ზოგი ფიქრობს, რომ ნამდვილი პატრიოტიზმი ეწინააღმდეგება კოსმოპოლიტიზმს, მაგრამ ეს შეცდომაა. სინამდვილეში, ყველა ნამდვილი პატრიოტი კოსმოპოლიტია. ასევე, ყველა გონიერი კოსმოპოლიტი (და არა ისეთი, როგორსაც ჩვენთან ხშირად ვხედავთ) პატრიოტია.
როგორ? აი, როგორ: ადამიანი, რომელიც გონივრულად ემსახურება თავის ერს და ცდილობს თავისი სამშობლო განავითაროს გონებრივად, ეკონომიკურად და ზნეობრივად, ამით მთელ კაცობრიობას საუკეთესო წევრებსა და საუკეთესო მეგობარს უმზადებს. ის ხელს უწყობს მთელი კაცობრიობის განვითარებასა და კეთილდღეობას.
თუ მთელი ერის განვითარებისთვის საჭიროა ცალკეული ადამიანების აღზრდა, ასევე აუცილებელია ცალკეული ერების აღზრდა, რათა კაცობრიობა განვითარებულ ჯგუფს წარმოადგენდეს. თუ ცალკეული ადამიანისთვის სასარგებლოა ეროვნული, ინდივიდუალური აღზრდა, ასევე ყველა ერისთვის სასარგებლოა ასეთივე აღზრდა. ეს იმიტომ, რომ ყოველმა ერმა მეტი ძალა, ენერგია და თავისებურება გამოავლინოს და საკუთარი წვლილი შეიტანოს კაცობრიობის საერთო საგანძურში.
ყოველი მამულიშვილი თავის სამშობლოს მთელი ძალით უნდა ემსახუროს. მან თანამემამულეების სარგებლობაზე უნდა იფიქროს. რამდენადაც გონივრული და სასარგებლო იქნება მისი შრომა მშობელი ქვეყნისთვის, იმდენადვე სასარგებლო იქნება ის მთელი კაცობრიობისთვის.
მაგალითად, ედისონი ამერიკელია და ამერიკაში მუშაობდა, მაგრამ მისი შრომის ნაყოფით მთელი კაცობრიობა სარგებლობს. შექსპირი ინგლისელია, ინგლისში მუშაობდა და ცხოვრობდა, მაგრამ მისი ნაწერებით მთელი კაცობრიობა დღესაც ტკბება. ასევე სერვანტესი, გოეთე და სხვა გენიოსები თავიანთ სამშობლოში, თავიანთი თანამემამულეებისთვის იღვწოდნენ. მაგრამ დღეს მათ მთელი კაცობრიობა თავის ნამდვილ შვილებად მიიჩნევს.
ყველა გენიოსი ეროვნულმა ნიადაგმა აღზარდა, გაზარდა და განადიდა იქამდე, რომ სხვა ერებმაც კი მიიღეს ისინი საკუთარ შვილებად. მაშასადამე, გენიოსებმა თავიანთი სამშობლოს გარეთაც იპოვეს სამშობლო – მთელი მსოფლიო, მთელი კაცობრიობა. მაგრამ, მიუხედავად ამისა, გენიოსთა ნაწარმოებები უფრო სასარგებლო და შესაფერისია ეროვნულ ნიადაგზე.
„ჰამლეტით“ ან „მეფე ლირით“ ვერც ერთი ქვეყნის შვილი ვერ დატკბება ისე, მით უმეტეს თარგმანით, როგორც თვით ინგლისელი, რომელიც ამ ნაწარმოებებს ინგლისურ ენაზე კითხულობს. შორს რატომ მივდივართ? ნუთუ სხვა ქვეყნის შვილი ისე დატკბება „ვეფხისტყაოსნით“ და ისე გაიგებს მას, რაც უნდა კარგი თარგმანი წაიკითხოს, ან თუნდაც კარგად იცოდეს ქართული ენა, როგორც თვით ქართველი? – არასდროს.
გენიოსს, როგორც პიროვნებას, ინდივიდს, აქვს საკუთარი სამშობლო – საყვარელი და სათაყვანებელი. ხოლო მის ნაწარმოებს არა, რადგან ის მთელი კაცობრიობის კუთვნილებაა, ისევე როგორც მეცნიერება.
მეცნიერება და გენიოსები გვიხსნიან გზას კოსმოპოლიტიზმისკენ, მაგრამ მხოლოდ პატრიოტიზმის, ეროვნულობის მეშვეობით. განავითარეთ ყველა ერი იქამდე, რომ კარგად ესმოდეს თავისი ეკონომიკური, პოლიტიკური მდგომარეობა, თავისი სოციალური ყოფის დადებითი და უარყოფითი მხარეები. აღმოფხვერით დღევანდელი ეკონომიკური უსამართლობა და, უეჭველია, მაშინ გაქრება ერთის მიერ მეორის დაპყრობის სურვილი, ერთმანეთის ძარცვა, ომები, რომელიც დღეს დედამიწაზეა გამეფებული.
პატრიოტიზმი, როგორც სიცოცხლე და სიცოცხლესთან დაკავშირებული გრძნობა, თითქოს დაბადებასთან ერთად მოსდევს ადამიანს. ის შეიცავს ისეთ ნაწილებს, რომლებსაც ვერც ერთი გონიერი ადამიანი ვერ უარყოფს. მაგალითად, ესენია: დედაენა, ისტორიული წარსული, სახელოვანი მოღვაწეები, ეროვნული ტერიტორია, მწერლობა და სხვა.
იმ წამიდანვე, როცა ბავშვი დაიბადება, მას, ჰაერის, საცხოვრებლისა და საწოლის გარდა, სჭირდება აღმზრდელი, რძე – საკვებად, იავნანა – დასასვენებლად.
ყველა ეს ხდება ოჯახში, დედის ხელმძღვანელობით და სწორედ აქ იწყება პატრიოტიზმი. ბავშვი თავიდანვე მჭიდრო კავშირს გრძნობს იმათთან, ვინც მას ელაპარაკება, ვინც გარშემო აკრავს – ვისგანაც პირველ შთაბეჭდილებებს იღებს. ამიტომ უყვარს ის ენა, რომელიც ბავშვობაში ესმოდა, და ის ადამიანები მიაჩნია თავისიანებად, რომლებიც ამ ენაზე ლაპარაკობენ ან მღერიან.
თავისი სოფლელების საუბრის სრულიად უმნიშვნელო, სხვებისგან განსხვავებული კილოც კი ლამაზად მიაჩნია. თავისი სოფლელი, თუნდაც ყველაზე უბრალო ადამიანი, უცხო ადგილას, უცხო მხარეში რომ შეხვდეს, დიდ სიამოვნებას მიანიჭებს. სანამ ბავშვის ხედვა გაფართოვდება და მისი პატრიოტიზმი გაიზრდება, მას მხოლოდ ის სოფელი ან დაბა უყვარს განსაკუთრებით, სადაც დაიბადა და ბავშვობა გაატარა.
ვერ წარმომიდგენია სრულ ჭკუაზე მყოფი, საღი გრძნობების მქონე ადამიანი, რომელსაც ერთი რომელიმე ერი სხვებზე მეტად არ უყვარდეს, ან ერთი რომელიმე კუთხე. რატომ? – იმიტომ, რომ ერთი და იგივე ადამიანი ათას ადგილას ხომ არ იბადება, არამედ ერთ ადგილას უნდა დაიბადოს, ერთ ოჯახში, ერთი დედა უნდა ჰყავდეს!
თუ ვინმე იტყვის, რომ ყველა ერი ერთნაირად უყვარს, – ის იტყუება, თვალთმაქცობს. ის ან ჭკუანაკლებია, ან რომელიმე პარტიის პროგრამით არის შეზღუდული.
ბავშვთა სახლში აღზრდილი ბავშვიც კი, რომელსაც, შესაძლოა, ათასი ძიძა ჰყავდეს და გარშემო ათასი ენა ესმოდეს, ბოლოს ერთ რომელიმე ენას მიიღებს და ერთ ქვეყანას მიიჩნევს თავის სამშობლოდ.
პატრიოტიზმი უფრო გრძნობის საქმეა, ვიდრე გონების, თუმცა გონიერება ყოველთვის იყო და არის მისი მხარდამჭერი და პატივისმცემელი.
კოსმოპოლიტიზმი მხოლოდ გონების ნაყოფია, ადამიანის გონიერების შედეგი. მას ადამიანის გულთან საქმე არა აქვს. ის არის საშუალება იმ უბედურების თავიდან ასაცილებლად, რომელიც დღემდე მთელ კაცობრიობას აწუხებს.
ამიტომ კოსმოპოლიტიზმი ასე უნდა გვესმოდეს: გიყვარდეს შენი ერი, შენი ქვეყანა, იღვაწე მის საკეთილდღეოდ. ნუ გძულს სხვა ერები და ნუ გშურს მათთვის ბედნიერება. ნუ შეუშლი მათ განვითარებას ხელს და ეცადე, რომ შენი სამშობლო არავინ დაჩაგროს და გაუთანაბრდეს მოწინავე ერებს.
ვინც უარყოფს თავის ეროვნებას, თავის ქვეყანას იმ ფიქრით, ვითომ კოსმოპოლიტი ვარო, ის მახინჯი გრძნობის პატრონია. ის თავისდაუნებურად კაცობრიობის დიდი მტერია, რომელსაც ვითომ ერთგულებას და სიყვარულს უცხადებს.
ღმერთმა დაგვიფაროს ისე გავიგოთ კოსმოპოლიტიზმი, ვითომ ყველამ თავის ეროვნებაზე ხელი უნდა აიღოს. მაშინ მთელმა კაცობრიობამ უნდა უარყოს საკუთარი თავი.
ყველა ერი თავისუფლებას ეძებს, რათა თავად იყოს თავისი თავის ბატონ-პატრონი, თვითონ მოუაროს თავს, თავისი საკუთარი ძალით განვითარდეს. ცალკეული ეროვნებების განვითარება აუცილებელი პირობაა მთელი კაცობრიობის განვითარებისთვის.
1905 წელი.