არაგვი ძლიერად მოედინება, ტყიანი მთები კი თან ეხმიანებიან. მდინარე შეუჩერებლად ეთამაშება თავის აბობოქრებულ ნაპირებს.
ოჰ, არაგვის ნაპირებო, მწვანედ მოლივლივე და სასიამოვნო შესახედავო! ქართველის გული როგორ გაუძლებს, როცა თქვენს სილამაზეს დაინახავს?
როგორ არ ჩამოხტება თქვენს ბუჩქებში, რაც უნდა ეჩქარებოდეს გზაზე? როგორ იქნება, რომ არ დაისვენოს? სამჯერ ხომ მაინც დალევს ღვინოს.
ცხენს მოაძოვებს, თვალს მოატყუებს (ანუ ცოტას წაუძინებს), გაიღვიძებს – შუბლს გაიგრილებს. ქართველურად კიდევაც შესძახებს: „არაგვო, მაგ შენს ამწვანებულ მთებს!“ და მერე თუნდაც დაუგვიანდეს, ამის გამო აღარ დაღონდება.
ჩამავალი მზე სიამეს ჰფენს მთიულეთის ხეობის მიდამოებს. ამ მშვენიერ არაგვის პირებს ძველი ჩარდახი (სახლი) ზემოდან დაჰყურებს.
იქ ბრძანდებოდა მეფე ერეკლე, მოწყენილი თვალით იყურებოდა. დაფიქრებული თავის ფიქრებში, ქარვის მარცვლებს ათამაშებდა (ანუ კრიალოსანს ატრიალებდა).
მეფეს თან ახლდა მისი მსაჯული (მრჩეველი), რომელიც კეთილი ნიჭებით იყო უხვად დაჯილდოებული. ვის არ ახსოვს სოლომონ ქველი (კეთილი), მეფის შინაყმა (ახლობელი), ყმათათვის (ხალხისთვის) საყვარელი! სადღა არიან ახლა ასეთი ადამიანები? რატომ ვეღარ გვახარებს მათი რჩევები?
მეფე დიდხანს ჩუმად უყურებდა არაგვის სწრაფად მდინარე წყლებს. ბოლოს, მწუხარემ უთხრა მსაჯულს: „შენ კარგად იცნობ ჩემს გულს, სოლომონ. შენ იცი ქართლის ახლანდელი მდგომარეობა, მისი დღევანდელი ძალა, ყოფა, ცხოვრება. ბევრჯერ შენი რჩევები, როგორც წამალი ჭრილობაზე, მანუგეშებდნენ მე, შეწუხებულს. ახლაც ჩემი სულის ტვირთს, ჩემი გულის სურვილს, შენ გაგიმჟღავნებ, როგორც საყვარელ შვილს!
ქართველთა გული არ მითვისებდა (არ მიღებდა), რომ მე მათი მარტოხელა მეფე ვიყავი. ჩემი მეფობა დასასრულს მიუახლოვდა, როცა ძლივს შევძელი მათი ერთგულების მოპოვება! და ახლა, როცა ჩემს ხელმწიფებას (მეფობას) კარგ დროს ვუმზადებდი, აი, ამის ნაცვლად რა მომაპყრეს (რა გამიკეთეს) ჩემმა შვილებმა და ვინ გაახარეს ამით!..
ამიერიდან გაბოროტებული მაჰმად-ხანის სისხლისმსმელი გული სიამაყით არ დაგვაწყნარებს. მას დრო ხელს უწყობს ყოველმხრივ. ეს ამბავი ლეკებსაც აგვიყაყანებს (ააღელვებს). ოსმალეთი მხოლოდ დროს ელოდება, და მტრები ძლიერ მაშინ მოგვატყდებიან, როცა ჩემი ყმები (ხალხი) ერთმანეთს ეჩხუბებიან!
მე თუმცა კიდევ ვგრძნობ სულის სიმტკიცეს, მაგრამ წლებმა ძალები წამართვა. შენი ერეკლე ის აღარ ვარ, პატარა კახად რომ გინახივარ! აბა, რომელ შვილს ვხედავ ღირსეულად, რომ დარღვეულ მამულს საყრდენად ექცეს?..
ოჰ, ღმერთო, ღმერთო, ამაზე მეტად ნუღარ განსწირავ ქართველებს ტანჯვისთვის!
აბა, რას მირჩევ, ჩემო მსაჯულო? კარგად იფიქრე, ერთგულო შვილო: ახლა რუსების სახელი განთქმულია. მათ ჰყავთ ბრძენი და კეთილი ხელმწიფე. დიდი ხანია გვაქვს ჩვენ ერთობა, მტკიცე კავშირი – სარწმუნოება. მე მსურს, რომ მათ მივცე მემკვიდრეობა (ანუ ქართლი გადავცე), და მან (რუსეთმა) ქართლს კეთილდღეობა მოუტანოს!“
ამის გამგონე ჩვენი მსაჯული გაოცებული უყურებდა მეფეს. მას არ სჯეროდა, რომ ერეკლეს გულს ასე შეცვლილს ხედავდა. „რას მიბრძანებთ“, – უთხრა მან მეფეს, – „ბატონო, ღმერთი დიდხანს გაცოცხლებდეთ! ნუ გააგონებთ მაგ ხმას ქართველებს, რომლებიც ასე ძალიან თქვენზე არიან მინდობილნი!
ჯერ სამაგისო რა გვემართება, რომ თავისუფლება გავყიდოთ? იცით, მეფეო, რომ ივერები (ქართველები) ბედნიერები იქნებიან რუსების ხელში? სახელმწიფოსთვის სჯულის (რელიგიის) ერთობა არაფერს არგებს, როცა მის შიგნით ერების თვისებები სხვადასხვაობენ. ვინ იცის, მაშინ როგორ მოუხდება რუსეთის ძალა დღევანდელ ქართლს: როგორ შეითვისებს რუსი ქართველს, როგორ შეიწყნარებს რუსეთის მეფობა იმას, რაც ქართველობას მოესურვება?
მაშინ, მეფეო, რამდენ მართალ კაცს მოუკლავს გული ფარულ ტანჯვას! მაშინ ერეკლეს სახსენებელს (სახელს) ვინღა ახსენებს, ახლა ასე საქებარს? ნუ, ხელმწიფეო, მაგას ნუ ისურვებთ; თქვენგან კი მაგას ნუ გაგვაგონებთ, და მერე ქართლს ვინც ვერ განაგებს, მაშინ მან იცის, რაც მოაგვაროს. ხოლო სანამ ქართველებს ერეკლე ჰყავთ, უბედურებაც ბედნიერებად ექნებათ!“
„ჩემო სოლომონ“, – მეფემ უთხრა, – „მე ეგ ყველაფერი არ ვიცი, განა? მაგრამ ქართლის კეთილი დღეებისთვის რა მოვაგვარო ამაზე უკეთესი? მე არ ვფიქრობ, როგორც მეფე, ჩემი დიდებისთვის სისხლის ღვრაზე; არამედ როგორც კეთილი მამა, რომელსაც სურს, რომ თავისი შვილი თავის სიცოცხლეშივე დაასახლკაროს (დააბინავოს). ძნელია სამეფოს ცხოვრება, როცა ის ყოველდღიურად ომს უყურებს!
აი, ხომ ნახე ახლა მაგალითი, რა ქნა ამ ერთმა დამარცხებამ! კარგია, რომ კიდევ აღა-მაჰმად-ხანი განრისხებული ქალაქს დასჯერდა (მხოლოდ ქალაქი გაძარცვა), სხვა რამით არ აღივსო მისი საწყაული (ანუ მეტი არაფერი დაუშავებია).
ახლა კი დროა, სოლომონ, რომ საქართველომ მშვიდობა ნახოს. მან მხოლოდ რუსეთის მფარველობის ქვეშ ამოიყაროს სპარსეთის ჯავრი (ბოღმა), და მხოლოდ მაშინ უეჭველად გვჯეროდეს, რომ ქრისტიანთა ხმა მარად ისმოდეს ჩვენი მამა-პაპების საფლავებზე, და მათმა აჩრდილებმა (სულებმა) დაისვენონ!“
მსაჯულს გულმა ვეღარ გაუძლო და აღშფოთებულმა უთხრა მეფეს: „თქვენი განზრახვა, მეფევ, მაკვირვებს! ერეკლემ იცის, რომ ქართველებს უბედურებად არ მიაჩნიათ, თუკი თავიანთ ჭერქვეშ თავისუფლება აქვთ!“
„სულ მართალია, ჩემო სოლომონ, მაგრამ აბა თქვი, ქართველებმა რა ქნან ამ უბედურების და დარღვევის დროს? აბა, ერეკლემ რა მოაგვაროს საყვარელი ყმების (ხალხის) მშვიდობისთვის?..
აი, მივიღებ მე შენს რჩევებს და დავიდუმებ (დავმალავ) ჩემს გულისთქმას; მაგრამ ნუ დაივიწყებ ჩემს სიტყვას, რომ დღეს იქნება, თუ ხვალ იქნება, ქართლს რუსეთის ხელმწიფება დაიცავს“.
ასე ერეკლე და მისი მსაჯული, მამულისათვის გულმტკივნეულნი, ქართლის ბედზე მსჯელობდნენ, ხოლო ქართველები მამულს გლოვობდნენ! ამ დროს ამოვიდა მთვარე და სიამით მოფინა არე (მიდამო). ვარსკვლავებით მოჭედილმა ცამ, მთის ჰაერმა, რომელიც სიამოვნებით იყო სავსე, და მთვარის შუქზე არაგვის წყლებმა, რომლებიც თავისუფლად ჩამომჩხრიალებდნენ, ბატონს (მეფეს) დარდები აუშალეს, ოხვრა დააწყებინეს, როგორც უბრალო კაცს.
მას გაახსენდა ბავშვობის დრო, რომელიც თავის კახელებს შორის გაატარა, როცა ჯერ არ ეკისრებოდა მეფობის ტვირთი, როცა უზრუნველობის დრო ჰქონდა, და საყვარელი კახეთის გმირი ყოველთვის მტრების გამგმირი (დამამარცხებელი) იყო! დიდხანს იყო ბატონი ჩუმად, მწუხარედ და ღრმად დაფიქრებული. შემდეგ უთხრა სოლომონ მსაჯულს: „ახლა კი დროა ჩვენს გაოხრებულ (განადგურებულ) ქალაქს ჩავხედოთ; მაგრამ ჯერ ერთი, მინდა კიდევ ვნახო კახეთი, შევიტყო კახელთა საჭიროება, გავიგო მათი აზრები ახლა როგორ არის; შენ კი აქედან ქალაქში ჩადი და დამახვედრე ჩემი სამზადი (მოსამზადებელი).“
დილაზე ადრე მოვიდა მსაჯული ქსნის ხეობაში, დაფიქრებული. სანამ შიშიანობა იყო, მას აქ ჰყავდა დასახლებული თავისი ოჯახი. და ახლა, ქალაქისკენ მიმავალმა, გაიარა თავისი სახლისკენ. მეფის აზრებით სულით აღელვებული, მამულის შვილი გულში ფიქრობდა: „მადლობა, ღმერთო, შენს განგებას (ნებას)! ერთ კაცს აძლევ ყოველგვარ უფლებას, და მის ერთ სიტყვას ემორჩილებიან ერები, განურჩევლად სულელები, ბრძენები, და იგი მათ ბედს ისე განაგებს, როგორც კამათლებს ააგორებს!
მაგრამ შენ, მეფევ, ვინ მოგცა ნება, სხვას გადასცე შენი ყმების (ხალხის) ცხოვრება, მისდევდე შენს გულისკვეთებას (სურვილს) და უთრგუნავდე თავისუფლებას? შენ ერმა მოგცა პირველად ღირსება, რათა დაუცვა ყოფა-ცხოვრება, და რატომ ივიწყებ, რომ მარადის ერს ეკუთვნის მეფის გულისთქმა (სურვილი)!“
„იქნება მეფე ციხის გატეხვას აბრალებს მოყმეთა (ახალგაზრდების) ღალატს? იქნება ამან აჰყარა გული ბატონს ქართლზე, რომელიც არასდროს უღალატია?..
მაგრამ ერეკლემ უკეთ იცის, თუ როგორ საყვარელია ქართველებს შორის, მაშ რამ შეუცვალა მას მტკიცე გული, ქართველებისთვის ასე თანამკვდარი (თავდადებული)?..
მაგრამ ვინ იცის! იგი იქნება უკეთ ფიქრობდეს, რაც გვჭირდება: ბევრჯერ ღვთიურ ზრუნვას მეფისა, ყმათა (ხალხის) გონება ვერ მიხვდება!“
ამ ფიქრში იყო მსაჯული, როდესაც თავის სახლის მიდამოებს მიუახლოვდა. წინ შეეგება მას თავისი ცოლი, სათნო სოფიო, სულის ტოლი (ერთგული). ახლაც ბევრს ახსოვს მისი ზრდილობა, სილამაზე, გულკეთილობა. რა დაინახა მან თავისი ქმარი, სახეშეცვლილი, მოწყენილი, მაშინვე ჰკითხა ერეკლეს ამბავი – ასე საყვარელი იყო ყველასთვის!
„ვეჭობ, სოფიო, რომ ერეკლე ქართველებზე გულნაკლი (გულნატკენი) იყოს; მას ეტყობა, რომ მისი სული ძლიერად არის აღელვებული! მწარედ უპირებს ბატონი დასჯას თავისი შვილების ამ ურჩობის გამო; ვეჭობ, რომ იგი ქართლის სამეფოს რუსეთის ხელმწიფის მფარველობის ქვეშ აძლევს. მაშინ უყურე ჩვენს დედაკაცებს, როცა საცხოვრებლად დიდკაცთა ცოლებს პეტრეს ქალაქში (პეტერბურგში) გადაასახლებენ!
მაშინ, სოფიო, რაღა გინდათ თქვენ: ხელმწიფეს იპოვით კეთილ მამად და დედოფალს დედის ნაცვლად; არ მოგაკლდებათ თავისუფლება, განცხრომა, ფუფუნება, მათთა მდიდარ სასახლეებში! იქ ვერ გაიგონებთ მტრის ხმას. ბევრ სიამეს იხილავთ კიდევ ქალბატონების გულის გასართობად. მაშინ ვისაღა მოესურვება, ნახოს ქართლის კვლავ ამბოხება (აჯანყება)!“
– „უწინამც დღე კი დამელევა მე! უცხოობაში რა არის სიამე (სიამოვნება), სადაც სული ვერავის იკარებს (ვერავის ეწყობა) და არის უთვისო (უცხო), დაობლებული?
რა ხელეწიფება (რა შეუძლია) ნაზ ბულბულს, გალიაშია დატყვევებული? და ველად იგი, ამხანაგებს შორის, ჭირსაც, როგორც ლხინს, ერთნაირად დამღერის! ასე რას არგებს კაცსაც დიდება, თუ თავისუფლება მოაკლდება?
თავის მამულში მას გაჭირება სხვადასხვაგვარად ანუგეშებს: იქ სულს სული თავისად მიაჩნია და გულს გულის პასუხი ესმის! რატომ დაგვრჩენია სხვაზე თვალი, როცა მეფეც და დედოფალიც გვყავს კეთილნი და ღირსეულნი, და ვართ მათთან შვილებივით შეჩვეულნი?
ჩვენი დედოფლის გულის ნაცვლად, მწუხარებათა სანუგეშებლად, რას ვიპოვით ჩვენს სიცოცხლეში?“
* * * * * * *
მსაჯულს ეგონა, რომ ქალების გულსაც შეცვლილს იპოვიდა, და ახლა რა ნახა ცოლი ამ აზრით (ანუ ასეთი მტკიცე), მხურვალედ გადაეხვია მას. ოჰ, დედებო, მარად ნეტარნო (ბედნიერნო), კურთხევა თქვენდა, ტკბილსახსოვარნო (კარგად მოსაგონარნო)! რა იქნებოდა, რომ ჩვენს დედებსაც თქვენი სული გამოჰყოლოდათ?
ვინღა ჰყავს ახლა მამულს თქვენნაირი ასული, გულის შემატკივარი (თანამგრძნობი)? ჩრდილოეთის ქარმა ყველაზე ადრე შეუცვალა მათ ცოცხალი გული! „ჯანი გავარდეს ახლა შვილსაც, მამულსაც, ოღონდ ვაამოთ ჩვენს საკუთარ გულს; რის ქართველობა, რა ქართველობა! ვითომ რას გვავნებს უცხო ტომობა (უცხო ეროვნების ყოფნა)?“
რა მოახლოვდა მეფე ქალაქს, დიდხანს უყურებდა ცრემლმორეული! მისი სასახლეები დანგრეულა, სამშობლო სახლები დამწვარა; მიდამო ხედავს უპატრონობას, განადგურებას და ნანგრევებს! დუმილი სუფევს მის ირგვლივ! მხოლოდ მტკვარი ბუტბუტებს მწუხარედ, რომელიც მრავალ ქართველთა სისხლს შეერია: იგი გადარჩა მხოლოდ სპარსელთაგან!
ერმა კვლავ აავსო თბილისი, რა გაიგო ერეკლეს მობრძანება. ქალაქი ისევ სწრაფად აშენდა, თუმცა ადრინდელს ბევრი რამ აკლდა.
გავიდა მოსვენების წლები და კვლავ ერეკლემ ხმალი აიღო ლეკების დასამარცხებლად! არც სპარსელები დარჩნენ დაუმარცხებლად. სიბერის ჟამს მოიკრიბა ძალა და კვლავ შეაძრწუნა ოსმალეთი; კვლავ გაითქვა მისი სახელი; მაგრამ ამაო იყო ყველაფერი: დიდი ხანია ერეკლეს გულს გადაუწყვეტია ქართლის ბედი!