თავი VIII
თვალცრემლიანები შეხვდნენ ერთმანეთს უჯუში და თოუხან მარშანი. კარგა ხანს დარჩათ გადაჭდობილად ჩამორთმეული ხელები. გულწრფელი თანაგრძნობით გულაჩვილებული მარშანი ტირილს ძლივს იკავებდა.
დიდხანს დუმდნენ.
– რა მექნა, თავს დამესხნენ, – თქვა ბოლოს უჯუშმა და კვლავ სიჩუმე ჩამოვარდა.
– შოუჰარ და ლილი შეიპყრეს, უჯუშ, – წარმოთქვა თოუხანმა და უჯუშს თვალი აარიდა.
– ჰაიტ, რა ქალურად მოქცეულან ის ძუ ძაღლები, – წამოიძახა ჰაკიმ, მაგრამ თავისი ჭუჭრუტანისთვის თვალი მაინც არ მოუშორებია.
უჯუშმა უცებ ხელი შეუშვა მარშანს. ერთი ნაბიჯი უკან გადადგა და მთელი ტანით გაიმართა.
უჯუშმა ხელები გაშალა და ამოიკვნესა: „ჩემი მოხუცი დედა დააკავეს! ლილიც!“ როცა დაინახა, რომ თოუხანი თვალს არიდებდა, ემხებს გადახედა, თითქოს მათგან დადასტურებას ითხოვდა.
„მისმინე კიდევ, უჯუშ, ბოლშევიკებმა შენს ნაცვლად ბექირბი ჩაჩბა დააკავეს. ის გემზე ჰყავთ. ერთი საათი მოგვცეს ვადა, რომ...“
ამის გაგონებაზე ემხა ისევ მივარდა მარშანს. მკლავებზე ხელი შეავლო.
„მერე რა?“ - ჰკითხა სულშეხუთულად და შეანჯღრია, - „მერე რა, თოუხან?“
თოუხანი გაჩუმდა.
მცირე ხნის საერთო სიჩუმის შემდეგ ერთ-ერთმა ემხამ თქვა:
„ვაჰვაჰაი, უჯუშ. შენმა ახლობლებმა და აფხაზეთის რჩეულმა თავადებმა ასე იფიქრეს: ბექირბი ჩაჩბას სიკვდილისთვის გაწირვა არ შეიძლებაო. მათ შენთან ეს სიტყვა დაგვაბარეს. ესეც თქვეს: მთელი აფხაზეთი ჩაერევა ამ საქმეში და უჯუშს სიკვდილისგან იხსნისო.“
კვლავ მცირე ხნით სიჩუმე ჩამოვარდა. ყველა უჯუშს უყურებდა სულმოუთქმელად.
„მესმის, ძმებო, ყველაფერი. დაფიქრებაც კი პატივს მმატებდა თქვენს თვალში. ზედმეტი ლაპარაკი არ არის საჭირო. მზად ვარ გამოვცხადდე,“ - თქვა უჯუშმა და აქამდე გაფითრებულ სახეზე სისხლი მოაწვა.
ახლა კი ჰაკი აძბამ თავისი მოსასხამი დააგდო და უჯუშსა და თოუხან მარშანს შორის ჩადგა. მთელი ტანით დაიგრიხა და დაიკლაკნა. მიწისფერ ტუჩებში თეთრი კბილები გამოაჩინა: „სიტყვა... სიტყვა მათქმევინეთ. აჩქარება ჭკუას არ უხდება. მომისმინეთ: ჯერ არ ყოფილა ქვეყანაზე ისეთი კანონი, რომ ნამდვილი დამნაშავის ნაცვლად სრულიად უდანაშაულო კაცი დაესაჯათ.
ბექირბი ჩაჩბას არაფერი უჭირს. ის მთელი აფხაზეთის მეთაურად ითვლება და დიდი თავადიც არის. მას ცუდად ვერავინ შეეხება. მართალია, შეწუხება არ ასცდება და შეიძლება, ცოტა ხანს ტყვედ დარჩეს, მაგრამ სიკვდილი არ ელის. მერე თქვენ ამბობთ, მთელი აფხაზეთი საქმეში ჩაერევაო, და ხომ ცხადია, რომ უდანაშაულო ბექირბის დახსნა უფრო ადვილად მოხერხდება. უჯუშს კი ბოლშევიკები მაშინვე დახვრეტენ, როგორც კი იგი ხელში ჩაუვარდებათ.
ეს მართალია, როგორც მზე, რომელიც დედამიწას ანათებს, ბატონიშვილო თოუხან, და მე ვიცი, რომ უჯუში შენ გიყვარს. უჯუშმაც იმიტომ დაგიბარა, რომ გასაჭირში დახმარებოდი. შენ კი იგი სასიკვდილოდ გაგიმეტებია. გთხოვთ, აპატიოთ მის ძიძისშვილს ეს საყვედური.“
„ჰაკი!“ - გაბრაზებით მიმართა ჰაკის უჯუშმა, - „მე ვთქვი, ზედმეტი ლაპარაკი საჭირო არ არის-მეთქი. შენც გაჩუმდი.“
„კადნიერებაა, რომ უბრალო კაცი ბრწყინვალე თავადების წინაშე ლაპარაკს ბედავს, მაგრამ მე არ შემიძლია შენი თავი სიკვდილს დავუთმო, უჯუშ, სანამ ცოცხალი ვარ. შენმა გამზრდელმა მამაჩემმა მიანდერძა, როცა კვდებოდა: უჯუში შენი მზე არის, ეს იცოდეო. სიცოცხლე იმიტომ მომიცია, რომ იგი უჯუშს შესწირო, როცა ამის საჭიროება დადგებაო. დედაჩემმაც გაიგონა ეს სიტყვები და შენი ძიძა დღესაც ცოცხალია.“
უჯუშმა ხელი მოჰკიდა ჰაკის, თოუხანს მოაშორა. გვერდით ამოიყენა.
„დაჩუმდი, ჰაკი,“ - ბრძანებისა და თან მოფერების კილოთი უთხრა და ლაპარაკი თოუხანზე გადაიტანა.
„კარგად მესმის, თოუხან, რისთვის მოსულხარ. ალბათ ეს არის ერთადერთი გამოსავალი. სხვა რომ არსებობდეს, უკეთესი, შენც იმას მირჩევდი. ეს მე მწამს, როგორც შენი ძმობა. აპატიე ჰაკის. შენ ხომ იცი მისი ამბავი,“ - მცირე ხნით ლაპარაკი შეწყვიტა. მერე ისევ განაგრძო:
„მე ახლა მაწუხებს მხოლოდ ერთი ამბავი, თოუხან, ჩემი იარაღი მტერს არ მინდა ნებაყოფლობით მივცე. გთხოვ, შენ ჩაიბარო იგი.“
თოუხან მარშანმა პასუხად მკლავები ფართოდ გაშალა, უჯუშს მხრებზე მოხვია და მწარედ აქვითინებული მთელი ტანით გადაეჭდო, გულში ჩაიკრა.
* * * * * * *
თოუხან მარშანმა და ემხებმა შუაში ჩაყენებული უიარაღო უჯუშ ემხა მის ეზოში შეიყვანეს, სადაც ხალხი ირეოდა და მილიცია ჯერ კიდევ ჩხრეკას აგრძელებდა.
„უჯუშ ემხა! უჯუშ ემხა!“ - გაისმა ყველა მხრიდან გაკვირვებული ხმა.
და უცებ აწივლებული ბავშვის ტირილი შეერია საერთო ხმაურს:
„უჯუშ! ძმაო, უჯუშ! წადი აქედან. არ მოხვიდე. წადი, უჯუშ, შენი ჭირიმე!“ - ეს იყო ლილი, რომელიც ძმის დანახვაზე სახეს იკაწრავდა და კიოდა. უჯუშ ემხას ნათესავები ჭიშკართან მიეგებნენ. გარს შემოერტყნენ, გაამხნევეს. საქციელი და ვაჟკაცობა მოუწონეს, რომ უფროსების სიტყვა დაიჯერა და გამოცხადდა.
„სხვა გამოსავალი არ იყო, უჯუშ, მაგრამ შიში ნუ გაქვს: სიკვდილით არაფერს გაგიჭირვებთ.“
სამსონ დავანაძეც დიდი რიხით მივიდა უჯუშთან. ქუდის მოხდით სალამი მისცა. მერე ხელიც ჩამოართვა. მადლობა უთხრა ქალაქის სახელით, რომ დროზე გამოცხადდა, და შემდეგ ასე მიმართა:
„ძალიან ვწუხვარ, თავადო, რომ ეს მეტად საწყენი ამბავი შეგემთხვათ და ჩვენც იძულებული ვართ, სასტიკი აუცილებლობის წინაშე ქედი მოვიხაროთ. დარწმუნებული იყავით, რაც გაგვივა, ცდას არ დავაკლებთ, რომ მდგომარეობა შეგიმსუბუქოთ.“
და თანაგრძნობის გამომხატველი სახე უჩვენა როგორც უჯუშს, ისე მთელ მის ნათესაობას.
ამ დროს მილიციის უფროსიც მიუახლოვდა თავადების წრეს. სანამ უჯუშ ემხასთან მოვიდოდა, უცებ წინ საიდანღაც იქ გაჩენილი ჰაკი აძბა აესვეტა და შეაჩერა. თავი დაბლად დაუკრა, მერე ხელი გაიკრა თოფზე, საკვირველი სისწრაფით გადაიძრო მხრიდან, ორივე ხელისგულზე გადაიდო და გაკვირვებულ მილიციის უფროსს გაუწოდა.
„მე ვარ ჰაკი აძბა, ბატონო უფროსო, უჯუშ ემხას ძიძიშვილი, რომელსაც აქ ყველა იცნობს, ვისაც ემხას ბრწყინვალე სახელი გაუგონია. მაპატიე, რომ შეგაჩერე, მაგრამ განცხადება მაქვს ფიცის ქვეშ მოსაცემი და გთხოვთ, მომისმინოთ. უჯუშ ემხას მე ვახლდი იმ დროს, როცა მას მეზღვაურები თავს დაესხნენ. იმიტომ ვატარებ იარაღს და დედაჩემის გაზრდილს იმიტომ ვახლავარ დღედაღამ, რომ ის ყოველი საფრთხისგან დავიცვა.
თავდამსხმელებს მე ვესროლე რევოლვერი და ჩემმა ტყვიამ ორი მათგანი იმსხვერპლა. უჯუშ ემხას კი იარაღისთვის ხელიც არ უხლია. დიახ, მე ვარ მკვლელი იმ მეზღვაურებისა, ბატონო უფროსო, დამიჭირეთ და წარმადგინეთ, სადაც საჭიროა. ჰა, ჩემი თოფი, ეს რევოლვერიც და ესეც ჩემი ხანჯალი, ჩაიბარეთ. უჯუშ ემხას კი არაფერი დაუშავებია. გთხოვთ, მას ხელი არ ახლოთ.“
და გაკვირვებულ მილიციის უფროსს ჰაკი აძბამ ფეხებთან დაულაგა თავისი კარაბინი, რევოლვერი და ხანჯალი.
უცებ ჩამიჩუმიც კი შეწყდა ირგვლივ და ხალხში სულგანაბული სიჩუმე ჩამოწვა.
სიჩუმის ჯაჭვი პირველად გაწყდა თავადების ჯგუფთან, რომელიც უჯუშ ემხას გარს შემოკვროდა. ჰაკი აძბას ჯერ კიდევ ლაპარაკი არ დაემთავრებინა, რომ იქ ჩოჩქოლი ატყდა და თოუხან მარშანი უჯუშს უცებ მთელი ძალ-ღონით შეეტოტა. მკლავები შეუკრა და ადგილიდან დაძვრის საშუალება მოუსპო.
ეს მოხდა იმ წამში, როცა ემხამ ჰაკის სიტყვების გაგონებაზე ადგილიდან დაძვრა დააპირა და ძიძიშვილის სიტყვების გასაბათილებლად მოემზადა. მან მხოლოდ მოასწრო ერთი სიტყვის წამოყვირება საშინელი მუქარით:
„ჰაკი!“
მაგრამ ახლა ხუთიოდე თავადის ხელისგული პირზე აეფარა და სუნთქვა შეუკრა.
„უჯუშ, ხმა არ ამოიღო.“
და ისე ვიწროდ შეკრეს წრე მის გარშემო, რომ გასაქანი არ მისცეს, შებორკეს და შეხუთეს.
„ძიძიშვილი რომ არის, თავიც უნდა გასწიროს შენთვის, კარგად იქცევა, იცოდე, სიტყვა არ დასძრა.“
„მით უმეტეს, რომ ჰაკი უბრალოა, ბოლშევიკები მუშად ჩათვლიან და შეიძლება არც დახვრიტონ, შენ კი ოფიცერი ხარ და თავადი, სიკვდილი არ აგცდება. აცალე ჰაკის, ხელს ნუ შეუშლი.“
ეუბნებოდნენ უჯუშს ყოველი მხრიდან.
მაგრამ უჯუში მაინც არ ცხრებოდა. როცა ჰაკიმ ეს ამბავი შენიშნა, უკანდახევით მიუახლოვდა თავადების ჯგუფს, კისერი უცნაურად წაიგრძელა, თავი უჯუშის სახესთან მიიტანა და კბილების ღრჭიალით დაუსისინა დორბლიანი პირით:
„ვფიცავ შენს მზეს, უჯუშ, ჩემი ხელით დაგკლავ და მერე ჩემს ხორცს ცოცხლად ძაღლებს შევაჭმევ, თუ არ გაჩუმდი.“
ჰაკის განცხადებაში თავიდან ეჭვი არავის შეუტანია. ვისაც მისი ამბავი გაეგონა ან მისი ცნობა ჰქონდა პირადად, იმისთვის არაფერი იყო დაუჯერებელი ან არაჩვეულებრივი ამ განცხადებაში: ჰაკი უჯუშისთვის ათსაც მოკლავდა და წარბს არ შეიხრიდა, მაგრამ თავადების ჯგუფში უჯუშ ემხას გარშემო შექმნილმა ჩოჩქოლმა და ჩურჩულმა, მერე თვითონ უჯუშის წამოყვირებამ და ჰაკის უკანასკნელმა საქციელმა ბევრს ის აზრი დაუბადა, რომ აძბა იბრალებდა ემხას დანაშაულს, რათა იგი სასჯელისგან ეხსნა. არც ეს ეწინააღმდეგებოდა ჰაკის ხასიათს და მის საყოველთაოდ ცნობილ თავგანწირულ ერთგულებას უჯუშისადმი.
ჰაკი აძბას მოქმედება ახლა სულ სხვა აზრით გაიგეს, განსაკუთრებით თავადების ჯგუფთან ახლოს მდგომთათვის ცხადი გახდა ემხას ერთგული ძიძიშვილის მანევრი.
სამსონ დავანაძე და ნარიქ ეშბაც მიხვდნენ, თუ რა განზრახვით ჩაიდინა ეს ამბავი აძბამ. არც ესენი იყვნენ ჰაკის თავგანწირვის წინააღმდეგნი, მაგრამ ამ ახალი მომენტის გააზრებამ ისინი იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ ჰაკის ხერხი ვერ გავიდოდა და კუზმა-მრისხანეს ოფიცერი ემხას ნაცვლად ჰაკის ვერ წარუდგენდნენ, როგორც მეზღვაურების მკვლელს. შესაძლებელი იყო, ამას უარესი სკანდალიც კი გამოეწვია: ჰაკი არაფრით არ ჰგავდა მეფის ჯარის თეთრგვარდიელ ოფიცერს, რომელიც, ალბათ, კარგად დაინახეს და გაიცნეს, როგორც უვნებლად გადარჩენილმა მეზღვაურებმა, ისე დაჭრილმაც - შეტაკების ცოცხალმა მოწმეებმა.
ბოლოს უჯუშ ემხამ თავად გაუადვილა მთავრობის წარმომადგენლებს საქმის მოგვარება. ის დაუსხლტა ნათესავებს და წარდგა მილიციის უფროსისა და ქალაქისთავის წინაშე.
„მე ვარ მეზღვაურების ნამდვილი მკვლელი და გნებდებით. გთხოვთ, ახლავე გაათავისუფლოთ ბექირბი ჩაჩბა და დედაჩემი. მოგყვებით, სადაც საჭიროა,“ — თქვა მან. ჰაკი ამ დროსაც არ დაიბნა.
„ჩემი გადარჩენა უნდა და დანაშაულს თავის თავზე იღებს, რადგან მეზღვაურები მისი გულისთვის მოვკალი,“ — ყვიროდა ჰაკი. ის უჯუშის დედას უხმობდა, რომ შვილისთვის ეთხოვა, თავი შეეკავებინა.
ბევრისთვის ბოლოს მართლა გაუგებარი გახდა, ვინ იყო ნამდვილი მკვლელი და რომელი მათგანი იბრალებდა დანაშაულს. მაშინ სამსონ დავანაძის რჩევით, მილიციის უფროსმა გამოაცხადა, რომ სოხუმის მთავრობა ორივეს ერთად წარუდგენდა კრეისერ „შმიდტის“ უფროსს და მათ დავასაც ეს უკანასკნელი გადაწყვეტდა.
– IX –