თავი VII
ამიტომ ეგონა, თითქოს ეს ყოფილიყო იმის მიზეზი, რომ გულში გადარჩენის მტკიცე რწმენა არ ჰქონდა და ის იმედი აღარ ამხნევებდა, რომელიც უარეს მდგომარეობაშიც კი ლომის ძალას და ვეფხის შეუპოვრობას მატებდა.
ეზოებიდან ეზოებში ქარივით გადადიოდა. ქუჩებს ირმის ნახტომებივით გადარბოდა და თან ჰაკის უკიოდა ხან ხმამაღლა, ხან კიდევ ჩუმად, თავისთვის: „ჰაკი! ა, ჰაკი! სად ხარ, ჰაკი?“
სიკვდილზე უფრო მწარე იყო უიმედობის გრძნობა.
შიში კი არ იყო, სულს რომ ასე უფორიაქებდა და მის ცნობიერებას სიკვდილის შავ სახეს აჩვენებდა. შიშზე სიხარულით გასცვლიდა მას, რომ შესძლებოდა. ეს იყო გაგრძელება იმ საკვირველი წინათგრძნობისა, რომელიც ჯერ კიდევ დილით, სასტუმროში, კრეისერ „შმიდტის“ გამოჩენამდე, სიზმრად საშინელი სიკვდილით დაემუქრა მას და ურყევი ბედისწერის სახით მის შეგნებაში შეიჭრა, როგორც გარდაუვალი ნება მის გარეშე მოქმედი შეუცნობელი ძალისა.
მალე თავის ეზოს მიუახლოვდა. ჭიშკართან შედგა და სახლიდან ლილი გამოიხმო.
საყვარელი ძმის ხმის გაგონებისთანავე ლილი ჭიშკართან გაჩნდა გახარებული. შეხედა თუ არა უჯუშს, გაკვირვებისგან სახე მოექცა, შიშით შეჰკივლა: „უჯუშ, შენი ჭირიმე, რა მოგივიდა?“
უჯუშმა მხოლოდ ახლა შეამჩნია, რომ რევოლვერი ხელში ეჭირა და ისე ქშინავდა, თითქოს მკერდიდან ხანძრის ალი ამოსდიოდა. „ჰაკი სად არის? ჩქარა მითხარი!“
„თავის ბიძასთან, კაცთან გადავიდა დილიდანვე. თქვი, რა მოხდა, უჯუშ?“
„რუსის მეზღვაურები შემომაკვდნენ. დედას უთხარი: რაც მოხდა, მოხდა, ბედისწერა არის-თქვა. მდევრები მოვლენ. თოუხან მარშანს შეატყობინე, ჰაკისთან მნახოს. სხვასთან სიტყვა არ დასძრა.“
მობრუნდა, ორი ნაბიჯი ხტომით გადადგა.
„მშვიდობით, ლილი!“ – გულზე მოიწყვიტა და დას ერთხელ კიდევ შემოხედა შეუჩერებლად. მერე უცბად ისე მიიმალა, რომ ლილიმ ძლივს შეასწრო ცრემლმორეული თვალები.
* * * * * * *
უჯუშ ემხას ძიძიშვილმა, ჰაკი აძბამ, ბოლშევიკების გემის შემოსვლისა და მიტინგის გამართვის ამბავი მხოლოდ ბიძამისისას გაიგო. თვითონ ბიძა, კაც აძბა, სოხუმში ცნობილი დალალი, შინ არ დახვდა. მისმა ცოლმა უთხრა:
ყველამ გაიგო, ჰაკი, შენ რატომ არ იცი, რომ ბოლშევიკები შემოსულან და ქალაქში დიდი მიტინგია? შენი ბიძაც იქ წავიდა. საოცარ ამბებს ელოდებიან. – ვაიმე, უჯუში მარტოა! ახლავე უნდა წავიდე და მოვძებნო, – წამოიძახა ჰაკიმ, როგორც კი ბოლშევიკების ამბავი გაიგო.
სიტყვა „ბოლშევიკი“ როგორც უჯუშისთვის, ვისაც ის ზრდიდა, ისე თავად ჰაკისთვისაც უდიდეს საფრთხეს ნიშნავდა. ჰაკის ბოლშევიკებზე ასეთი წარმოდგენა უჯუშის წყალობით და მისი გავლენით ჰქონდა ჩამოყალიბებული. მით უმეტეს, რომ ემხასთან ერთად რუსეთის სამოქალაქო ომის საშინელებები ჰქონდა გამოვლილი. ბიძას აღარ დაუყოვნებია და მაშინვე ნავსადგურისკენ გაემართა.
ავსტრიის ფრონტზე ნაყიდი საყვარელი კარაბინი ხმალივით ეკიდა გვერდზე, კონდახი იღლიაში ჰქონდა შეჩრილი. წელზე პატარა ხანჯალი ერტყა და მოგრძო, მაგრამ პატარა ზომის სმიტისა და ვესონის სისტემის რევოლვერი, ლამაზად მოქარგულ ბუდეში იდო. ამ სამ იარაღს ჰაკი არასოდეს არ იშორებდა.
ის უჯუშ ემხას თანატოლი იყო. აფხაზი გლეხი, რომელსაც მთელი აფხაზეთი იცნობდა, როგორც ემხას ძიძიშვილს და მის განუყრელ მეგობარს. ის იყო მოხდენილი ტანის კაცი, გამხდარი, მაგრამ დაკუნთული, სწორად ნაშენი – მოქნილი და სწრაფი, როგორც გარეული შავი კატა.
თმაგადაპარსული თავი ზაფხულ-ზამთარში შიშველი დაჰქონდა, ყაბალახი ყოველთვის ცალ მხარზე ჰქონდა გადაგდებული. კუპრივით შავი წვერ-ულვაში თითქმის მთელ სახეს უფარავდა. შავი წარბები გაშლილი ფრთებივით თვალებზე ჩამოსწოლოდა. ლაპარაკის დროს ისინი რიგრიგობით ეშვებოდა და რიგრიგობითვე აჩენდა ბუდეებში ღრმად ჩამჯდარ პატარა თვალებს, რომლებიც საგნებს ისარივით ესობოდა.
კაცის სახლიდან წამოსულმა ჰაკიმ უჯუში ყველგან მოიკითხა, სადაც ეგონა, რომ იქნებოდა. სასტუმროში უთხრეს: გუშინ ღამე აქ იყო და ამ დილით წავიდაო. დაუსახელეს, ვისთანაც იყო. ჰაკი მიტინგზე მივიდა. ჩვეულებისამებრ, ხალხისგან თავი შორს დაიჭირა. აქა-იქ ნაცნობებთან მივიდა და უჯუშის შესახებ ჰკითხა, მაგრამ კვალს ვერ მიაგნო.
ამ დროს სწორედ რევოლვერის ხმა გაისმა და მიტინგიც შეირყა. ჰაკიმ ყურადღება გაამახვილა სმენასა და მხედველობაზე. რაღაც წუხილმა მოიცვა და უჯუშის გამო შიშმა გული მოუფხაჭნა. ყოველი შემთხვევისთვის კარაბინი მოიმარჯვა და ტანში გაიმართა, მხარ-ბეჭი შექანებით შეისწორა.
როდესაც სამსონ დავანაძემ ყველას გასაგონად უჯუშ ემხას ამბავი გამოაცხადა, ჰაკიმ უცებ სასიკვდილოდ დაჭრილივით ამოიგმინა და თვალის დახამხამებაში თავის ადგილიდან მოწყდა. ხალხის ტალღებს შორის შეუმჩნევლად გაიკაფა გზა და იქით გავარდა, საიდანაც რევოლვერების სროლა გაისმა.
ხალხისგან სრულიად დაცარიელებული ხეივნის ბოლოში თვალი მოჰკრა მიწაზე გაშხლართულ ორ მეზღვაურს, ერთხელ კიდევ შეკავებულად იყვირა: – ჰააააჰაიტ! – რომელიც ნადირის უეცარი შეშინების ხმას ჰგავდა. წამით ნაბიჯი შეანელა. რამდენჯერმე მიმოიხედა იქაურობას. იქნებ სადმე უჯუში დაელანდა. მერე თქვა:
– წასულა...
თავში გაუელვა, რომ უთუოდ მასთან წამოვიდოდაო და ფეხების აწყვეტით ახლომდებარე ქუჩაში შეუხვია.
ლილი ჯერ კიდევ ჭიშკართან იდგა, როცა ჰაკი გამოჩნდა. როგორც კი უჯუშის და დაინახა, აძბამ შიშით შესძახა:
– სად არის? – ერთდროულად ხელითაც ანიშნა, რას ეკითხებოდა.
ლილიმ უსიტყვოდ თითი იქითკენ გაიშვირა, საითკენაც უჯუში გაიქცა. ჰაკი არ შეჩერებულა.
სამიოდე ნახტომი და უჯუშს თვალი მოჰკრა. უჯუში მისკენ მოტრიალდა. ჰაკი მაშინვე წინ დაუდგა. მაღლა აწეული ორივე წარბის ქვემოდან შეხედა: ჯერ უსიტყვოდ შეეკითხა და მერე უსიტყვოდვე მთელი თანაგრძნობა დაანახვა თვალებით. უჯუშს გაუჭირდა ხმის ამოღება.
– იცოდე: თავს დამესხნენ, ჰაკი... – ძლივს წარმოთქვა ბოლოს.
– ვიცი... აქედან შორს ახლავე, შენი ჭირიმე! მთებია ახლა ჩვენი დამხსნელი! გამომყევი!
კარაბინი ხელში ეჭირა. შავი სხივივით მოძრაობდა. გეზი კაც აძბას სახლისკენ აიღო, სადაც ცხენები ეგულებოდა.
ემხა უცებ დამშვიდდა. გული საგულეს იგრძნო. გაჰყვა ძიძიშვილს.
მალე კაც აძბას სახლს მიუახლოვდნენ. უცებ უკნიდან ცხენების ფეხის ხმა მოესმათ და ყიჟინა, მერე განგაში და ათასი ხმის ახმაურება, რომელიც ალყასავით გარს შემოერტყათ.
ჰაკი შედგა. მიმოიხედა და მოუსმინა. ზღვის ნაპირიდან დაძრული ხალხის ტალღა უკვე მოედო ქუჩებს. ჰაკიმ დაინახა მისი აწეული ქოჩორი. – ვაჰაჰაი, დავიგვიანეთ!
კაც აძბას ეზოში შევარდნენ. თავლას გაუპირისპირდნენ.
როცა კაცის ცოლმა მის ეზოში შემოსული იარაღმომარჯვებული ჰაკი და მასთან უჯუშ ემხა დაინახა, შიშმა მუხლები მოუკვეთა და შეჰკივლა, ეს რა ამბავიაო. ჰაკიმ ერთი ხელი პირზე მიიდო, მეორეთი კი კარაბინი დაუქნია და უსასტიკესი გამაფრთხილებელი ნიშნებით უბრძანა, ხმა ჩაეკმინდა და სახლში შესულიყო, არავის დანახვებოდა.
მერე კაცის თავლაში შევიდნენ და კარი მოიხურეს. გაინაბნენ.
ემხას შესაპყრობად მისი სახლისკენ დაძრული ხალხის ყიჟინა უცებ იმ მიდამოს ზღვის რისხვიანი გუგუნივით მოედო და ერთ წამში მთელი უბანი ხალხით აივსო.
ახლა იმაზე ფიქრიც კი ზედმეტი იყო, რომ უჯუში და ჰაკი ცხენებით ქალაქიდან შეუმჩნევლად გასვლას შეძლებდნენ. სხვა გზა და სხვა საშუალება უნდა მოეძებნათ. მანამდე ბრძოლისთვის მოემზადნენ: თავლას კარი შიგნიდან დაჯორგეს და შერჩეულ ჭუჭრუტანებს მიუსხდნენ იარაღით: ჰაკი თავისი კარაბინით, ემხა – რევოლვერით.
რასაკვირველია, ცოცხლად თავის დანებება ფიქრადაც არ მოსდიოდათ. მაგრამ ჰაკი აძბას თავი სხვა მიმართულებითაც მუშაობდა. იგი სულ იმაზე ფიქრობდა, როგორ დაეღწია თავი ამ თავლისთვის, რომელიც საიმედო თავშესაფრად არ მიაჩნდა. ყველაზე მოხერხებულად ეჩვენებოდა ტანსაცმლის გამოცვლა და ამ სახით ბრბოში შერევა. ჭკუასთან ძალიან ახლოს იყო, რომ დაფლეთილი სამოსელი მათ გარეგნობას შეუცვლიდა და შეუმჩნევლად გაიყვანდა ქალაქიდან.
უჯუშ ემხა კი იმედს თავის გავლენიან ნათესავებზე ამყარებდა, განსაკუთრებით კი ასეთ შემთხვევებში დიდად მოხერხებულ დეიდაშვილზე, თოუხან მარშანზე, რომელიც დის პირით ჰყავდა დაბარებული.
მალე ზღვის ნაპირიდან ხალხის ტალღას აქეთკენ გამოყოლილმა კაც აძბამაც შემოუხვია თავისი სახლისკენ. როცა ჰაკიმ თავისი ჭუჭრუტანიდან იგი ეზოში შემოსული დაინახა, იმედი შეემატა, მაშინვე დაუსტვინა. მაგრამ საერთო ხმაურში, რომელსაც ამ უბანში ახლა ხალხის სიმრავლე ქმნიდა, ბიძის ყურადღება ვერ მიიპყრო. კაც გამალებული ნაბიჯით სახლში შევიდა. ცოლმა ქმარს ჰაკისა და უჯუშ ემხას თავლაში ყოფნის ამბავი დაახვედრა. ტყვიასავით მოხვდა ეს ამბავი ოჯახის პატრონს.
– ჰაკიმ ასე როგორ გამწირა, რას მერჩოდა? – თქვა და შიშის ზარი დაეცა. ფერი ეცვალა. გამოვარდა სახლიდან და თავლას მიაშურა.
ჰაკის თვალებს ჭუჭრუტანიდანაც შეუმჩნევლად არ დარჩა ბიძამისის ძალზე შეშინებული სახე. ამიტომ როგორც კი იგი თავლის კარს მიუახლოვდა, მიაძახა: – კაც, ნუ გეშინია, შენ არ გაგხდით ჩვენი გასაჭირის მონაწილეს. ყური დამიგდე: დაბრუნდი ახლავე უკან და რაც შინ ძველი, ნახმარი ტანსაცმელი მოგეპოვება, შეკარი და აქ მომიტანე. მაშინ ჩვენ წავალთ და შენს თავლასაც არაფერი დაუშავდება.
– თავლას თქვენი ჭირი წაუღია, ჰაკი, ოღონდ... – დაიწყო ხმის კანკალით კაცმა, მაგრამ ახლა თვითონ უჯუში ჩაერია მათ საუბარში.
– კაც, თავი შევაფარე შენს ჭერს, მაგრამ შენ ეს არ იცოდი და ვითომ არც ახლა იცი... ნუ გაუწყრები ჰაკის.
– ჩვენი გაზრდილი ხარ, უჯუშ, ვალდებული ვართ, შენს მაგიერ ჩვენ მოვკვდეთ ყველა... – უთხრა კაცმა და სახლისკენ მოტრიალდა ჰაკის თხოვნის შესასრულებლად. უჯუშმა კვლავ მიაძახა:
– კაც, თოუხან მარშანი მყავს დაბარებული, რომ მოვიდეს, ენდე, მომიყვანე.
კაც სახლში შევარდა სწრაფად. ცოლის დახმარებით, რაც ძველი, გადაგდებული სამოსელი ჰქონდა – დაფლეთილი ჩოხა, ახალუხი, ყაბალახი, წუღები – მოაგროვა, ერთად შეკრა, იღლიაში მოიგდო და ის იყო ჰაკისთან უნდა წაეღო, რომ მოულოდნელად სახლში სამმა კაცმა შემოაბიჯა.
ესენი იყვნენ თოუხან მარშანი და უჯუშის ორი ნათესავი – ემხები. – კაც, უჯუში უნდა გვაჩვენო, – მიმართა კაცს სირმით მოხატულ, ყავისფერ მოკლე ჩოხით გამოწყობილმა მარშანმა და თავზე წაადგა. ორივე ხელი ხანჯლის ტარზე შემოეჭდო.
ღელავდა. კეხიანი, კაუჭა ცხვირი ძლივს ატარებდა გახშირებულ სუნთქვას, რომელიც ოდნავი სისინით ამოუდიოდა. სამასრეზე და სამაჯურად მორგებული სახელოების წინა ნაწილებზე შაგრენის მუქ-მოყვითალო ტყავი ჰქონდა დაკერებული.
– უჯუში თვითონ ელოდება თოუხან მარშანს, – უპასუხა კაცმა და თოუხანის ორ მხლებელს საეჭვოდ გადახედა.
– ჩვენებია, – დაამშვიდა მარშანმა, – გაგვიძეხ!
– VIII –