზიურ რუკაზე ერთ-ერთი დიდი, ძლევამოსილი სახელმწიფოა...“
„პოეზია, პოეზია,“ - დიდი ამბავი, - ამბობს ხელმძღვანელი, - ლაქები აყრია სახეზე.
„ქალაქში, მტვერში, წაიქცა ბავშვი,“ - ჩურჩულებს რესპონდენტი, - „რა უნდა იყოს ამაზე საზარელი, ამაზე იდუმალი რამ...“
„წაიქცა, წაიქცა,“ - გაღიზიანებით იძახის ხელმძღვანელი, - „დიდი ამბავი, თუ წაიქცა... წაიქცა და კეთილი გამვლელები კვლავ წამოაყენებენ... ბავშვობაში ვინ არ წავქცეულვართ, მაგრამ დადებითი გამვლელების დახმარებით ისევ წამოვმდგარვართ, დიდი ამბავი...“
„ღმერთო, ეს რა თქვა!“ - ხელები ჭერისკენ აქვს აპყრობილი რესპონდენტს, - „გაიგე, კლიმ? ღმერთო, ეს რა საშინლად ახსნა...“ და მღელვარედ ეკითხება: - „შეგიძლიათ თუ არა, კვლავ გაიმეოროთ ეს?“
„რატომაც არა!“ - არ იხევს ხელმძღვანელი, მაინც შეუპოვარია, ჯიუტი.
„კლიმ! გევედრები, კლიმ, ოცდასამ ნომერში მიირბინე, ვანოსთან. შინ თუ არ დაგხვდა, აჰა, ჩემი პასპორტი წაიღე და გირაოდ დაუტოვე ვინმეს, იქნებ მაგნიტოფონი გვათხოვონ, სულ ათი წუთით. ეს წინადადება ჩავიწეროთ და მაშინვე დავუბრუნებთ. კლიმ, გაიქეცი, აჰა, პასპორტი,“ - უცნაურად აღტყინებულია, მაგრამ თითქოს ხუმრობს კიდეც, - „მაგნიტოფონი! ნახევარ სამეფოს მაგნიტოფონში ვაძლევ, კლიმ, მაგნიტოფონში! ეს რა თქვა, ღმერთო, „დადებითი გამვლელების მეშვეობითო“, აბა, გაფრინდი...“
„ტყუილად ნუ შეაწუხებთ,“ - ამბობს ხელმძღვანელი, ხმა უკანკალებს, - „ახლავე წავალთ.“
დგება, მეც ვდგები, კარისკენ მივემართებით, ჰალსტუხებს ვისწორებთ, პალტოებს ვიცვამთ. პერანგისამარა რესპონდენტი კი დარჩენას გვევედრება, ლამის ყელი გალოიგლოჯოს, მაგრამ ხელმძღვანელი შეუვალია, სახელურისკენ მტკიცედ მიიწევს, მეექვსედ მიბღვერს. რესპონდენტი კი, ოჰ, თავხედი, ახლა სურათის გადაღებას გვთავაზობს: „თქვენი ჭირიმე, მაშინ სურათი მაინც გადაიღეთ. ეს ჩემი კოლექციისთვის საუკუნის სურათი იქნება - აურელიანო-სქელი - გასქელებამდე და პოლკოვნიკი ჯანჯაკომო სემინარიო - ერთად!“
ხელმძღვანელი ძალიან გაბრაზებულია. ის უხეშად იშორებს კაცს, რომელიც ევედრება. კაცი კი სამფეხა ფოტოაპარატს ჩვენკენ ატრიალებს. ის მაგიდასთან გარბის ფირის ასაღებად, მაგრამ ხელმძღვანელი ეუბნება: „ჩვენ არ გვინდა, არა, გესმით?“ და რკინისავით მაგარი თითებით მაგრად უჭერს მაჯაზე. კაცს, რომელსაც ლიტერატურა ძალიან უყვარდა, ტკივილისგან სახე ეღრიცება. ფირი ისევ მაგიდაზე ეცემა. მე და ხელმძღვანელი კი, არა, ჯერ ხელმძღვანელი და მერე მე, ქუჩაში გამოვდივართ. კაციც მოგვყვება, ხელში აპარატით. ეს, რა თქმა უნდა, ის დიდი სამფეხა აპარატი არ არის. ეს არის ჩვეულებრივი, პატარა აპარატი, „ფედი“ თუ „ზორკი“, რაღაცას ეძახიან. ის ჩვენ გვიმიზნებს. ხელმძღვანელი პალტოს საყელოს მაღლა იწევს და სახეზე იფარებს. მე გაოგნებული ვდგავარ, ხელებჩამოშვებული და ვღელავ. ის-ის არის, მთქნარება ამიტყდება. ხელმძღვანელი კი აგურის კედელთან მიდის და სახეს თითქმის ადებს. ასე დგას, აგურის კედელთან, ხელებაწეული – პალტოს საყელოს ლოყებზე იფარებს. თავის მუქ სათვალესაც ცალი ხელით იკეთებს. კაცი კი, რომელსაც ლიტერატურა... და ასე შემდეგ, კლიმს ეძახის. კლიმიც, რა თქმა უნდა, იქ არის. კაცი ფოტოაპარატს კლიმს აწვდის და ჩემს ხელმძღვანელს, ისეთ ძლიერსა და ენერგიულს, მხრებზე ეჯაჯგურება – შემობრუნებას უპირებს, თავისი ჭკუით. მე კი ერთხანს მიკვირს, რომ ხელმძღვანელი, ნამდვილი ათლეტი და თანაც გაბრაზებული, რატომ არ გაუქანებს და არ მიუფშვნის ყბას. მაგრამ მაშინვე ვხვდები, რომ არ შეიძლება დღისით, მზისით, შუა ქუჩაში რესპონდენტს ყბაში დაარტყა, რაც არ უნდა გაგაბრაზოს. რადგან ეს ქუჩაში ინციდენტი იქნება. ინციდენტი კი, აბა, ვის აწყობს? თუნდაც რესპონდენტი რეგისტრირებული გიჟი აღმოჩნდეს, მაინც, სად წავა საქმე, ყველა გიჟს და სულელს ყბაში რომ ურტყა. რესპონდენტი კი ისევ ამაოდ ეჯაჯგურება. თუმცა პატარა, ვიწრო ქუჩაა, მაინც იკრიბება თითო-ოროლა გამვლელი. ფანჯრებიდან იყურებიან. ალბათ უცნაური შესახედავები ვართ:
1) მზის საწინააღმდეგო სათვალიანი ათლეტი, სახე კედლისკენ აქვს მიბრუნებული, ხელებაწეული. 2) მისი პალტოს სახელოზე ჩაჭიდებული, ამ შუა ზამთარში პერანგისამარა კაცი. 3) მე, მღელვარებისგან მთქნარებაატეხილი ახალგაზრდა. 4) პატარა კლიმი, ცალ მუხლზე ჩაცუცქული და აპარატმომარჯვებული – შუა ქუჩაში!
და უცებ ვხვდები, რას ფიქრობენ გამვლელები ჩვენზე. ალბათ ქურდები, ოხრები და სპეკულანტები ვგონივართ. სულ მცირე – მოძრაობის წესების დამრღვევები. თორემ ისე, სხვას აბა ვის უღებენ ძალისძალად ფოტოსურათებს ქუჩაში? კლიმი, ჩაცუცქული, ჯიუტად იცდის. ხელმძღვანელი კი გამოსავალს პოულობს – ზურგშექცეული, კედელ-კედელ მიჰყვება ქუჩას, ჩვენი კომპეტენტური დაწესებულებისკენ. მეც, მისი ხათრით, გვერდულად მივყვები. და უცებ რესპონდენტის შემზარავი, ტრაგიკული ყვირილი გვესმის: „ვაიმე, კლიმი! ვაიი, კლიმს მანქანა დაეჯახა!“
შეშფოთებულები ვტრიალდებით და სანამ გავარკვევთ, რაშია საქმე, ჩაცუცქული კლიმი ფეხზე დგება. რა მანქანა, რის მანქანა? კლიმი კი მზრუნველად კეტავს ფოტოაპარატს, საიდანაც ორიოდე წამის წინ გაისმა ჩვენთვის, მისკენ მიტრიალებულთათვის საზარელი, იმათთვის კი სასურველი „ჩხაკ...“ და, ოდნავ დარცხვენილები იმით, რომ მაინც თავისი გაიტანეს, კაცი, რომელსაც ლიტერატურა ძალიან უყვარდა და მისი თანაშემწე, კლიმი, სირბილით ეფარებიან თვალს.
ეს ყველაფერი კი დაიწყო იმით, რომ ხელმძღვანელმა დამიბარა და თქვა: „და ამიტომაც განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ქალაქის ტიპის დასახლებაში მცხოვრებ ადამიანთა თავისუფალ დროს, რომლის სფეროც განისაზღვრება, ჯერ ერთი, იმით, რომ წარმოადგენს ადამიანის ჩამოყალიბების ერთ-ერთ ფაქტორს, რადგან შედის კომპონენტად მისი ცხოვრებისა და მოქმედების კომპლექსში; მეორე – რომ ასეთი გამოკვლევა გვეხმარება...“
მე ლაბორანტად დამნიშნეს.