თავი I
ეს ამბავი მოხდა ქალაქ სოხუმში 1918 წელს. ამ დროს რუსეთში ოქტომბრის რევოლუციის გამარჯვების შემდეგ ძალიან სასტიკი სამოქალაქო ომი მიმდინარეობდა.
ეს ომი განსაკუთრებით სასტიკი და მწვავე იყო სამხრეთ რუსეთში. იქ კონტრრევოლუციური ძალები ბოლო პოზიციების შენარჩუნებას ცდილობდნენ. საბჭოთა ხელისუფლება ძლიერად ესხმოდა თავს მათ, შავი ზღვისკენ ერეკებოდა და თავისი საზღვრებიდან აძევებდა. შავ ზღვაზე და მის სანაპიროებზე სისხლისღვრა იყო ყველგან.
იმ დროს აფხაზეთი ამიერკავკასიის კომისარიატის ხელისუფლებას ემორჩილებოდა და ფაქტობრივად რუსეთს მოწყვეტილი იყო.
აღნიშნული წლის 27 თებერვალს, დილაადრიან, ქალაქ სოხუმში მოულოდნელად გავრცელდა ხმა:
ბოლშევიკების კრეისერი „შმიდტი“ ქალაქის ნავსადგურს უახლოვდება, ეტყობა, შემოსვლას აპირებსო.
პირველ ხმას მაშინვე მეორეც მოჰყვა:
წითელ კრეისერს მეთაურად „მრისხანედ“ წოდებული ბოცმანი კუზმა კილგა ახლავსო.
სოხუმს არაერთხელ გაეგონა ეს სახელი.
კუზმა კილგა იყო ძველი მეზღვაური, 1905 წლის მეამბოხე. ის იყო ცნობილი შმიდტის თანამებრძოლი ბოცმანი. მეფის მთავრობამ მას უვადო კატორღა მიუსაჯა შმიდტის ამბოხებაში მონაწილეობისთვის. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ კილგა ისევ თავის საქმეს დაუბრუნდა და შავი ზღვის ფლოტში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა. მისი სახელი მალე ცნობილი გახდა როგორც ზღვაზე, ისე მის სანაპიროებზე. მტრებმა მას მეტსახელად „მრისხანე“ შეარქვეს. ეს მეტსახელი მის სახელს გვარის მაგივრად დაემატა და ისე შეეზარდა, როგორც აუცილებელი ზედსართავი სახელი:
— კუზმა-მრისხანე.
საბჭოთა მთავრობამაც მას უდიდესი ნდობა გამოუცხადა: თავისი უძლიერესი სამხედრო გემის — კრეისერ „შმიდტის“ — მეთაურობა ჩააბარა. ეს იყო დამსახურებული ჯილდო კონტრრევოლუციის წინააღმდეგ თავდაუზოგავი ბრძოლისთვის.
სოხუმის ქალაქისთავს, სამსონ დავანაძეს, ბოლშევიკების სამხედრო გემის მოახლოების ამბავი დილაადრიანადვე მიუტანეს ბინაზე. ის ჯერ კიდევ ლოგინში იწვა. „შმიდტისა“ და „კუზმა მრისხანის“ გაგონებაზე შეშინებული ადგა. მოულოდნელობისა და აჩქარებისგან ძლივს მოასწრო ჩაცმა და პირდაუბანელმა ქალაქის საბჭოსკენ გაეშურა.
ის მაღალი, ზორბა კაცი იყო, წითური წვერი მკერდზე ჰქონდა დაფენილი. ქშენით მიდიოდა და თან ზღვისკენ იყურებოდა.
— აბა, მაჩვენეთ, სად არის?
თბილი და მზიანი დღე იყო. ასეთი ამინდი ზამთარში იშვიათი იყო ამ მზითა და სითბოთი განებივრებული მხარისთვისაც კი. დაწყნარებული ზღვის ალერსიანი, მშვიდი კამკამი დაუჯერებელს ხდიდა გავრცელებულ ამბავს.
ჰორიზონტი ნათელი იყო. დავანაძის თვალებმა საეჭვო ნიშანიც კი ვერ შენიშნეს ნაპირიდან ზღვის შორეულ კიდემდე. „შიშისაგან თუ მოეჩვენათ“, — ფიქრობდა ქალაქისთავი და ბრაზობდა სოხუმელებზე. გულში ჰქონდა, რომ თუ განგაში ტყუილი აღმოჩნდებოდა, სასტიკად დაეტუქსა ის, ვინც ჭორს ავრცელებდა და ხალხში შფოთს იწვევდა. თვითონ თავი ძველ რევოლუციონერად მოჰქონდა და ბოლშევიკების არ ეშინოდა — მეფის დროს ციმბირში იყო გადასახლებული რევოლუციონერობისთვის.
ქალაქის საბჭოს წინ მოქალაქეებს საკმაოდ ბლომად მოეყარათ თავი. ესენი ძირითადად სოხუმის მესაკუთრეები იყვნენ. აღელვება ეტყობოდათ. ორი-სამი ბინოკლითაც იყო შეიარაღებული.
— კი მაგრამ, რატომ დაიჯერეთ ასეთი ჭორი? საიდან სადაო? — მიუახლოვდა მათ სამსონ დავანაძე. — ბოლშევიკების გემს ჩვენთან რა საქმე აქვს! მოქალაქეები გარს შემოეხვივნენ. ცნობა დაუდასტურეს.
— ნამდვილზე ნამდვილია. ჩვენი თვალით დავინახეთ, გაგრიდან ჩამოსულებიც ამბობენ, ის არისო. გემი რაღაც საეჭვოდ მიმოდის ზღვაში და ეს უნდა იცოდეთო.
— ახირებულია, თქვენმა მზემ. გემი იმისთვის არის გემი, რომ ზღვაში მიმოდიოდეს. მაშ ხმელეთზე ხომ ვერ ივლის, — აიმრიზა ქალაქისთავი. მან მოქალაქეების შიში არაფრად ჩააგდო და თავისი მოჭრილი პასუხით კმაყოფილმა საბჭოს შენობაში შესვლა დააპირა.
ამ დროს ვიღაცამ წამოიძახა:
— აი, აი, ისევ გამოჩნდა! აი, ის არის!
ქალაქისთავი სწრაფად შემოტრიალდა და გაოცებულმა იკითხა:
— აბა, სად არის?
ერთმა მოქალაქემ ხელში ბინოკლი შეაჩეჩა.
დავანაძემ წვერი დაიფერთხა, კისერი წაიგრძელა და ბინოკლით შეიარაღებული თვალები ზღვას დაუმიზნა.
— სწორია, რომ გემია... სამხედროსაც ჰგავს... მაგრამ რატომ არის მაინცდამაინც „შმიდტი“, ეს ვერ გამიგია, — თქვა მან, როცა ზღვის სივრცე შეათვალიერა, მაგრამ ხმაში წინანდელი სიმტკიცე და სითამამე აღარ ეტყობოდა. ჩანდა, რომ თავადაც ეჭვი შეეპარა.
— მოგეხსენებათ, სიფრთხილეს თავი არ სტკივაო, — ყურში ჩასჩურჩულა მას ბინოკლის პატრონმა, სოხუმში კარგად ცნობილმა ვაჭარმა რაჟდენ თორიამ, რომელსაც „შმიდტის“ მოახლოება ყველაზე მეტად შეეშინებინა. — კარგი იქნება, თუ გაგრას გამოიძახებთ და ამბავს ჰკითხავთ. დაგვიანება არ ვარგა, თუ „ისინი“ არიან მართლა, დროზე უნდა მოვემზადოთ.
ეს რჩევა ქალაქისთავს ჭკუაში დაუჯდა, საბჭოში შევარდა და ტელეფონს მიაშურა.
გაგრის პასუხი ასეთი იყო:
— ეს მესამე დღეა, კრეისერ „შმიდტს“ შორიახლო ვამჩნევთ. გუშინ საღამოს თვალთაგან დაგვეკარგა. ამბობენ, ამ მხარეს ამისთვის დადის, რომ დამარცხებულ თეთრგვარდიელებს გზა გადაუჭრასო. ნამდვილად კი არავინ იცის, კონკრეტულად რა საომარი ამოცანა აქვს დასახული... ჩვენი დაკვირვებით თქვენკენ წამოვიდა. შეიძლება, გეწვიოთ, მზად იყავით.
სამსონ დავანაძისთვის ახლა აშკარა გახდა, რომ ბინოკლში დანახული გემი უეჭველად „შმიდტი“ იყო და მას მართლა ყოველ საათს შეეძლო, სოხუმს სტუმრებოდა.
სერიოზულად დაფიქრდა. მის წინაშე მთელი თავისი პირდაპირობითა და აუცილებლობით დადგა საკითხი, როგორ მოქცეულიყო იმ შემთხვევაში, თუ კრეისერი სოხუმის ნავსადგურში შემოვიდოდა და ქალაქს რაიმე მოთხოვნას წაუყენებდა.
ადვილი არ იყო ამ საკითხის გადაჭრა.
დავანაძეს იგი პოლიტიკური მნიშვნელობის საკითხად ეჩვენებოდა. მით უმეტეს, რომ პოლიტიკური ურთიერთობა ამ დროს მეტად დაძაბული იყო. ეჭვი არ იყო, ქალაქისთავის საქციელს ამ შემთხვევაში სათანადოდ შეაფასებდნენ და შედეგისთვის პასუხისმგებლობას მასვე დააკისრებდნენ.
— თუ მეგობრულად დავხვდი, მტერია, ბოლშევიკობას შემწამებენ. თუ მტრულად — გაბედე, თუ ვაჟკაცი ხარ: ნავი კი არ არის, კრეისერია ნამდვილი, მერე ისიც ბოლშევიკების. რისი იმედით? ის კუზმა-მრისხანეც უეჭველად ტყუილად არ ატარებს თავის მეტსახელს. ქალაქისთავი საგონებელში ჩავარდა.
პირველი ნაბიჯი, რომელიც მან გადადგა ყოველგვარი პასუხისმგებლობის თავიდან ასაცილებლად, ეს იყო თბილისში საიდუმლო დეპეშის გაგზავნა: ასეა საქმე და როგორ მოვიქცეთო. მაგრამ ეს უფრო ფორმალობის დაცვა იყო მისი მხრიდან. კარგად იცოდა, რომ დროზე არავინ უპასუხებდა, და თუ მიიღებდა მაინც რაიმე პასუხს, იგი ხელმძღვანელობად უეჭველად არ გამოადგებოდა.
მეორე ნაბიჯი კი ნამდვილ გამოსავალს წარმოადგენდა შექმნილი მდგომარეობიდან. ამავე დროს იგი სამსონ დავანაძის ჭკუამახვილობისა და ალღოს მაჩვენებელიც იყო.
მას სწორედ დეპეშის შედგენის დროს გაახსენდა, რომ სოხუმშიც არსებობდა მუშათა, გლეხთა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭო, რომლის თავმჯდომარედ დავანაძის კარგი მეგობარი ნარიქ ეშბა ითვლებოდა. ესეც ძველი რევოლუციონერი, ციმბირგამოვლილი და სხვა მრავალი ღირსებით შემკული კაცი იყო.
რევოლუციის შემდეგ ფართო საზოგადოებრივ ასპარეზზე გამოსულ აფხაზთა შორის იგი ყველაზე უფრო წინდახედული, ჭკვიანი და მოქმედი იყო. სხვათა შორის, მას არსებული მთავრობის საწინააღმდეგო განწყობას აბრალებდნენ, რუსეთის მომხრედ თვლიდნენ, მაგრამ ეს უფრო ჭორის სახით იყო გავრცელებული, მითქმა-მოთქმის ფარგლებს არ სცილდებოდა და ხელს არ უშლიდა ეშბას, ჰქონოდა თვალსაჩინო და საპასუხისმგებლო თანამდებობა.
მუშათა, გლეხთა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭო, რომელსაც ნარიქ ეშბა თავმჯდომარეობდა, ამჟამად თითქმის არ მოქმედებდა — მიყუჩებულივით იყო. მაგრამ ეს არ იყო ეშბას ბრალი. ბოლო დროს ამ ორგანიზაციის მოვალეობა ისღა იყო, რომ დროგამოშვებით, როცა მდგომარეობა გართულდებოდა, მომენტის შესაფერის რეზოლუციას მიაღებინებდნენ და გაზეთებში გამოაცხადებდნენ. ეს იმიტომ ხდებოდა, რომ ამ ორგანიზაციას ჯერ კიდევ ჰქონდა შერჩენილი რევოლუციური ავტორიტეტი და მისი გვერდის ავლა არ შეიძლებოდა.
— ევრიკა! — წამოიძახა დავანაძემ და წვერის დაფერთხვით თავის თავს მიხვედრა მოუწონა. მის წინაშე მოქმედების მთელი გეგმა გადაიშალა: როგორც თვით მუშათა, გლეხთა და ჯარისკაცთა დეპუტატების ადგილობრივი საბჭო, ისე მისი თავმჯდომარე ქალაქისთავს ახლა ისე წარმოუდგნენ, თითქოს ისინი თავიდანვე ამქვეყნად იმიტომ ყოფილიყვნენ გაჩენილები, რომ ამ დილას მოულოდნელად შექმნილი მდგომარეობისთვის მოევლოთ და ეპატრონათ.
— აი, ნამდვილი რევოლუციური ორგანო. მე რა შუაში ვარ, მართალი რომ ვთქვათ. ნურავის დაავიწყდება, რომ ამ რევოლუციური ორგანოს ოფიციალური სახელწოდება შეიცავს არა მხოლოდ „მუშათა, გლეხთა და ჯარისკაცთა დეპუტატებს“, არამედ „მეზღვაურთა“ დეპუტატებსაც, რასაც ხშირად შემოკლებისთვის არ ხმარობენ, მაგრამ ყოველთვის გულისხმობენ... დიახ და, აი, ახლა მეზღვაურები მოდიან. კეთილი ინებეთ, მუშათა, გლეხთა, ჯარისკაცთა და მეზღვაურთა დეპუტატებო, დახვდით ამხანაგებს და შესაფერისი მასპინძლობა გაუწიეთ. მორჩა და გათავდა.
ქალაქისთავმა მაშინვე გაგზავნა კურიერი ნარიქ ეშბასთან და საბჭოში დაიბარა იგი.
ეშბამ ყურადღებით მოისმინა სამსონ დავანაძის წინადადება. რა თქმა უნდა, მაშინვე მიხვდა ქალაქისთავის ჩანაფიქრს. ცოტა ხანს დაფიქრდა და შემდეგ ასეთი მეგობრული პასუხი გასცა:
„პასუხისმგებლობას ან შენ რატომ იღებ საკუთარ თავზე, ძვირფასო სამსონ, ან რატომ გინდა, რომ მაინცდამაინც მე ამაღებინო? ხომ იცი, რა მდგომარეობაა. თუ საქმე პასუხისმგებლობამდე მივიდა, სჯობს, მისი ტვირთი ისე გადანაწილდეს, ყოველი შემთხვევისთვის, რომ ბრალი ყველას და ამავე დროს არავის არ დაედოს...
ჩემი აზრით, ასე უნდა მოვიქცეთ: მოვიწვიოთ ქალაქის საბჭოს და მუშათა, გლეხთა, ჯარისკაცთა და მეზღვაურთა დეპუტატების საბჭოს პრეზიდიუმების სასწრაფო გაერთიანებული სხდომა. ამ სხდომას დაესწრებიან პარტიებისა და საზოგადოებრივი ორგანიზაციების წარმომადგენლებიც. იქ დავსვათ ეს საკითხი.
შეიძლება, გავლენიანი მოქალაქეებიც მოვიწვიოთ, როგორც დაინტერესებული ხალხი. დაე, მათ გადაწყვიტონ, თუ როგორ უნდა დახვდეს ქალაქი სოხუმი ბოლშევიკების სამხედრო გემს. ასეთია ჩემი რჩევა და შენ, როგორც გინდა, ისე მოიქეცი.“
ეს აზრი ძალიან მოეწონა ქალაქისთავს. შურითაც კი აივსო მისი ავტორისადმი, რადგან მან ასე სწრაფად იპოვა ასეთი მოხერხებული გამოსავალი.
„აფხაზები ბუნებით დიპლომატები არიან, კიდევ მაჯობა, მგონია, ჭკუაში,“ – გაიფიქრა თავისთვის. მაგრამ რადგან რჩევა ძალიან მოეწონა, არ ეწყინა, რომ მას აჯობეს. საქმეს სწრაფად შეუდგა. მთელი აპარატი ფეხზე დააყენა.