თავი X
– X –
მშვიდი და წყნარი დღე ქარიშხლიანმა ღამემ შეცვალა.
ბნელში გახვეული ზღვა ახლა ისე ბობოქრობდა და ღმუოდა, თითქოს მთელ ქვეყანას წარღვნით და დანგრევით ემუქრებოდა.
ზეცა არ ჩანდა.
კიდიდან კიდემდე მხოლოდ შავი ღრუბლები დაქროდნენ, მხრჩოლავი გაზების ბოლივით ზღვის ზედაპირზე გართხმულები.
მთებივით მაღლა აზიდული ტალღები ნაპირებს გრიალით ეხეთქებოდნენ, თითქოს დედამიწას ყუმბარებს უშენდნენ.
კვამლსა და ბოლში გახვეული ტანკების შემოტევას ჰგავდა მათი მრისხანე იერიში.
უფსკრულის ლაყუჩებიდან ამონაბერი შავი ქარიშხალი ზღვის შუაგულიდან გიჟური სტვენითა და ბღავილით იმუქრებოდა. წყლის უზარმაზარ, ჰაერში ატაცებულ ლოდებს ბურთივით ათამაშებდა. სად ნგრევისა და ტეხის შემზარავი გრიალით ჩაიგუგუნებდა, სად რისხვის ჭექასა და ქუხილს აყენებდა და ბნელი სივრცის კიდურებზე შავი ელვის ბოძალივით გაეკვრებოდა.
პირველყოფილი ქაოსის სუნთქვის ნარჩენების ბრმა სრბოლას ჰგავდა დაუსაბამო უკუნეთში მისი აწყვეტილი თარეში.
შუაღამე გადასული იქნებოდა, როცა აღვირახსნილი სტიქიის ქარიშხალს გაშლილ ზღვაზე უცხო გუგუნი შეერია ბრძოლაში გამომწვევ შეძახილივით. წყვდიადის გაცოფებული ტანი სინათლის სწორმა სვეტმა გააპო და დაანგრია. ღრუბლებისა და ტალღების შავ ლაშქარს შუაგულში შეეჭრა და ოთხივე კუთხით უგზო-უკვლოდ მიმოაბნია.
ეს იყო რკინისა და ფოლადისგან აგებული კრეისერი „შმიდტი“, რომელიც ზღვის სიღრმისკენ შეუპოვრად მიიკვლევდა გზას. ის აღჭურვილი იყო ცეცხლით, ორთქლით და მებრძოლი ადამიანების ურყევი ნებისყოფით.
ტალღების გორგალზე ქანაობით გადადიოდა. ხან თავით უფსკრულს ჩაინთქებოდა, ხან გვერდიდან გვერდზე წვებოდა, მაგრამ მაინც უვნებელი რჩებოდა და უწყვეტი ქშენით და გუგუნით წინ მიიწევდა.
კაპიტნის საგუშაგოზე მრისხანე კუზმა იდგა. მარცხენა ხელით რკინის სვეტს ჩაეჭიდა, მარჯვენათი კი პროჟექტორს მართავდა. მისი მაღალი მკერდი წინ, სივრცისკენ იყო მიმართული, თავი მაღლა ჰქონდა აწეული და თავდამსხმელი ქარიშხლის ბნელ ძალებს პირდაპირ უყურებდა, თითქოს საპასუხოდ უტევდა.
დროდადრო ზღვის ღრიალში მისი ბრძანების ხმაც ისმოდა და გემის ყველა კუთხეში ცეცხლის ალივით ვრცელდებოდა. – სმენა! მედგრად წინ!
ან: – მესაჭე, ფრთხილად!
მის ხმას გემის სხვადასხვა ადგილიდან მეზღვაურების გამოძახილი პასუხობდა.
კუზმას საგუშაგოზე, პატარა კუთხეში, სადაც პროჟექტორის უკანა ფარიდან გამონაკრთობი, მკვეთრი შუქი ხვდებოდა და მოყვითალოდ ანათებდა, ჰაკი აძბა შეუმჩნევლად იჯდა, ძრწოლითა და ცახცახით. ორივე ხელი მოაჯირისთვის ჩაევლო და მთელი ტანით მიკრული იყო მასზე, რომ თავისი ადგილიდან არ მოსწყდომოდა. ჩოხის ამარა იყო და, როგორც ყოველთვის, ახლაც თავშიშველი.
დაბინდულ სახეზე ყვითელი ფერი მისდგომოდა და მისი მუქი თვალები ყვითლად შეეღება. შიგ ყვითელი ფერის შიში უკრთოდა და კიდევ რაღაც საიდუმლო ელვარება, რომელიც მისი გონების მიუწვდომელი სიღრმიდან ამოდიოდა და რომლის ახსნა შეუძლებელი იყო.
კუზმას ყოველ ბრძანებაზე, რომელიც მეზღვაურებს მიმართავდა, ჰაკი თვალებს აახამხამებდა, გუგებს გადაატრიალებდა და მერე ჩუმად დახუჭავდა. შემდეგ, თითქოს ღმერთს შეღაღადებსო, „შმიდტის“ უფროსს ლოცვის კილოზე მიმართავდა:
– შენ დიდი კაცი ხარ, კაპიტანო. ჰო, დიდი, ძალიან დიდი.
მის ხმაში სასტიკად დაფარული პირფერობა ისმოდა და გულზე ნაძალადევად მოწყვეტილი თაყვანისცემა ერთგულებისა და მორჩილების გრძნობით იყო გაჟღერებული.
– მე შენ გემორჩილები, კაპიტანო, სხვას არავის. შენ გემორჩილება ქარიშხალიც, კაპიტანო. ჰო, დიდი ხარ, ძალიან დიდი. იმსახურე საწყალი გლეხი ჰაკი აძბა, რომელიც მუდამ შენი ერთგული იქნება.
ჰაკი პაუზებით ლაპარაკობდა, დროს შერჩევით, ქარის ზუზუნსა და ზღვის ღრიალს შორის და კუზმას სმენას თითოეულ სიტყვას ისევე სწორად და ზუსტად უმიზნებდა, როგორც ამოღებულ ნიშანს თავის საყვარელ კარაბინს, რომელიც თავის სიცოცხლეში ერთხელაც კი არ აუცდენია.
კუზმას ახლა არ ეცალა ამ უცნაური აფხაზისთვის, მაგრამ რადგანაც ჰაკის სიტყვები მისგან პასუხის გაცემას ან საქმისაგან მოცდენას არ მოითხოვდნენ, არ უშლიდა ლაპარაკს. თუმცა „შმიდტის“ უფროსს ამას გარდა სხვა მოსაზრებაც ჰქონდა: ჰაკი აძბა დაეახლოებინა და გაეთამამებინა.
საქმე ის არის, რომ მრისხანე კუზმა თავიდანვე დიდად გააკვირვა ჰაკის ამბავმა. თავდაპირველად არც დაიჯერა მისი თავგანწირულება და თეთრგვარდიელი ოფიცრისადმი გამოჩენილი ერთგულება: ეგონა, რომ ეს იყო თავადების მხრიდან ძალდატანება და ჩაგონება, რომლებიც შეუგნებელ და ერთგულ გლეხს ავალებდნენ საკუთარი სიცოცხლის გაწირვით ბატონის სიკვდილისგან დახსნას.
მაგრამ როცა საქმის ნამდვილ ვითარებას გაეცნო, მისი რევოლუციური შეგნება ისე აღშფოთდა, რომ ჰაკის კლასობრივი სიბრმავე საკუთარ შეურაცხყოფად მიიღო და გულში გადაწყვიტა, ამ იშვიათ ტიპს ახლოს გაცნობოდა, რათა ეცადა მისი „დამუშავება“.
კუზმას შეუძლებლად მიაჩნდა, რომ აფხაზი გლეხის გონებაში არ აღმოჩენილიყო სულ მცირე ნიადაგი მაინც ელემენტარული რევოლუციური იდეის შესათვისებლად. ძველი მეზღვაური და რევოლუციონერი ერთგვარი შეჯიბრის გრძნობამ მოიცვა.
და სანამ ზღვაზე უცბად ამოვარდნილი ქარტეხილი საშიში გახდებოდა, კუზმა ბევრს ესაუბრა ჰაკის. დაწვრილებით გამოჰკითხა ყოველი მისი ამბავი. მოეფერა. სულ ახლოს დაიახლოვა და დაუმეგობრდა კიდევაც.
ჰაკი აძბა მიხვდა კუზმას განზრახვას. მაშინვე დაჰყვა ნებას. მისი გულის სიღრმეში ისევ იმედმა გაიბრწყინა, რომელიც გემზე ამოსვლისას და მეზღვაურების განწყობილების გაცნობისთანავე სრულიად დაკარგა. სიტყვას სითამამე შეემატა და გონების ბუნებრივი სიმახვილე გაუორკეცდა. კუზმას მოპყრობა შეიგრძნო, როგორც ზღაპრული ბედი, რომელიც თავის გმირებს ყოველი განსაცდელისგან უვნებელს გამოჰყავს.
რაც კი ცხოვრებისეული გამოცდილების მარაგი ჰქონდა, ყველას თავი მოუყარა, თუ რამე ნიჭი გააჩნდა – მიხვედრის, განჭვრეტის თუ მოაზრების – ყველა ერთად მოიკრიბა და კუზმას გულისა და ნდობის მოსაგებად აამოქმედა.
* * * * * * *
– მე ვიბრძოლებ შენს მხარეზე, კაპიტანო, – განაგრძობდა ჰაკი აძბა ისევ ქარიშხლის ღმუილის ინტერვალებში ისეთი ფრთხილი, მოზომილად შემპარავი ხმით, რომ იგი კუზმას ხელისშემშლელ ტვირთად არ მოსჩვენებოდა და მისი სმენა ტალღებთან ბრძოლისთვის საჭირო ყურადღებას არ მოსწყვეტოდა.
მისი სიტყვები კუზმას ყურამდე მართლაც სხვათა შორის აღწევდნენ, როგორც უმნიშვნელო წვრილმანი, რომლის უყურადღებოდ დატოვება შეიძლებოდა – როგორც ტალღას მოწყვეტილი ერთი წვეთის გაშხაპუნება ან უკუქცეული ქარის ფრთებშეკეცილი შემობერვის გაშრიალება.
– ბევრი გყავს მტერი, კაპიტანო, ძალიან ბევრი. მე ეს ვიცი და ძალიან კარგი იქნებოდა, რომ შენს ძალას ერთი-ორი კაცი კიდევ შემატებოდა. უფრო ძლიერი იქნებოდი. ომში ყოველი კაცი ძალაა, კაპიტანო. უნდა იანგარიშო. ოღონდ უნდა ვარგოდნენ კი... უბრძანე, დავალება მიეცი, მტერს მიუსიე და თუ არ გაიმარჯვეს, ზედ შეაკალი, რა გენაღვლება... თვალი ისე უნდა უჭრიდეთ, როგორც მახვილი.
გული და მკლავი უფრო მაგარი უნდა ჰქონდეთ, ვიდრე რკინაა. ვინ იცის, სად და როგორ გამოგადგებიან. კარგია, კაპიტანო, ძალიან კარგი, თუ ომში გამოცდილი ერთი-ორი კაცი შემოგემატა.
მრისხანე კუზმა მაინცდამაინც ვერ გარკვეულიყო ჰაკი აძბას „ერთი-ორი კაცის“ შემატების ბუნდოვან ფილოსოფიაში. აფხაზის აზრის ბუნდოვანებას მის უცნაურ რუსულს უფრო აწერდა. რადგანაც არ ეცალა მეტი დრო და ყურადღება დაეთმო მის სმენას დამიზნებული სიტყვებისთვის, ჰაკის ასე გაეხუმრა:
– შენ კი აქამდე ჩვენს მოსისხლე მტერს მხარს უჭერდი, ჰაკი. მაშინაც კი ეხმარებოდი, როცა მან ერთი მებრძოლი ამხანაგი ვერაგულად მოგვიკლა, ხოლო მეორე დაგვიჭრა... ორივე შენისთანა ხალხის, მუშების და გლეხების თავისუფლებისთვის იბრძოდა... ჩვენი მტერი – შენი მტერიცაა, ეს უნდა იცოდე! – ჰაააჰაიტ, ბრმა კაცის ამბავია, კაპიტანო, სიკვდილის ღირსი ვარ. კუზმამ განაგრძო:
– თავის გაწირვაც კი გინდოდა ვერაგი მტრისთვის, რომ იგი პასუხისმგებლობისგან გაგეთავისუფლებინა. თავი ძმების მოღალატედ გამოაცხადე... ის, ვინც შენმა თავადმა მოკლა, უბრალო გლეხი იყო, მერე შავ მუშად მუშაობდა ქალაქებში. ძლივს ირჩენდა თავს და პატარა ცოლ-შვილს გაჭირვებით კვებავდა... ორი შვილი დარჩა, რომელთაგან უფროსი მხოლოდ სამი წლის არის...
– ჰაააჰაიტ, რა დიდი უბედურება მოხდა, კაპიტანო. დამიჯერე. გული მტკივა მისთვის და უზომოდ ვწუხვარ. ძმასავით მენანება. ვიტირო მინდა, მე კი არასოდეს არ მიტირია, კაპიტანო. ახლა კი ვტირი... ვაჰაჰაია, ძმაო, ვაჰაჰაია, ჩემო ძმაო.
და ჰაკიმ ხელისგული რამდენჯერმე შუბლზე ტკაცანით შემოიკრა. ზედ ზმუილი და ქვითინი მოაყოლა. მერე მოტირალი ქალივით ვაიუიანი მოთქმა დაიწყო. გაკვირვებულმა კუზმამ უცებ მისკენ თავი მოატრიალა, უნდოდა თვალით შეეხედა, რადგანაც ყურს არ დაუჯერა.
ჰაკის სახე ღრეჯით მოექცია: წარბებით დაჩრდილულ შავ ჯურღმულებში ჩამსხდარი ყვითელი თვალები უღრმესი მწუხარების შუქით აეციმციმებინა და ქუთუთოებზე, ორივე ლოყის გაყოლებით, ცხარე ცრემლებს ბრჭყვიალა მძივები ჩამოეკიდნა.
– ვაჰააჰაია... ვაჰაჰაია, ჩემო ძმაო, – მოთქვამდა იგი აფხაზურ ვაის კილოზე და თვალებიდან ცრემლი ღაპაღუპით ჩამოსდიოდა.
კუზმა გაოცებით შესცქეროდა უცნაურ აფხაზს. არ იცოდა, რა ეთქვა, რა ეფიქრა, ან როგორ მოქცეულიყო...