– მაინც ხომ წაართმევდნენ? – დიახ, მან თავისი მამული „გაიღო“ და „დაარიგა“, შვილს კი „წაართვეს“ – ხა! ხა! ხა! ბედნიერი ელი დადის ქვეყანაში... ჩვენ კი ამ საბურთალოს მტვერს გვიტოვებს... – თინიკო, იცხოვრე, როგორც გინდა, ოღონდ ეს სიტყვები მაინც ნუ მესმის! – მოხუც ქალს უნდოდა ბოღმის გასაქარვებლად სხვა ოთახში გასულიყო, მაგრამ რადგან მეორე ოთახი აღარ ჰქონდათ, მივიდა კუთხეში მდგარ თავის საწოლ ტახტთან. სასთუმალიდან გამოიღო პატარა ყუთი, რომელიც ოდესღაც სადაფით იყო მოჭედილი და „ცხრაკლიტულიანი“ იყო. შიგნით დაიწყო ფათური დაყვითლებულ წერილებს, ძველ ჟამნებს, დონდუკოვ-კორსაკოვის ბალზე მიღებულ იაპონურ მარაოსა და ქმრის, მყიდველებისთვის უსარგებლო მედალ-ჯვრებს შორის...
* * * * * * *
ელის უეცარი გაქრობის ამბავი თითქმის ამით დასრულდა. საერთაშორისო ომის ნარჩენებსა და სამოქალაქო ბრძოლის მოვარდნილ ქარბორბალაში ცხოვრებისგან მოწყვეტილმა ბუმბულმა ვერ გაძლო.
მერსედესი მიქროდა.
ელის იზიდავდა, ხიბლავდა, ათრობდა:
მოჭრილი პურის ყვითელ ხალიჩაზე ძნებად დალაგებული კონები.
არშიით შემოვლებული მთების მარმაში, თავისუფლად დაშვებული, როგორც თეატრის სიმეტრიულად დანაოჭებული ფარდა.
ხეებისგან გაცრცვნილ, გამწვანებულ მთების წვერზე ბოხოხად დარგული ქოჩორა ხეივანი.
ფერად ზოლებად დაყოფილი ველები.
ტელეგრაფის მავთულებზე რიგებად, როგორც მოსწავლეები – ქანდარაზე, უხმოდ ჩამომჯდარი ფერადი ჩიტები.
და ეს უთვალავი, ყოველი მხრიდან გადმომცქერალი, ზოგი მტირალი, ზოგი კი კლდეებად ქცეული ნანგრევები კოშკების, ციხეებისა და ეკლესიების...
ქალს თვალები დაეღალა.
ქვეცნობიერების მივარდნილ სამზარეულოში მაინც ღვიოდა დამამშვიდებელი ნაზი სევდა, უსიტყვო ფიქრი.
ფიქრების შედეგად თუ თავში გაირბენდა სიტყვების ნაწყვეტები, ისინი მხოლოდ არსებითი სახელები და ზმნები იყო, საოცარი ფორმებით... ტვინს განმარტებისთვის არ ეცალა. „მამას“, „წყაროს ფეხი“... „შვილზე“... „მოკლეს“... „გარყვნილიაო“...
„ვინ იფიქრებდა“... „კი... ჰო!“ „სულ ერთია“... „საცოდავი“... ელის ყურს მოხვდა გარკვეული სიტყვები:
– ეჰ, წაგვიყვანდეს ერთი!
მიიხედა.
გზაზე იდგა რამდენიმე გლეხი (ცელებით ხელში) და შურით უყურებდა მიმქროლავ მანქანას.
ელიმ ავტომობილი შეაჩერებინა და ხელი დაუქნია.
მცელავები გაკვირვებით ერთმანეთს გადახედეს, მორიდებით მიდიოდნენ, მაგრამ უკან დახეული ავტომობილიდან რამინო გადმოხტა, კარები სწრაფად გააღო და თავაზიანად მიიპატიჟა.
მუშები ჩასხდნენ, მაგრამ უხერხულად გრძნობდნენ თავს. – საით მიდიხართ? – ჰკითხა ელიმ.
– აქ იჯარით გვაქვს თივის მოჭრა აღებული და დაგვიგვიანდა... შორიდან მოვდივართ.
– აბა, გაუჩქარეთ, – უბრძანა ელიმ შოფერს. ზედმეტმა სისწრაფემ ახლად ჩამჯდარნი შეაშმუშნა...
ერთმანეთს დაუწყეს ცქერა.
ოთხი ცელი ელვარებდა ჰაერში, როგორც ელისთვის გამზადებული ჩაფხუტი.
– ასეთი ვაჟკაცები ხართ აქაურები და რამ შეგაშინათ?
– აქ რა ვაჟკაცობა გაგვივა, ქალბატონო, – უპასუხა მოხუცმა, – თორემ აი ეს ბიჭი, მარტო მიდის დათვზე სანადიროდ, ათი კი ჰყავს მოკლული.
ახალგაზრდას, რომელსაც მოხუცმა მიუთითა, მხოლოდ წვერ-ულვაში ჰქონდა მოკლე, ქორფა და ყორნის ფრთის ფერი, თორემ თითქმის ისეთივე დანაოჭებული იყო სახე და ისეთივე სევდიანი თვალებით გამოიყურებოდა, როგორც დანარჩენები;
– ნუ გეშინიათ, ისე მიგიყვანთ, რომ ფრჩხილი არ გეტკინებათ. აი, მე ხომ მშვიდად ვზივარ.
– ცოდნა უნდა, ბატონო, ცოდნა, თორემ საშიში ქვეყნად არაფერია...
„ესენი არიან ის საშინელი გლეხები“... – გაიფიქრა ქალმა, „ტყუილია! მამაც ასე ამბობდა, ზრდილობიანი, ნამუსიანი, მშრომელი ხალხიაო“.
ელიმ არ იცოდა, რა ეთქვა. უნდოდა კი მათთან საუბარი. თვალში მოხვდა გაშლილი ცელები.
– არ მეგონა, თუ აქ მამაკაცებმა თიბვას მოჰკიდეთ ხელი? აქ ხომ მუდამ მხოლოდ ქალები მუშაობდნენ.
– არა, ქალბატონო, ჩვენ წინათაც ვმუშაობდით. თქვენ რომ ბრძანებთ, ის გადაღმა მხარეზეა.
ერთმა გლეხმა თანამოსაუბრეს გვერდი ჰკრა და თვალით ანიშნა:
– რა იყო? – შეეკითხა ელი.
– ჩვენ უკვე გავცდით ჩვენს ადგილს.
– რა ვუყოთ მერე?.. გაისეირნეთ კიდევ.
– არ გვცალია, ქალბატონო, თორემ როდის მოგვიხდება კიდევ ჩაჯდომა!
– მშვიდობით! გამარჯობა! – ელის ნაღვლიანი თვალები დარჩა მუშებზე.
– გმადლობთ, ღმერთმა გადაგიხადოთ!!..
* * * * * * *
კავკავში ჩასვლისთანავე ელი ტელეფონით გამოიძახეს.
შეშინებული მივიდა ქალი მანქანასთან.
– მე ვარ, ელი, რა გნებავთ?
– კარგად იმგზავრეთ, ხომ?
– გმადლობთ, კარგად, ვინ მელაპარაკება?
– ჰექსლეი... ძალიან მოხარული ვარ...
– ხომ არაფერი მომხდარა?
– არა, არაფერი... გთხოვთ, რამინო გამოუშვათ. ხვალ საღამოს უკანვე დავაბრუნებ.
– რად გჭირდებათ? უეჭველად რაიმე მოხდა...
– გარწმუნებთ, სრულიად არაფერი. ხვალ ჩემი მეგობარი ჩამოვა ბათუმიდან, რომელიც კავკავში უნდა წამოვიდეს და არ მინდა ნაქირავებ ეტლში იჯანჯღავოს...
თქვენ კი მანდ ყველაფერს აგისრულებთ პატივცემული დიასახლისი. – კარგი! – ელის მაინც რაღაც ცუდად უგრძნობდა გული.
– გთხოვ, რამინოს უბრძანოთ, ტელეფონთან მოვიდეს.
ამ სიტყვებმა უფრო დააეჭვა ქალი და ცდილობდა (რცხვენოდა კი სხვების ლაპარაკის მოსმენა) გაეგო, რაზე ლაპარაკობდნენ მოსაუბრენი, მაგრამ რაღაც უცნაური ბგერები მოესმა, კითხვით კი ვერ ჰკითხა მსახურს.
* * * * * * *
– გმადლობ, რომ მომისწარი: ხვალ დილას ექვს საათზე მზად უნდა იყოს ავტომობილი და საპარადო ტანსაცმელი! – მიმართა ლოგინში მწოლარე ჰექსლეიმ ახლად შემოსულ რამინოს.
– არ იქნება საჭირო. – ჩვეული სიდინჯით და გარდუვალის დაბეჯითებით უპასუხა რამინომ.
– რატომ?
– დუელი არ შედგება...
– შენ საიდან იცი, რომ დუელი მაქვს?
– ასეთ შემთხვევაში ყოველთვის ხდება რაიმე დუელის მსგავსი.
– კარგი და დუელი რატომ არ შედგება?
– ბატონი გორდელიანი არ არის ისეთი კაცი, რომ დუელი ისურვოს.
– აკი გამომიწვია...
– ეს იყო აღშფოთების პირველი წუთი... ძველი ჩვეულება იყო მისი წრის მოთხოვნილების დაკმაყოფილება, მაგრამ აწონ-დაწონის, განსჯის, გაარჩევს და დარწმუნდება, რომ უადგილოა აქ დუელი...
„მგონი, მართალს ამბობს რამინო“, – გაიფიქრა ჰექსლეიმ, – „მოფილოსოფოსე“ ნევრასტენიკი აჯობებს ყოფილ კავალერისტს“.
– შეიძლება, მაგრამ ჩვენ მზად უნდა ვიყოთ.
რამინომ ჩვეულებისამებრ თავი დაუკრა თავაზიანად, დინჯად და გავიდა.
მცირე ხნის შემდეგ რამინო შემოვიდა და მოახსენა:
– შალვა გორდელიანი.
ეს კი მოულოდნელი იყო; ეს კი ყველაფერს აღემატებოდა.
ჰექსლეი ყოყმანობდა, მაგრამ სასწრაფოდ ჩაცმა დაიწყო და რამინოს უპასუხა:
– მობრძანდეს.
მისაღებ ოთახში ჰექსლეის დახვდა ფერმკრთალი, სუსტი, მოქანცული შალვა;
ძალიან გაფართოებული, ამღვრეული და მწუხარე თვალები; უდარდელად ჩაცმული
ტანსაცმელი ლაზათს არ იყო მოკლებული; ხელოვნურად დაუწყობელი თმა-წვერულვაში ბუნებრივად შნოიანად დალაგებოდა.
შალვა ძლივს ადგა.
ჰექსლეი ელოდა.
– მე მოვედი გითხრათ, რომ დუელი არ არის საჭირო!..
– თქვენ ხართ ინიციატორი.
– ვიცი... ფორმალური მხარე შესრულდება... თქვენ არავინ გაგამტყუნებთ...
ჩემი სეკუნდანტები განაცხადებენ, რომ გამოწვევა მე თვითონ მიმაქვს უკან... მე მოვედი მხოლოდ სათხოვნელად... როგორ შეიძლება ასეთ შემთხვევაში თხოვნა ან სიტყვის უკან წაღება?!
მხოლოდ ახლა მივხვდი, რომ სისულელეა!..
შალვა ადგილზე გადაქან-გადმოქანდა, მაგრამ ფეხების შორი-შორს გადგმამ და ნებისყოფამ შეამაგრა.
– დარწმუნდით, რასაც კი მთხოვთ და შემიძლია... – გულწრფელად მიუგო ჰექსლეიმ.
– თუ შეგიძლიათ... უეჭველია, მოუვლით ელის.. ცოდვაა, კარგია... მაგრამ ამ წინადადებით აქ ჩემი მოსვლა არ არის საჭირო, უადგილოა... უკაცრავად! – შალვა კარებისკენ წავიდა.
ჰექსლეი გაჰყვა.
– ჩემი მხრივ, ნება მიბოძეთ გაგახსენოთ, რომ თქვენ მოვალეობა გაწევთ შვილისა და საკუთარი თავის წინაშე...
– ვიცი, მე ვალდებულებებით ვარ დატვირთული, როგორც ვირი მისთვის უსარგებლო მარილით... – მწარე ღიმილმა ყბა-ტუჩი დაამანჭა.
შალვა სწრაფი ნაბიჯით მიდიოდა, თუმცა ტერფები ეწებებოდა ქუჩას და გზას გადიოდა მიხვევ-მოხვევით, კლაკნით ისე, როგორც შოთას ძველი სიტყვები („მაგრამ დამშლიდეს ლხინთაგან სურვილთა დიადობანი“) იკლაკნებოდა მის ტვინში.
* * * * * * *
ალვის ხის ხეივანში, ჩუმ ტბასა და თერგის დუდუნის შუა, იქ სადაც ძეწნას მოწყენილი ტოტები ფართო ჩრდილს ჰფენდა, ელი უსმენდა საკუთარი სევდის ხმას და კითხულობდა საყვარელ შელის.
ფარშავანგის ვნებიანი წივილი აკრთობდა.
ბამბის ქულასავით თეთრი ფინია ფხიზელ, სუსტ და აბეზარ დარაჯად ედგა.
რამინო თითქოს ელის გულში უზისო;
პირველი ასრულებდა, რასაც მეორე მოისურვებდა;
რამინომ გამოსძებნა თაგვისოდენა ფინია და მანვე ნიანგის ტყავში ჩაასმევინა სასურველი წიგნები.
* * * * * * *
ელიმ და ჰექსლეიმ კავკავშივე გადაწყვიტეს ზამთარი მიუნხენში გაეტარებინათ, სადაც სოფლური სიმშვიდე შეერთებულია მსოფლიო ქალაქის კულტურასთან და სადაც ხელოვნების საიდუმლოებები მრავალ გასართობს უმზადებენ და საუცხოვო ჩარჩოდ ევლინებიან ქალ-ვაჟს.
პირდაპირ არ წასულან საზამთრო ბინისკენ: ჰექსლეიმ გზა მოგზაურობად აქცია:
ელიმ პირველად ნახა რუსეთის თვალუწვდენელი ველები. იგემა ვოლგის მშვიდ ტალღებზე ხომალდით რყევა.
დაათვალიერა ლევ ტოლსტოის „Ясная поляна“ და „მეფე ზარა“, „მეფე ზარბაზანი“. სკანდინავიის სალ კლდეებს, ფიჭვნარსა და ჩქერებს გადაჰხედეს და ბერლინ-პარიზში ფეხი მოიკიდეს მცირე ხნით.
არეულ შთაბეჭდილებებში უნდა გაქნილიყო ფიქრი წარსულზე და ჰექსლეიმ მიზანს მიაღწია. ელის აჩრდილად აღარ დაჰყვებოდა თბილისის გეგმა, მამის უცნაურობა, ბავშვის ალერსი...
იყო პროპელერის ხმაური, გვიდო რენის (ბეატრისა ჩენჩის) სურათის სილუეტები, ახალი ოპერის ჰანგები, ყავახანის მოცეკვავეთა გიჟურ რხევასთან გადაბმული, და საილუსტრაციო ჟურნალების გროვა და...
და ჰექსლეის უსაზღვრო, ნაზი პატივისცემა.
მყუდრო მიუნხენის გაზეთებს სალაპარაკო მასალა მისცა სამი უცხო სტუმრის თვითმფრინავით მოულოდნელმა ჩამოფრენამ.
გაზეთები წერდნენ:
„... ქალბატონმა განაცხადა, თვითმფრინავით მხოლოდ სასწრაფო და თანაც დიდი საქმისთვის თუ შეიძლება მოგზაურობა, თორემ სასიამოვნო, ჩემთვის ყოველ შემთხვევაში, არაფერი იყოო: მუდმივი რყევა, ჰაერის ორმოებში ჩავარდნა და ყველაფრის მხოლოდ ზედაპირულად ცქერა მოსაწყენიაო. არაჩვეულებრივი მდგომარეობა მხოლოდ რამდენიმე წუთით არის საყურადღებო, მერე კი მოსაბეზრებელიაო“...
„... სტუმრებს სასტუმრო მეტად მოეწონათ. ბ. ჰექსლეიმ წინა დარბაზი დაიკავა, ბატონი ბრომლეი მესამე სართულის ოთხი ოთახით დაკმაყოფილდა... ეს ახირებული მილიარდელი ოთახებში მაინც არ ცხოვრობს და, თუ დრო იხელთა, სახლის ჭერზე ადის, სადაც ჰამაკი გააბმევინა და იძინებს მშვიდადო... ქალბატონი ელი – რუსეთის ცნობილი გვარიშვილის ქალი მეორე სართულის უკანა ნაწილში მოთავსდა, რომელიც სასტუმროს ადმინისტრაციამ აღმოსავლურ გემოვნებაზე მორთო“...
კარიკატურისტ-იუმორისტმა ზრდილობასაც გადააჭარბა: თუმცა პირდაპირ ბრომლეი არ იყო დასახელებული, მაგრამ ადვილი გასაგები იყო, ვის შეეხებოდა აქ შემოკლებით მოყვანილი დასურათებული შარჟი:
მილიარდერი „დავნაძლევდეთ“
„... ვინ იცნობს მილიარდერს, ყოველ შებრუნებულ სიტყვაზე დავნაძლევდეთო, რომ იქადნება.
იგი იყო, კლემანსოს რომ მიაძახა: – „დავნაძლევდეთ, თუ საფრანგეთი გაიმარჯვებსო!“...
კლემანსოს, მგონი, ისე არაფერი გახარებია თავის ცხოვრებაში, როგორც მილიარდელისგან წაგებული შამპანურის ბოთლის მიღება...
ეს ჩვენი გმირი იყო, ვენელ როტშილდს რომ დაენიძლავა, ფრანკის ფასი მეტად დაეცემაო: და როცა წინასწარმეტყველება გამართლდა, სწორედ მან მისწერა როტშილდს, თქვენგან 500 ფრანკი მერგებაო. როტშილდის კონტორამ ვერ გაიგო ტელეგრამა, და თუმცა მოთხოვნილი 500 ფრანკი გადაუგზავნა, პატრონს შეეკითხა: ასე მცირე თანხა რანაირად დაგვედო ვალადო.
... ახლა ვეღარ ვიცანით მილიარდელი, თუმცა იგი რამდენჯერმე გვინახავს წინათ.
წლებს დაღი ვერ დაუმჩნევია, მაგრამ ცნობილი ორი მეჭეჭი აღარ აუშნოებს ცხვირს, და ძველი ჭრილობის დაღი შუბლზე თითქმის გამქრალა – პარიზის კოსმეტიკურ ინსტიტუტს გაუმარჯვნია...
მაგრამ ნახაზი უფრო ნაზად გამოსახავს ცვლილებას.
„დავენაძლეოთ“ გუშინ – მოჩონჩხილი პიჯაკი, უფორმო ქუდი და წაღები; ხელში ჯოხად უჭირავს მოკაუჭებული კეტი. ცხვირზე უზარმაზარი მეჭეჭები და ყბის ქვეშ თხელი, გაჩხერილი, მოწითალო ღეროები, ვითომ წვერებიაო; ზედა ტუჩს ფარავს უსწორმასწორო, ჩამოწოლილი ულვაში და პირში გაჩხერილი აქვს საბათმანე მოკლე ყალიონი, რომელიც ედება ჟილეტიდან ბუჩქად ამოვარდნილ ყელსახვევს.
ეს საძაგლობა დაჰყურებს ფეხებთან ლაღად მიწოლილ ღორს.
სურათს მიწერილი აქვს:
„ახ, სატრფოვ ჩემო, ჩემო იმედო!“
„დავენაძლეოთ“ დღეს – კოხტად გაპარსული სუფთა სახე; შაპოკლაკი ოდნავ გვერდზე მოგდებული. გახამებული საყელოდან გვირიშტიან საგულეს ჩამოჰყვება ქინძისთავ-ჩარჭობილი მოხდენილი ყელსახვევი; მორგებულ შავ ვიზიტკას მიჰყვება ზოლებიანი შემოკეცილი შარვალი, ბადე-მაქმანი წინდები და ყვითელი ლაიკის კოხტა ქოშები. მარცხენა ფეხზე დაყრდნობილია;
მარჯვენა კი ჯვარედინად გადაუდვია მარცხენაზე, და მხოლოდ ფეხის წვერით ეხება მიწას. მარცხენა ხელში უჭირავს აბოლებული სიგარა, მარჯვენა ხელის თითებში სწრაფად ატრიალებს სტეგს; დაშორებით მოსჩანს მიმავალი ქალის ზურგის სილუეტი.
ქვეშ მიწერილია:
„ვერ მივწვდით, ცეცხლი მედება“.
ბრომლეის ჟურნალ-გაზეთებში ჩაციება თავს აბეზრებდა, მაგრამ არ შეიმჩნია.
ჰექსლეის გულის სიღრმეში რაღაც ეამა.
ელის გაეცინა (მას არ უნდოდათ გაეგო ქალის სილუეტის მნიშვნელობა, ანუ ბოლომდე ვერ გაიგო), მაგრამ თავი შეიკავა. გაახსენდა, რომ ბრომლეისთან იყო. ბრომლეისთან მას ბევრი ფსონი ჰქონდა წაგებულიც და მოგებულიც. ელი, ქართული თავშეკავების გამო, არაფერს სთხოვდა ბრომლეის, მაგრამ ბრომლეის ამერიკული სისწრაფით მოჰქონდა მისთვის ბოღჩა, ხელსაქმის ხელსაწყოები, ყვავილები ვაზაში, რომელიც უეჭველად რომელიმე დიდგვაროვნის სასახლიდან იყო მოტანილი, ქინძისთავი და სხვა ნივთები. ეს ყველაფერი გარეგნულად უბრალო, უმნიშვნელო და იაფი ჩანდა, მაგრამ მცოდნე ადამიანისთვის ერთადერთი, იშვიათი და ფასდაუდებელი იყო.
"...ჰექსლეის განზრახული აქვს, მიუნხენში კინო-ქარხანა გახსნას"...
ერთხელ ელიმ გაზეთში წაიკითხა:
"...ახალგაზრდა მომღერალ ქალს აღტაცებით შეხვდა ქალბატონი ე. გორდელიანი...
ქალბატონმა ძვირფასი თაიგული გაუგზავნა მომღერალს; ეს გულწრფელი, პირდაპირი პატივისცემა მით უფრო დასაფასებელია, რომ დიდი ქალბატონი ხელოვნების, განსაკუთრებით კი მუსიკის ღრმა მცოდნეა..."
– ეს მე ვარ მუსიკის დიდი მცოდნე? – ღიმილით ჰკითხა ელიმ იქვე მდგომ ჰექსლეის.
– რატომაც არა, ქალბატონო! ტექნიკური ცოდნა შეიძლება არ გაქვთ, მაგრამ სამაგიეროდ თქვენ სწორად აფასებთ და მკაფიოდ გამოხატავთ აზრს.
– ესეც თქვენი დაფასება...
– არა, წარმოიდგინეთ, ეს აზრი მე აქ საკმაოდ ცნობილი მუსიკალური კრიტიკოსისგან, ბატონი ჰახერტისგან გავიგონე.
– მართლა?..
ჰექსლეიმ თავი დახარა.
– ...და თქვენ შეგეძლოთ, ამით საკმაოდ გესარგებლათ.
– როგორ? ვიმღერო მარგარიტა თუ ვითამაშო ოფელია?.. – ღიმილით ჰკითხა ელიმ.
– არა, მაგას არ გირჩევთ... მხოლოდ კინოში, ან ცეკვით თქვენ ფურორს მოახდენთ.
– და თქვენ გსურთ?..
– არა, არა, ღმერთმა დამიფაროს, თქვენ დაგინახოთ საჯარო წარმოდგენაზე, რამპის იქით მდგომი... მე მხოლოდ ვთქვი, რომ ასეთი გარემოება, შექმნილი ყურადღება, გამარჯვების საკმაო გარანტიაა... მაგრამ თვით გამარჯვება ჩემი დამარცხება იქნებოდა... არა, არა – ღიმილნარევი შიშით ლაპარაკობდა ჰექსლეი.
* * * * * * *
როცა ჰექსლეი საქმეებით იყო დაკავებული და ბრომლეი ვეღარ ბედავდა დიდხანს დარჩენას, ელის სახე სრულიად ეცვლებოდა: მოთენთილი, ჩაიკეცებოდა დიდ სავარძელში, თითქოს შეშინებული ხოხობივით ვინმეს ემალებოდა; წუთითაც აღარ ეფარებოდა ქუთუთოები უპეებში ღრმად ჩავარდნილ თვალებს. მაშინ ის გარბოდა მუზეუმებში და იქ საათობით იჯდა კაულბახის ბედნიერი ქალების პორტრეტების, ბიოკლინის "ავტოპორტრეტის", "განდეგილის" ან "მიცვალებულთა კუნძულის" წინ.